Opnir og lokaðir orðflokkar

Í morgun skrifaði ég pistil þar sem ég hélt því fram að orðið tengdum sem er upphaflega þágufallsmynd (í karlkyni og hvorugkyni eintölu, og fleirtölu allra kynja) af lýsingarorðinu tengdur væri að þróast yfir í forsetningu. Í umræðu í „Málspjalli“ var minnt á að forsetningar væru í hópi lokaðra orðflokka, ásamt greini, nafnháttarmerki, töluorðum, fornöfnum og samtengingum. Við höfum væntanlega flest lært í skóla að orðflokkarnir séu ýmist opnir eða lokaðir – þeir opnu eru þá nafnorð, sagnir, lýsingarorð og að hluta atviksorð. Í þá flokka er hægt að bæta nýjum orðum, en skilgreining á lokuðum orðflokkum er að þeir taki ekki við nýjum orðum. Samkvæmt því gæti greining mín á tengdum sem nýrri forsetningu ekki staðist.

En eins og margt sem við lærum í grunnskóla, bæði í íslensku og öðrum fögum, er skiptingin í opna og lokaða orðflokka einföldun – gagnleg og réttlætanleg einföldun miðað við þroskastig grunnskólanema, en einföldun eigi að síður. „Lokuðu“ orðflokkarnir eru nefnilega ekki harðlokaðir – í suma þeirra er hægt að bæta orðum, og hefur verið gert. En ástæðan fyrir því að það er sjaldan gert og þeir virðast því lokaðir er hlutverk þeirra. Orð í opnu flokkunum vísa út fyrir tungumálið – til fyrirbæra, athafna og eiginleika í raunheiminum. Þess vegna þarf oft að bæta orðum í þá flokka. Orð í lokuðu flokkunum hafa hins vegar einkum hlutverk innan málsins – lýsa venslum eða afstöðu milli orða í textanum. Þessi vensl eru nokkuð föst og breytast lítið.

Þess vegna er sjaldgæft að við þurfum á nýjum forsetningum, samtengingum eða fornöfnum að halda – en það kemur samt fyrir, og þá er ekkert því til fyrirstöðu að bæta í þessa flokka. Ég hef skrifað um nokkur nýleg tilvik þess eðlis. Auk tengdum hefur forsetningin hliðiná bæst við, eins og í „Góður félagi til að hafa hliðiná sér í vörninni“ á Fótbolti.net 2014, sem og samböndin fyrir hliðiná og fyrir bakvið. Einnig hafa bæst við samtengingarnar útaf, eins og „Þegar ég skrifaði undir samninginn gerði ég það útaf ég er ánægður“ í Vísi 2019, og þannig, eins og „Við hagræðum heimilisrekstrinum þannig hann verður ódýrari“ í Morgunblaðinu 2004. Svo hefur þriðju persónu hvorugkynsfornafninu hán verið bætt í flokk fornafna við hliðina á það.

Fornafnið hán var sérstaklega myndað til að gegna ákveðnu hlutverki, en hitt eru allt saman sjálfsprottnar nýjungar í málinu sem hafa verið að breiðast út á undanförnum áratugum og hafa ekki enn verið teknar inn í málfræðibækur eða orðabækur, og ekki (orðnar) hluti af málstaðli. En þótt sumum finnist þær örugglega „rangt mál“ eru þær greinilega komnar inn í eðlilegt máli margra málnotenda, orðnar hluti af málkerfi þeirra, og eru því óumdeilanlega íslenska – ekkert ómerkilegri eða óæðri en íslenskan mín og þín. Við tökum nýjum nafnorðum, sögnum og lýsingarorðum yfirleitt vel ef þau gera eitthvert gagn, og engin ástæða til að taka öðruvísi á móti nýjum forsetningum, samtengingum og fornöfnum sem þjóna einhverju hlutverki.