Realstúdentar – og aðrir stúdentar

Áðan fékk ég fyrirspurn um orðið realstúdent sem fyrirspyrjandi hafði rekist á í gömlum texta. Skýringu á þessu orði er ekki að finna í neinum íslenskum orðabókum en nokkur dæmi eru um það í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans og þar á meðal eitt úr orðalista í Sögu Reykjavíkurskóla eftir Heimi Þorleifsson, þar sem segir „realstúdent = gagnfræðingur“. Reyndar er orðið gagnfræðingur 'sá eða sú sem hefur lokið gagnfræðaprófi' einnig orðið sjaldséð eftir að gagnfræðaskóli 'unglingaskóli (áður fyrr) með þremur bekkjum sem lauk með landsprófi, eða fjórum bekkjum með gagnfræðaprófi' var lagður af og þar með gagnfræðapróf 'lokapróf frá gagnfræðaskóla' – skýringar úr Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem orðin eru merkt „gamalt“.

Einnig var talað um realskóla en það orð er komið beint úr dönsku – elsta dæmi um orðið í íslensku er í grein Jóns Sigurðssonar „Um skóla á Íslandi“ í Nýjum félagsritum 1842 þar sem segir í almennri lýsingu á skólakerfi í Prússlandi (en svipaða merkingu mun orðið hafa haft í dönsku): „Í Realskólunum er skólatíminn frá byjun 7da til 17da eða 18da árs, og ætlunarverk þeirra er sumpart að búa undir ena lærðu skóla (í enum neðri bekkjum), sumpart (í efstu bekkjum) að menta úngmennin þannig, sem samsvarar stétt þeirri, er þau eru ætluð til.“ Orðið var nokkuð notað í íslensku næstu ár – í Þjóðólfi 1875 segir: „Liggur fyrir þingum tillaga […] um stofnun realskóla fyrir Norður- og Austurland, sem seinna mætti stækka upp í latínu skóla.“

En í Ísafold 1877 segir frá því að nefnd sem Alþingi kaus leggi til „að stofna skuli á landsins kostnað á Möðruvöllum í Hörgárdal gagnfræðaskóla, er kenna skuli i hið sama og lærisveina Reykjavíkur lærða skóla á að reyna í við fyrra hlut burtfararprófs […] að undanskilinni grísku og latínu“ og skömmu síðar voru samþykkt „Lög um stofnun gagnfræðaskóla á Möðruvöllum.“ Þarna er komið orðið gagnfræðaskóli sem á greinilega að koma í staðinn fyrir orðið realskóli. Nokkru síðar var svo stofnaður „Alþýðu- og gagnfræðaskólinn í Flensborg“ sem m.a. sinnti menntun kennara, en þrátt fyrir gagnfræðaskólaheitið voru báðir þessir skólar iðulega kallaðir realskólar áfram – og þeir sem útskrifuðust frá þeim voru oft kallaðir realstúdentar.

Það orð sést fyrst í Norðanfara 1877: „þeir sem vildu þyrftu eigi að læra  látínu nje grísku og gætu sem realstúdentar tekið burtfararpróf í hinum öðrum greinum.“ Í Lýð 1889 segir: „Orðið Real-stúdent, sem sumir brúka, er óviðfelldið, þá mætti kalla námsveina.“ Þótt realskole sé komið úr dönsku virðist realstudent ekki hafa verið notað þar, heldur vera íslensk smíð, líklega frá Jóni Hjaltalín skólameistara á Möðruvöllum. Í grein Snorra Sigfússonar í Samvinnunni 1978 segir: „Hjaltalín lét nefna þá sem brautskráðust úr skólanum realstúdenta en flestir munu hafa verið hálffeimnir við það.“ Jóni hefur líklega fundist realstúdent virðulegra en gagnfræðingur – „Um tíma þótti fínt að vera real-stúdent en fínast að vera stúdent“ segir í Vísi 1956.

Reyndar var orðið gagnfræðastúdent líka til um gagnfræðing, en sjaldgæft. Í lýsingu á norsku skólakerfi í Baldri 1870 segir: „Upp frá þessu skulu í öllum „lærðum“ skólum vera tvær deildir. í annari er kennd latína (og gríska) ásamt öðrum kennslugreinum, en í hinni eru þessi tvö mál ekki kennd. Þeir, sem útskrifast úr skólunum, eru stúdentar með jöfnum rjett, hvort sem þeir hafa numið grísku og latínu, eða ekki. Þeir stúdentar, sem eigi hafa numið þessi mál, heita gagnfræða-stúdentar, og hafa þeir rjett til, að taka próf í gagnfræðum, lögum og læknisfræði […]. Þar á móti geta að eins latínskir stúdentar tekið próf í (málfræði og) guðfræði.“ Samkvæmt nýlegum fréttum stefnir í að allir íslenskir stúdentar verði gagnfræðastúdentar – realstúdentar.