Hjá Dagnýju og Laufeyju – eða hjá Dagný og Laufey?

Á Facebook-síðu vinar rakst ég nýlega á þessa athugasemd: „Á hverjum degi hlusta ég á þuli RÚV beygja ranglega mannanöfn. Má þar nefna nöfn eins og Laufey og Dagný svo dæmi séu tekin.“ Þótt það sé ekki nefnt geri ég ráð fyrir að þarna sé verið að tala um endingarleysi þessara nafna í þolfalli og þágufalli sem er vel þekkt. Í Málfarsbankanum segir: „Kvenmannsnöfn sem enda á -ý eða -ey í nefnifalli enda almennt á -ýju eða -eyju í þolfalli og þágufalli, sbr. Árný, Bjargey, Bjarney, Bjartey, Dagný, Eirný, Fanney, Friðný, Guðný, Hróðný, Kristný, Laufey, Líney, Marey, Máney, Oddný, Signý, Sigurey, Sóley, Véný, Þórey og Þórný. Undantekningar frá þessu eru nöfnin Jenný, Magný og Marsý, sem eru endingarlaus í þolfalli og þágufalli.“

Þarna er ekki nefnt hver sérstaða síðasttöldu þriggja nafnanna sé, en því er svarað í  Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls þar sem segir: „Ósamsett kvennöfn sem enda á -ý eru endingarlaus, t.d. Anný, Benný, Henný, Magný og Marsý.“ Hin nöfnin sem enda á -ý eru sem sé samsett og hafa seinni liðinn -ný. Skilin virðast samt ekki alveg skýr því að nafninu Jenný sem nefnt er í Málfarsbankanum er þarna sleppt, og í Beygingarlýsingunni er þolfall og þágufall þess nafns gefið sem bæði Jenný og Jennýju. Það er reyndar óvíst að skilin milli samsettra og ósamsettra orða séu skýr í huga málnotenda – fólk hefur tilhneigingu til að skynja mannanöfn og örnefni sem eina heild í stað þess að leysa þau upp og tengja hluta þeirra við önnur orð.

Öll nöfnin sem enda á -ný og -ey eru eingöngu gefin upp með endingunni -ju í þolfalli og þágufalli í Beygingarlýsingu íslensk nútímamáls í samræmi við það sem Málfarsbankinn boðar. En í samtímamáli, a.m.k. óformlegu, er endingarleysi mjög algengt, einkum í nöfnum sem enda á -ey. Í samfélagsmiðlahluta Risamálheildarinnar, sem gefur góða mynd af óformlegu máli, er um 30% þolfalls- og þágufallsmynda -ný-nafnanna Dagný, Guðný, Oddný og Signý án endingar, en um 60% mynda af -ey-nöfnunum Fanney, Laufey, Sóley og Þórey. Í fornu máli voru nöfnin sem enda á -ey endingarlaus í þolfalli og gátu verið endingarlaus í þágufalli líka. Trúlegt er að -u-endingin hafi fest þar í sessi vegna áhrifa frá öðrum nöfnum, einkum þeim sem enda á -ný.

Það er ekkert skrítið þótt þessi nöfn hafi tilhneigingu til að missa endinguna í þolfalli og þágufalli – langflest sterk kvenkynsorð eru endingarlaus í þessum föllum. Fyrir utan fáein orð sem enda á -ur í nefnifalli og -ing-orð eru það nánast eingöngu kvennanöfn sem fá endingu í þolfalli og þágufalli. Orð sem eru samhljóma kvennanöfnum eru líka endingarlaus í þessum föllum, svo sem samnafnið sóley og fyrirtækisnafnið Sóley – „Sóley og Fanney beygjast ekki eins og örnefnið Viðey“ segir í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls. Það getur auðvitað verkað ruglandi á málnotendur þegar sama orðið beygist á mismunandi hátt eftir því hvort það er kvenmannsnafn eða eitthvað annað – koma frá Sóleyju en vinna hjá Sóley og tína sóley.

Tíðnitölur úr Risamálheildinni sem vísað er til hér að framan sýna glöggt að endingarleysi umræddra nafna í þolfalli og þágufalli er eðlilegt mál verulegs hluta málnotenda, og ég hef líka iðulega orðið var við það að sumir nafnberar þessara nafna kunna ekki við -ju-endinguna og vilja frekar hafa nafnið sitt endingarlaust í þolfalli og þágufalli. Almennt séð er eðlilegt að fara að vilja nafnbera um meðferð á nöfnum þeirra, og í ljósi þess að endingarlausu myndirnar eru mjög algengar, samræmast sumar hverjar fornu máli, samræmast venjulegu beygingarmynstri sterkra kvenkynsorða, og sumir nafnberar kjósa þær fremur, kemur ekki annað til greina en viðurkenna þær sem réttar – þótt myndir með endingu séu vitaskuld líka réttar áfram.