Þrjátíu prósent þjóðarinnar les(a) bækur

Í innleggi í „Málspjalli“ var vakin athygli á því að í grein á vef Ríkisútvarpsins (sem reyndar er orðin hátt í þriggja ára gömul) segir „30% þjóðarinnar les hefðbundnar bækur vikulega.“ Spurt var hvort sögnin ætti ekki að vera í fleirtölu, lesa, í ljósi þess að höfuðorð frumlagsliðarins, prósent, er þarna augljóslega í fleirtölu á eftir töluorðinu þrjátíu. Þótt eintöluorðið þjóð komi á eftir, næst sögninni, stendur það í eignarfalli og eignarfallseinkunn stjórnar aldrei málfræðilegu samræmi – það getur eingöngu miðast við orð í nefnifalli, höfuðorð frumlagsliðar. Þau sem tóku þátt í umræðu um þetta voru á einu máli um að sögnin ætti að vera í fleirtölu vegna fleirtölu á orðinu prósent, og það er vissulega í samræmi við það sem lengi hefur verið kennt.

En þetta er samt ekki alveg einfalt. Mér finnst eintalan, þrjátíu prósent þjóðarinnar les hefðbundar bækur vikulega, hljóma fullkomlega eðlilega og í raun mun eðlilegar en fleirtalan, þrjátíu prósent þjóðarinnar lesa hefðbundnar bækur vikulega. Ástæðan fyrir þeirri tilfinningu er væntanlega tvíþætt. Annars vegar sú að þótt þjóðarinnar geti ekki stjórnað málfræðilegu samræmi hefur það líklega áhrif á skynjun okkar, en það dugir þó ekki eitt og sér. Við getum ekki sagt t.d. *ráðamenn þjóðarinnar er ... – þar hlýtur nefnifallsorðið ráðamenn að stjórna fleirtölu. Meginástæðan er sennilega sú að við skynjum þessi þrjátíu prósent sem eina heild, og finnst því eðlilegt að hafa sögnina í eintölu þótt það sé ekki „rétt“ frá formlegu sjónarmiði.

Í áðurnefndri færslu í „Málspjalli“ var líka spurt um sams konar setningu með orðinu Íslendingar í staðinn fyrir þjóð – þrjátíu prósent Íslendinga les/lesa hefðbundnar bækur vikulega. Munurinn er sá að þarna er eignarfallið Íslendinga í fleirtölu, öfugt við þjóðarinnar, og önnur þeirra ástæðna sem ég sagði í fyrra dæminu að skýrðu eintölu sagnarinnar er því ekki til staðar. En eftir sem áður skynjum við þrjátíu prósentin sem eina heild sem eðlilegt er að stjórni eintölu sagnarinnar og því finnst mér eintalan þrjátíu prósent Íslendinga les hefðbundnar bækur alveg geta staðist hér, þótt fleirtalan þrjátíu prósent Íslendinga lesa hefðbundnar bækur sé að mínu mati eðlilegri. En ég býst við að tilfinning fólks fyrir þessu sé mismunandi.

Eins og áður segir hefur það lengi verið kennt í skólum að málfræðilegt samræmi sé hið eina rétta og merkingin ráði engu þar um. Ég sé samt engar forsendur fyrir því að hafna alveg merkingarlegu samræmi og veit í raun ekki á hverju slík höfnun gæti byggst, öðru en tilbúnum og tiltölulega nýlegum reglum sem byggjast ekki á raunverulegri málnotkun – eins og ég hef skrifað um er hægt að finna fjölda dæma um það frá öllum tímum í íslenskri málsögu að merking ráði samræmi frekar en málfræði. En ég veit að það situr fast í mörgum eftir kennslu og leiðréttingar í skólum að málfræðilegt samræmi sé hið eina rétta, og auðvitað er ég ekki að mæla með því að fólk breyti máli sínu – bara að það leyfi öðrum að nota merkingarlegt samræmi.