UmBi verður umbi

Á morgun verður í Eddu málþingið „Ekkert orð er skrípi“ þar sem rætt verður um ýmis málfarsleg atriði í verkum Halldórs Laxness. Hann bjó til eða tók inn í málið fjölda orða en eitt skemmtilegasta nýyrði hans er umbi. Það kemur fyrst fyrir í Kristnihaldi undi Jökli, í heiti annars kafla sögunnar, „Umboðsmaður biskups, skammstafað UmBi“. Þótt þarna sé tekið svo til orða að UmBi sé skammstöfun er frá upphafi farið með þetta sem venjulegt orð – stórt B er t.d. aðeins haft í því í þetta eina skipti í Kristnihaldinu. Orðið kemur reyndar aðeins fyrir í nefnifalli í bókinni en er beygt strax árið eftir, í grein Peters Hallberg um bókina í Skírni, og hiklaust talað um Umba. Orðið fellur vel að málinu – til eru (sjaldgæfu) orðin dumbi og rumbi.

Það er ljóst að frá skáldsins hendi var orðið hugsað sem sambræðingur (portmanteau) úr orðunum umboðsmaður og biskup. Eins og ég hef áður skrifað um greinast slík orð frá venjulegum samsettum orðum á þann hátt að bútarnir sem bræddir eru saman eru ekki sjálfstæðir orðhlutar í neinum venjulegum skilningi, hvorki umb- né bi- í þessu tilviki. Slík orð eru sjaldgæf í íslensku þótt þau séu til, t.d. tölva úr tala og völva, en nokkuð er hins vegar um þau í ensku – þekkt dæmi eru smog af smoke og fog, og í seinni tíð einkum Brexit, af Britain og exit. En vegna þess að b-ið er sameiginlegt með báðum orðunum er auðvelt að túlka orðið umbi þannig að það sé stytting úr orðinu umboðsmaður einu og sér, en -i sé bara nefnifallsending.

Kristnihald undir Jökli kom út um miðjan september 1968, en þessi túlkun orðsins er komin upp strax hálfu ári síðar. Í Vikunni snemma í apríl 1969 segir: „Það var hann sem bjargaði Rollingunum á sínum tíma, þegar þeir höfðu sagt skilið við Andrew Oldham, umba sinn.“ Rúmum mánuði síðar segir í Vikunni: „Umbi og Robin hafa um nokkurt skeið eldað grátt silfur og er það upphaf á því máli, að umba fannst Robin hafa einum of sítt hár.“ Bæði dæmin eru úr greinum eftir Andrés Indriðason sem er því e.t.v. upphafsmaður þessarar notkunar. Í Vikunni 1970 segir: „núverandi umbi Trúbrots, hafi hug á því að slást í hópinn.“ Í Morgunblaðinu 1972 er fyrsta dæmi um að orðið vísi ekki til umba tónlistarfólks: „Umbi Lúðvíks talar gegn EBE.“

Þetta er mjög skemmtilegt dæmi um það hvernig orð sem líklega var aldrei ætlað að verða orð er endurtúlkað, bæði að myndunarhætti og merkingu, og kemst þannig í almenna notkun. Orðið umbi var strax mikið notað í þessari almennu merkingu á áttunda áratugnum og er enn algengt í málinu – bæði á tímarit.is og í Risamálheildinni eru hundruð dæma um það í almennri merkingu. Í ljósi þess að það hefur verið notað þannig í nærri sextíu ár er nokkuð sérkennilegt að það skuli hvorki vera að finna í Íslenskri orðabók né Íslenskri nútímamálsorðabók. Væntanlega er ástæðan sú að það hefur verið talið of óformlegt til að fá sess í orðabókum en mér finnst alveg kominn tími til að endurskoða það og taka orðið inn í málið sem gott og gilt.