Fangelsi

Nýsamþykkt lög um „brottfararstöð“ gefa tilefni til áhugaverðra vangaveltna um merkingu og notkun ýmissa orða. Eitt þeirra er fangelsi. Í grein í Vísi í dag segir: „Brottfararstöð er ekki fangelsi. Þetta er afar villandi og röng orðanotkun, við vitum öll hvað fangelsi er. Fangelsi er refsiúrræði þar sem fangar afplána refsidóma fyrir brot á lögum. Ekkert af þessu á við um einstaklinga sem verða vistaðir í brottfararstöð. Þótt brottfararstöð sé vissulega lokað úrræði þar sem fólk er frelsissvipt er þarna grundvallarmunur á.“ Þessi skilgreining orðsins fellur alveg að skýringu þess í Íslenskri nútímamálsorðabók: 'bygging sem hýsir fanga meðan þeir afplána refsingu'. Í Íslenskri orðabók segir: 'bygging eða setur þar sem fangelsisdómur er afplánaður'.

Skilgreiningin í Lögfræðiorðasafni í Íðorðabankanum er hins vegar nokkru víðari: 'Refsivistarstofnun þar sem vistaðir eru þeir sem dæmdir eru til fangelsisrefsingar, til að afplána vararefsingu fésekta eða sæta gæsluvarðhaldi.' Gæsluvarðhald er auðvitað annars eðlis en afplánun refsidóms en samt er fangelsi talið ná yfir það þarna, og orðið gæsluvarðhaldsfangelsi er líka til. Það er líka talað um að setja fólk í fangelsi án dóms og laga og þar er auðvitað ekki um afplánun refsidóms að ræða. Í almennu máli hefur orðið fangelsi nefnilega víðari merkingu en þegar það er íðorð, eitthvað í líkingu við 'hús eða staður þar sem fólk er lokað inni og haldið nauðugu'. Þessi merking og notkun orðsins er vitanlega gömul, og raunar líklega eldri en hin.

Þetta er því dæmi um það – sem er býsna algengt – að sama orðið sé notað bæði í almennu máli og sem íðorð, og hafi ekki nákvæmlega sömu merkingu á báðum sviðum. Og það er ekki þannig að önnur merkingin sé rétt – eða réttari – en hin röng. Þau sem segja að „brottfararstöð“ sé ekki fangelsi hafa vitanlega rétt fyrir sér – fólk sem þar verður vistað er ekki að afplána refsidóma. En þau sem segja að um fangelsi sé að ræða hafa líka rétt fyrir sér – þarna verður fólk lokað inni og því haldið þar nauðugu. Það má auðvitað halda því fram að það sé óheppilegt að orðið hafi þannig tvær merkingar en mikilvægast er að málnotendur geri sér grein fyrir því og þá ætti oftast að vera hægt að koma í veg fyrir að þessi tvíræðni valdi alvarlegum misskilningi.