Ég er að spá: Hvað ertu að spá?

Notkun sagnarinnar spá í sambandinu spá í eitthvað/einhverju í merkingunni 'velta einhverju fyrir sér' er ekki ýkja gömul – virðist hafa komið fram upp úr 1960 eins og ég hef rakið í pistli. Ég hef aldrei séð þessa nýjung í notkun sagnarinnar gagnrýnda, en hins vegar hafa ótal sinnum verið gerðar athugasemdir við að notað sé þágufall með henni, spá í einhverju, frekar en þolfall, spá í eitthvað. Í Málfarsbankanum segir t.d.: „Sagt er spá í eitthvað, ekki „spá í einhverju“.“ Þolfallið er vissulega eldra, en þágufallið virðist koma fram upp úr 1990 og þess hefur verið getið til að það sé fyrir áhrif frá sambandinu pæla í sem alltaf tekur með sér þágufall. Hugsanlega stafar andstaðan við þágufall af (misskilinni) tengingu við „þágufallssýki“.

En fleiri nýjungar í notkun sagnarinnar spá hafa komið fram á síðustu áratugum. Ein er notkun hennar í spurningum eins og „Ég sagði nú bara hreint út; hvað ertu að spá?“ í Stúdentablaðinu 1998. Í DV 1999 segir: „Maður horfir á þær og spyr: hvað ertu að spá?“ Í DV 2001 segir: „Hann segir: „Hvað varstu að spá?“ þegar þú ert að koma úr klippingu.“ Í blaðinu 2006 segir: „Hvað ertu að spá, ekkert farinn að undirbúa þig?“ Þetta orðalag hefur verið mjög algengt í óformlegu máli a.m.k. síðan um aldamót – dæmin um það í Risamálheildinni eru hátt í fjögur hundruð, langflest af samfélagsmiðlum. Merkingin í því er svipuð og í sambandinu spá í, þ.e. 'velta fyrir sér', en þó virðist oft felast meiri undrun í þessu, í átt við 'hvað ertu eiginlega að hugsa?'.

Eðlilegt er að líta á spurnarfornafnið hvað í slíkum dæmum sem andlag sagnarinnar spá, eins og í hvað ertu að hugsa?, hvern varstu að hitta?, hverjum varstu að hjálpa?, hvers ertu að óska þér? o.s.frv. Eins og þessi dæmi sýna kemur spurnarfornafnið þá fram í því falli sem sögnin stýrir – þolfalli með hugsa og hitta, þágufalli með hjálpa og eignarfalli með óska. Nú stjórnar spá venjulega þágufalli á andlagi sínu, spá einhverju, og því mætti búast við að sagt væri hverju ertu að spá? Það er vissulega eðlileg setning, en í henni hefur spá eingöngu merkinguna 'segja fyrir óorðna hluti, mæla fram spádóm' en getur ekki merkt 'velta fyrir sér'. Sambandið hvað ertu að spá? virðist því hafa slitnað úr tengslum við venjulega hegðun sagnarinnar spá.

Önnur nýjung varðandi spá er notkun sagnarinnar í eins konar inngangssetningum, oftast að spurningum eða vangaveltum. Í DV 2004 segir: „ég var að spá. ef ég les blogg vil ég vera partur af þeim.“ Í Morgunblaðinu 2013 segir: „Ég er að spá … mun einhver muna eftir mér eftir minn dag?“ Í Fréttablaðinu 2015 segir: „Sko … ég er að spá … varðandi eina þjónustu … sem ég hef ekki keypt áður … en skilst að þið séuð alveg að sinna.“ Í Fréttablaðinu 2016 segir: „Ég er að spá, ert þú með einhver verkefni fyrir okkur sem við gætum sinnt gegn vægu gjaldi?“ Í sama blaði sama ár segir: „ég er að spá … hvenær byrja heilarnir í stelpum að virka?“ Öll dæmin nema það fyrsta eru úr þýðingum á myndasögum sem sýnir að þetta er mjög talmálslegt.

Þetta orðalag er mjög algengt í óformlegu máli og hefur verið það a.m.k. frá aldamótum – dæmin í Risamálheildinni eru á þriðja þúsund, nær öll af samfélagsmiðlum. Sjálfstæð inngangssetning af þessu tagi er í raun nýjung í málinu að ég held – í merkingarlega svipuðum dæmum eins og ég er að velta fyrir mér hvort … eða ég er að pæla í því hvenær … er framhaldið (sem hefst á spurnarorði) aukasetning (fallsetning), en það sem kemur á eftir ég er að spá hefur ekki bein setningafræðileg tengsl við undanfarann. Bæði hvað ertu að spá? og ég er að spá eru því athyglisverðar setningafræðilegar nýjungar, en ég minnist þess ekki að hafa séð fólk amast við þeim – enda engin ástæða til. Þetta eru sambönd sem greinilega nýtast vel í málinu.