Hjón og foreldrar: Afbrigðileg orð?

Orðið hjón er býsna merkilegt. Við hikum ekki við að tala um bæði hjónin og um það samband er vel á þriðja þúsund dæma á tímarit.is, það elsta frá 1870. En vegna þess að hjón er fleirtöluorð er bæði hjónin í raun hliðstætt við bæði skærin, báðar buxurnar, báða dyrnar, báða tónleikana og önnur slík dæmi sem ekki njóta viðurkenningar – í Málfarsbankanum segir: „Óákveðna fornafnið báðir er notað um það sem telja má með töluorðinu tveir, tvær, tvö (ekki um það sem talið er með töluorðinu tvennir, tvennar, tvenn).“ Fyrst talað er um tvenn hjón en ekki *tvö hjón ætti því ekki að vera hægt að tala um bæði hjónin – en fyrst það er hægt á annað borð ætti að vera hægt að tala um *annað hjónið og *tvö hjón. Þetta gengur augljóslega ekki upp.

Mótsögnin í orðinu hjón er sú að það er heiti á heild sem mynduð er af tveimur einstaklingum og því eðlilegt að það sé ekki til í eintölu – en jafnframt eru þessir einstaklingar skýrt aðgreindir. Munurinn á orðinu hjón og öðrum fleirtöluorðum eins og skæri, buxur, dyr, tónleikar o.fl. er sá að í hjón á fleirtalan sér augljósa merkingarlega skýringu en hin orðin vísa hvert um sig til ósundurgreinanlegrar heildar. Vissulega má tengja fleirtöluna í buxur við að þær hafa tvær skálmar, og skæri hafa tvo arma, en þessi fyrirbæri mynda samt eina heild í huga okkar. Munurinn kemur líka fram í því að það er hægt – og algengt – að tala um annað hjónanna, en útilokað að segja *annað skæranna, *önnur buxnanna, *aðrir tónleikanna eða eitthvað slíkt.

Enn einn munur felst í því að ef sagt er bæði skærin, báðar buxurnar, báðar dyrnar, báðir tónleikarnir eða eitthvað slíkt – sem vissulega er ekki viðurkennt mál en samt mjög algengt – er verið að vísa til tveggja eintaka af því sem um er rætt, þ.e. tvennra skæra / buxna / dyra / tónleika. Venjulega merkir bæði það sama og hvortveggja – í stað dæmanna með bæði hér að framan er talið „rétt“ að segja hvortveggja skærin, hvortveggja buxurnar, hvortveggja dyrnar, hvortveggja tónleikarnir (þótt það sé sjaldnast sagt). En ef sagt er bæði hjónin er bara átt við einstaklingana sem mynda eina og sömu heildina, ein hjón, ekki tvenn – hvortveggja hjónin vísar hins vegar til tvennra hjóna og merkir þar með ekki það sama og bæði hjónin.

Annað orð sem hagar sér svipað – og þó ekki – er karlkynsorðið foreldrar sem einnig er fleirtöluorð og vísar til heildar sem er samsett af tveim skýrt aðgreindum einstaklingum, enda mjög algengt að tala um báða foreldra eins og bæði hjón(in). Orðið er aldrei notað í eintölu – *annar foreldrinn gengur ekki frekar en *annað hjón(ið). En karlkynsorðið á sér frá fornu fari hliðarmynd í hvorugkyni og sú mynd er til í eintölu, foreldri, og hægt að grípa til hennar ef þörf krefur og tala um annað foreldri(ð) – fleirtalan (bæði) foreldri(n) er líka til þótt hún sé sjaldgæf og t.d. ekki gefin upp í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls. Einnig er hægt að tala um annað foreldranna – annar foreldranna ætti að geta gengið, eins og annað hjónanna, en er varla til.

Sitthvað í hegðun orðanna hjón og foreldrar á sér sögulegar skýringar en þær eru ekki efni þessa pistils og tilgangur hans er ekki að setja fram einhverjar skoðanir á notkun orðanna eða gera athugasemdir við það hvernig þau eru eða hafa verið notuð. Tilgangurinn er einungis að vekja athygli á því hvernig þessar tvær hliðar tungumálsins, form og merking, geta spilað saman á mismunandi hátt og hvað það getur verið áhugavert og lærdómsríkt að skoða þetta samspil frá ýmsum hliðum. Ég þóttist vita hvernig þessi orð höguðu sér í málinu en ég lærði samt eitt og annað á því að skrifa pistilinn og áttaði mig á ýmsu sem ég hafði aldrei hugsað út í. Það er nefnilega fátt skemmtilegra en velta fyrir sér eðli þessa undursamlega fyrirbæris, tungumálsins.