Kúin – kýrina – kýrinni – kúarinnar – eða hvað?

Það er alkunna að beyging orðsins kýr víkur iðulega frá því sem er viðurkennt og talið „rétt“ enda hefur hefur margoft verið fjallað um hana í hvers kyns málfarsþáttum. Í fljóti bragði mætti þó ætla að beygingin væri mjög einföld og auðlærð, mismunandi beygingarmyndir í eintölu án greinis aðeins tvær. Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1988 sagði Gísli Jónsson: „Enn er orðið kýr að þvælast fyrir lærðum og leikum. Undarlegt hvað blessuð skepnan er mönnum erfið, eins og beyging nafnsins er reyndar auðveld. Án greinis eru nefnifall og eignarfall eins, þolfall og þágufall eins: Kýr, um kú, frá kú, til kýr. Þetta er nú ekki flókið. Varla ætti svo heldur að vera, þó greinir bætist við: kýrin, um kúna, frá kúnni, til kýrinnar.“

En vegna þess hversu oft beygingin víkur frá þessu er ljóst að ekki er allt sem sýnist – ef beygingin væri eins auðveld og látið er í veðri vaka myndi hún ekki vefjast svona fyrir málnotendum. Það sem gerir hana svo erfiða er fyrst og fremst það sem Gísli nefnir en telur auðvelt – mynstrið þar sem nefnifall og eignarfall eru eins, og einnig þolfall og þágufall. Þetta mynstur er nefnilega nánast einstætt meðal nafnorða – fyrir utan kýr er það eingöngu orðið ær (og sýr sem er aldrei notað) sem fylgir því, og þar eru tilbrigði í beygingu einnig algeng. Við þetta bætast að orðið hefur tvö allólík stofntilbrigði, kýr og kú, og auk þess er það endingarlaust í eignarfalli eintölu sem er mjög óvanalegt. Beygingin er því afbrigðileg á ýmsan hátt.

Frávik frá hefðbundinni beygingu má því skýra þannig að málnotendur séu að leitast við að fella beygingu orðsins að almennum beygingarmynstrum og losna við stofntilbrigði. Þetta er einkum gert með því að nota tilbrigðið kú í stað kýr og öfugt, og með því að gefa ákveðnum myndum nýjar endingar. Þannig verður nefnifall eintölu iðulega kú, með greini kúin. Þetta var lengi sjaldséð á prenti en hins vegar má finna ýmis dæmi um það frá því um miðja síðustu öld að hæðst sé að þessari beygingu sem hefur því greinilega tíðkast. Í Alþýðublaðinu 1943 segir: „Kennarinn var að kenna málfræði og bað börnin að leiðrétta villu í þessari setningu: „Hesturinn og kúin eru á beit.“ Í Æskunni 1953 segir: „Leiðréttu þetta: Bolinn og kúin fóru inn í fjósið.“

Fáein dæmi um nefnifallið kú má finna á tímarit.is fyrir 1980 en upp úr því fer þeim fjölgandi, þótt í mörgum þeirra sé vissulega verið að gera athugasemdir við þá beygingu. Árið 2010 var Mjólkurbúið Kú stofnað og árið 2011 Kaffi Kú en bæði heitin hafa stundum verið til umræðu í „Málvöndunarþættinum“. Einnig eru gömul dæmi um að stofninn kú- sé notaður í eignarfalli í stað kýr og eignarfallinu gefin ending og haft kúar – það er t.d. gert í málfræði Runólfs Jónssonar frá 1651. Slæðingur er af dæmum um þetta eignarfall frá því snemma á tuttugustu öld á tímarit.is, t.d. „Starfsviðið var að safna vissu um notagildi hverrar einstakrar kúar, og er óbreytt enn“ í Búnaðarritinu 1927, en flest dæmin eru þó frá því eftir 1990.

Hitt kemur líka fyrir, að tilbrigðið kýr sé notað í stað kú í þolfalli og þágufalli. Þetta kemur fyrir þegar í Guðbrandsbiblíu frá 1584 – „þeirra flóttamenn flúðu frá þeirri þrevetri kýrinni“. Í Dagsbrún 1919 segir: „Kýrinni, sem eftir lifði, líður enn ágætlega, haustið 1906.“ Í Ljósberanum 1945 segir: „Meðan ég batt kýrina við hliðið, hljóp Carlo niður brekkuna.“ Dæmi um þetta á tímarit.is eru þó ekki mörg, og í þeim mörgum er verið að gera athugasemd við þessa beygingu eins og t.d. í Vorinu 1951 þar sem segir: „Áttu að segja kýrina? Kanntu ekki að beygja orðið rétt?“ Í Morgunblaðinu 2001 segir frá barni sem átti að yrkja ljóð fyrir skólann og fékk fyrirmæli á blaði: „Á því stóðu þau fyrirmæli að ljóðið ætti að vera um „kýrina“.“

Fleiri tilbrigði má finna. Eitt af því sem er sérkennilegt í beygingu orðsins kýr (og gildir líka um ær) er að orðið er endingarlaust í nefnifalli og þolfalli fleirtölu, og hefur þar sömu mynd og í nefnifalli (og eignarfalli) eintölu. Þetta er andstætt því sem gildir um önnur sterk kvenkynsorð, sem hafa ýmist endinguna -ar, -ir eða -ur í þessum föllum. Það er því engin furða að málnotendum finnist stundum vanta endingu á orðið í þessum föllum og bæti henni við. Í Alþýðublaðinu 1946 segir: „þeir stóðu báðir og störðu á kýrar, sem voru á beit fyrir framan þá.“ Í Íslenskum landbúnaðarrannsóknum 1981 segir: „Um innistöðutímann fá kýrar nokkra hreyfingu.“ Í Morgunblaðinu 2015 segir: „Kýrar éta meira af þessu fóðri og nytin eykst.“

Því er stundum haldið fram að beyging orðanna kýr og ær hafi farið að riðlast þegar þjóðin flutti á mölina og umgekkst ekki lengur þessar skepnur daglega, og vissulega má búast við að beyging orða sem eru í daglegri notkun haldist fremur stöðug en beyging orða sem fólk notar sárasjaldan og þekkir kannski aðallega af bókum. Oft er líka sagt að vegna þess hversu vandbeygð orðin eru forðist málnotendur þau og noti belja og rolla í staðinn. Það er þó athyglisvert í þessu sambandi að talsvert af dæmum um myndir eins og kúin, kúar, kýrinni, kýrar er úr ritum eins og Búnaðarritinu, Bændablaðinu, Búnaðarblaðinu Frey, Íslenskum landbúnaðarrannsóknum og Vasakveri SÍS fyrir bændur – ritum þar sem búast mætti við að höfundar þekktu orðin vel.

Vegna þess hversu beyging orðanna kýr og ær er óvenjuleg, og vegna þess að orðin eru ekki lengur hluti af kjarnaorðaforða almennings, hef ég litla trú á að hefðbundin beyging þeirra eigi sér mikla framtíð. Ég þarf sjálfur alltaf að hugsa mig um þegar ég nota þau, þótt ég sé alinn upp í sveit. En eins og hér hefur komið fram ganga breytingar á beygingunni í mismunandi áttir og ekkert mynstur sem gæti leyst hefðbundna beygingu af hólmi hefur fest í sessi. Það væru samt engin sérstök málspjöll þótt beygingin breyttist, en ég er ekki að mæla með því – mér finnst æskilegt að halda sig við hefðbundna beygingu og halda henni að börnum. Hins vegar er fráleitt að nota þessi orð til að hanka nemendur á beygingu þeirra á prófum eins og lengi hefur tíðkast.