Hvað merkir komma í upptalningum?

 

Í DV í dag er sagt frá úrskurði kærunefndar jafnréttismála í máli þar sem niðurstaðan valt á túlkun greinarmerkja. Í honum segir: „Af hálfu kæranda er byggt á því að orðalag menntunar- og hæfniskröfu í auglýsingu um „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði, meistarapróf í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegt nám sem nýtist í starfi“ hafi verið skýrt um að í því fælist ófrávíkjanleg krafa um að umsækjandi hefði annars vegar lokið meistaraprófi eða embættisprófi í lögfræði og hins vegar meistaraprófi í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegu námi sem nýttist í starfi. Skilyrðin tvö séu talin upp með kommu á milli og því sé um upptalningu að ræða, sbr. 21. tölul. fylgiskjals með auglýsingu um setningu íslenskra ritreglna nr. 800/2018.“

Kærunefndin hafnaði þeirri túlkun að komman á eftir „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði“ táknaði og í þessu tilviki. Í niðurstöðum hennar segir: „Að mati nefndarinnar verður ekki annað ráðið en að tilvitnað orðalag hafi tekið til þriggja menntunarkosta þ.e. lögfræðimenntunar, meistaraprófs í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegs nám sem nýtist í starfi. Í auglýsingu um setningu íslenskra ritreglna nr. 800/2018, sem gilda meðal annars um útgefið efni á vegum hins opinbera, er kveðið á um að komma sé höfð í upptalningu nema þar sem notaðar eru samtengingar. Að þessu athuguðu verður ekki fallist á með kæranda að niðurstaða kærða í þessum þætti hafi verið í ósamræmi við menntunarkröfu auglýsingar.“

Ég er algerlega sammála kærunefndinni þarna en mér finnst samt að hún hefði mátt rökstyðja niðurstöðu sína í stað þess að segja bara „Að mati nefndarinnar verður ekki annað ráðið en tilvitnað orðalag hafi tekið til þriggja menntunarkosta“. Þarna er vissulega um upptalningu þriggja menntunarkosta að ræða, en misskilningur kæranda felst í því að líta svo á að í slíkri upptalningu merki komma alltaf og. Í upptalningu af þessu tagi er yfirleitt höfð samtenging á undan síðasta lið en komma á milli fyrri liða, og það er þessi samtenging sem ræður því hvernig komma milli undanfarandi liða er túlkuð. Hún merkir því aðeins og að sú samtenging fari á undan síðasta lið upptalningarinnar – það má segja að merking hennar sé afrituð á kommurnar.

Ef eða fer á undan síðasta liðnum verður hins vegar að túlka kommur milli undanfarandi liða sem eða. Þetta sést á einföldu dæmi. Ef við segjum ég þarf að hitta Kasper, Jesper og Jónatan þá viljum við hitta alla þrjá, en ef við segjum ég þarf að hitta Kasper, Jesper eða Jónatan viljum við bara hitta einhvern þeirra þriggja – ekki annaðhvort bæði Kasper og Jesper eða þá Jónatan. Vegna þess að í umræddri auglýsingu stóð „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði, meistarapróf í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegt nám sem nýtist í starfi“ verður að túlka kommuna á eftir „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði“ sem eða. Ef gera hefði átt skilyrði um hvort tveggja hefði orðið að hafa samtenginguna og á eftir fyrsta liðnum í stað kommunnar.

En þótt þetta mál hafi snúist um túlkun kommunnar gildir í raun alveg hið sama um talað mál, þótt þar séu vitanlega engin greinarmerki. Það er sami merkingarmunur á töluðu setningunum ég þarf að hitta Kasper Jesper og Jónatan og ég þarf að hitta Kasper Jesper eða Jónatan – án nokkurra hléa eða tónfallsbreytinga sem samsvara oft greinarmerkjum – og á samsvarandi rituðum setningum. Þegar liðirnir í upptalningunni eru einyrtir er líka alveg hægt að sleppa kommunum í rituðu máli (þótt það sé ekki í samræmi við ritreglur) og það hefur engin áhrif á túlkunina – við skiljum þetta alltaf svo að á milli fyrri liðanna sé sama samtenging og á undan þeim síðasta. Í dæminu í auglýsingunni er hins vegar nauðsynlegt að hafa kommuna með.