Milli tannanna

Sambandið vera milli tannanna á (fólki) er oft notað í yfirfærðri merkingu og skýrt 'verða fyrir illu umtali' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Sambandið virðist ekki vera ýkja gamalt í málinu og er t.d. hvorki gefið í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 né í Íslenskri orðabók. Elstu öruggu dæmi sem ég hef fundið um þessa merkingu eru rúmlega aldargömul, flest með sögninni hafa en einnig eru dæmi um leggja. Í Morgunblaðinu 1922 segir: „Þú hefir föður minn og mig á milli tannanna í 2 blöðum Tímans.“ Í Verði 1923 segir: „sneri hann strax við blaðinu og hefir altaf síðan haft mig milli tannanna.“ Í Íslendingi 1924 segir: „Þá komum við að hinum þingmanninum – þeim sem Dagur hefir stöðugt milli tannanna og sér ekkert nýtilegt í.“

Dæmi með vera fara að sjást um áratug síðar. Í Skutli 1934 segir: „Bæjarbíóið hefir verið milli tannanna á Vesturlandsritstjóranum nú að undanförnu.“ Í Morgunblaðinu 1934 segir: „Jeg er altaf milli tannanna á róttæku vinstri blöðunum.“ Einnig eru sagnirnar komast og lenda stundum notaðar með þessu sambandi – í Þjóðviljanum 1939 segir: „Það ert ekki þú, sem verður fyrir skömminni og kemst á milli tannanna á fólkinu“ og í Alþýðublaðinu 1960 segir: „Það er margt verra til í þessum heimi en að lenda á milli tannanna á fólki.“ Sambandið virðist þó ekki hafa verið mikið notað lengi framan af eins og orðalagið og gæsalappirnar í Bæjarblaðinu 1954 sýna: „Þeir eru sannarlega á „milli tannanna“ á fólki, eins og kallað er.“

Sambandið var frekar sjaldgæft lengi vel en varð skyndilega algengt um 1980 og þúsundir dæma eru um það á tímarit.is. Nákvæm merking þess er ekki alltaf alveg ljós, en í áðurnefndri skýringu Íslenskrar nútímamálsorðabókar 'verða fyrir illu umtali' virðist þó oft of djúpt tekið í árinni – 'sæta gagnrýni' gæti oft verið nær lagi og jafnvel 'vera smjattað á'. Í dæminu „Allir þeir, sem ekki hafa ártalið 1943 sífelt svo mjög milli tannanna“ í Alþýðublaðinu 1927 virðist merkingin vera 'tönnlast á'. Oft virðist sambandið merkja einfaldlega 'vera til umræðu' eins og í Morgunblaðinu 1980: „En nú er eitt mál sem töluvert hefur verið milli tannanna á fólki undanfarið.“ Oftast er umræðan þó með einhvers konar neikvæðum formerkjum.

Stundum virðist sambandið þó alveg hlutlaust og sú notkun þess virðist fara vaxandi. Í DV 2000 segir: „Nanótæknin hefur ekki verið eins mikið milli tannanna á fólki.“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „Mörg þýsku félögin eru býsna stór þótt þau séu ekki eins mikið á milli tannanna á fólki hér norður í hafi og ensku félögin.“ Í dálknum „Málið“ í Morgunblaðinu 2020 segir að sambandið merki „helst að sæta slúðri, illu umtali, þótt það geti líka þýtt að vera bara „umtalaður“, frægur […]“. Sambandið var til umræðu í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ árið 2022 og þá voru skiptar skoðanir um merkingu þess – meirihlutinn tengdi það við illt umtal en öðrum fannst það einfaldlega vísa til mikils umtals en ekki endilega ills.

Það er athyglisvert að forsetningin í skuli vera notuð í þessu sambandi. Í dálknum „Málið“ í Morgunblaðinu 2022 var sagt „að eðlilegra (og betra?) væri að lenda/verða/vera á milli tannanna í e-m (vera umtalaður; verða fyrir slúðri) en á e-m. Nef og eyru væru á fólki og stæðu enda meira eða minna út í loftið en allt frá landnámi hefði enginn maður sagt „tennurnar á mér“.“ Það er rétt, en hins vegar gegnir öðru máli þegar forsetningin milli er notuð því að þetta er ekki bundið við yfirfærða merkingu sambandsins – forsetningin á er líka notuð þegar það er haft í bókstaflegri merkingu, eins og í „Hann hafði henzt yfir gaddavírsgirðingu með þvílíkum fádæma hraða, að taglið lenti milli tannanna á honum“ í Morgunblaðinu 1916.