Jókust vinsældirnar – eða jukust þær?

Í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ var verið að hneykslast á því að háskólakennari hefði sagt „vinsældir hans jókust“ í sjónvarpsviðtali. Í skrifaðri gerð viðtalsins á vef Ríkisútvarpsins hefur þessu nú verið breytt í jukust sem er hin venjulega og viðurkennda mynd eins og fram kemur í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls, en þar er líka bent á ýmis tilbrigði í beygingu sagnarinnar: „Í Stafsetningarorðabókinni (2016) er viðtengingarháttur þátíðar af sögninni auka hafður yki: þótt ég auki/yki minn hlut. Hjá Valtý Guðmundssyni (Islandsk grammatik 1922) er þriðja kennimynd jukum (ukum) og viðtengingarháttur þátíðar jyki (yki). […] Dæmi um j-lausa fleirtölu í viðtengingarhættinum finnast líka […]“, svo sem jykust.

Þarna er myndin jókust þó ekki nefnd, og ekki heldur jókum í fyrstu persónu fleirtölu í þátíð, en hvort tveggja kemur þó fyrir á ýmsum tímum. Í Biskupasögum Jóns prófasts Halldórssonar frá fyrri hluta átjándu aldar segir: „Þann 29da Augusti jókust óhægindin fyrir hans brjósti.“ Í Árbókum Espólíns frá fyrsta hluta nítjándu aldar eru nokkur dæmi, m.a.: „Á þeim tíma jókust mjög harðindi í landi.“ Nokkur fleiri dæmi má finna í ýmsum ritum frá nítjándu öld. Á tímarit.is eru tæp þrjátíu dæmi um jókust, nokkuð jafnt dreifð yfir tímann frá lokum nítjándu aldar til dagsins í dag. Í Skírni 1898 segir: „Eftir stríðið jókust mjög fólksflutningar til landsins.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Hins vegar jókust tekjur af fraktflutningum um 48% milli ára.“

Myndin jókust er því ekki nýjung í málinu, og var það ekki heldur á átjándu öld. Þvert á móti – þetta er hin forna beyging sagnarinnar. Þriðja kennimynd hennar, fyrsta persóna fleirtölu í þátíð, var jókum í fornu máli sem hefði átt að koma fram sem jókust í miðmynd og slík dæmi eru til – „jókust svo jarðbönn víða á Íslandi“ segir í Gottskálksannál frá sextándu öld. Í Íslensku máli 2017 bendir Aðalsteinn Hákonarson á að orðmyndirnar jukum og jusum séu „þátíðarmyndir fleirtölu af sögnunum auka og ausa, sem komið hafa í stað eldri myndanna jókum og jósum“. Þær hljóti að hafa orðið til „fyrir áhrif frá þeim fjölda sagna (af 2. og 3. hljóðskiptaröð, sbr. bjóða og svelta) sem höfðu u í stofni þátíðar fleirtölu“ og geti í öllu falli „ekki verið hljóðréttar“.

Það er sem sé ljóst að myndirnar jókum og jókust eru upphaflegar, hljóðréttar og „eðlilegar“, en venjulegu og viðurkenndu myndirnar jukum og jukust eru „nýjungar“ – vissulega býsna gamlar, en ef þær væru að koma upp núna væru þær væntanlega kallaðar „málvillur“ og barist gegn þeim. Það er samt engin spurning að þær hafa fyrir löngu unnið sér hefð sem eðlilegt og rétt mál, og hafa verið það í margar aldir. Spurningin er hins vegar hvernig eigi að líta á upphaflegu myndirnar, jókum og jókust – eigum við að viðurkenna þær líka sem „rétt mál“ vegna þess að þær eru eldri, eða eigum við að segja að þær séu (nokkurn veginn) horfnar úr málinu, ekki málvenja neinna, og geti því ekki talist „rétt mál“ samkvæmt viðurkenndum viðmiðum.

Í þessu sambandi skiptir máli hvort myndirnar hafa lifað óslitið í málinu eða verið endurvaktar eins og Valtýr Guðmundsson virðist telja í Islandsk Grammatik – „I Skriftsproget forekommer ogsaa jókum og jósum, men disse Former er laant fra Oldsproget“ segir hann. Mér finnst þetta samt ekki ótvírætt – það er vel hugsanlegt að þessar myndir hafi lifað í talmáli. Hvort notkun myndarinnar jókust í talmáli á tuttugustu og fyrstu öld er dæmi um það er kannski vafasamt, en þar gætu einnig spilað inn áhrif frá eintölu í þátíð, jók – í sterkum sögnum sem hafa ó í þátíð eins og fara, taka o.fl. er það gegnumgangandi í öllum framsöguháttarmyndum. Það var eðlilegt að breyta jókust í jukust á vef RÚV en mér finnst samt varla hægt að telja jókust rangt.