Taxi – leigubíll – bílaleigubíll

Orðið taxi er notað um leigubíla í ýmsum tungumálum, þar á meðal íslensku þótt ýmsum þyki það kannski ekki gott mál – bæði í Íslenskri orðabók og Íslenskri nútímamálsorðabók er það sagt „óformlegt“. Orðið hefur tíðkast í málinu í a.m.k. heila öld – í elstu dæmum sem ég finn er það í samsetningunni taxabíll. Í Morgunblaðinu 1928 segir: „Litla bifreiðastöðin hefur nú fengið „taxa“-bíla“ og í sama blaði 1930 segir: „Skömmu seinna ók rauður „taxa“-bíll fram hjá veitingahúsinu.“ Þarna er taxa innan gæsalappa og fleiri hliðstæð dæmi má finna frá næstu áratugum, en í Íslendingi 1932 er orðið notað eitt og sér, án gæsalappa: „vanti ykkur bíl, þá [...] biðjið um taxa og látið ekki bíða eftir ykkur því taxinn telur tímann og tíminn er peningar.“

Þarna er taxi notað sem hvert annað íslenskt orð – fær myndina taxa í þolfalli og bætir við sig greini, taxinn. Dæmi um orðið í íslensku samhengi eru þó fá fram eftir öldinni. Í Þjóðólfi 1940 segir: „Við urðum að taka Taxa er stóð þar rétt hjá.“ Í Morgunblaðinu 1945 segir: „Loks náði dyravörðurinn – sem var kolsvartur – í taxa.“ Í Mánudagsblaðinu 1950 segir: „Nokkrir bílstjórar hjá ,,Hreyfli“ eru nú teknir upp á því að merkja bifreiðar sínar TAXI. Þetta nafn er nú orðið einskonar alþjóðanafn yfir leigubifreiðar, og þar sem það er nú orðin algengur siður að veifa bifreiðum á götum úti, þá er ólíkt liprara að kalla „Taxi – taxi“ heldur en „leigubíll – leigubíll“. Þetta nafn er ekkert óíslenzkara en t. d. doktor eða prófessor, svo því ekki að nota það?“

Í Fréttablaðinu 2021 segir Jón Gnarr: „Bílaleigubíll kemur til vegna þess að við gátum ekki notað taxi eins og er alþjóðlega þekkt um allan heim [...] af því að það er útlenska.“ Í aðsendu bréfi sem Gísli Jónsson birti í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1989 segir: „Leigubíll þýðir nú á dögum: bíll með bílstjóra, en flestir eru þeir nú með merki ofan á þakinu, sem er „taxi“. Ef menn læra smám saman að nota þetta orð fyrir „leigubíll með bílstjóra“, þá losnar hið rétta orð: leigubíll fyrir bíl á leigu án bílstjóra.“ Í öðrum þætti sama ár sagði Gísli: „Þá leitar svolítið á huga minn sú uppástunga [...] að taka við útlenda orðinu taxi (beygist eins og Faxi) og stytta svo „bílaleigubíll“ í leigubíll. Nú er „taxi“ þarfur þjónn eins og Faxi fyrrum.“

Orðið bílaleigubíll kemur fyrst fyrir 1963 – í Morgunblaðinu það ár segir: „Nýju fyrirbrigði hefir skotið upp í umferðinni, það er að segja hinum svokölluðu „bílaleigubílum“.“ Það má alveg taka undir að þetta er sérkennilegt orð – Jón Gnarr sagði: „Þannig að þetta er bara bull.“ Tvítekning á sama liðnum, bíll, er óheppileg þótt slíkt sé ekki einsdæmi. Mér finnst sjálfsagt að viðurkenna taxi sem gott og gilt íslenskt orð – það fellur fullkomlega að hljóðkerfi og beygingakerfi málsins. Vissulega á það sér enga ættingja í íslensku en það sama gildir um orðið bíll. Það væri líka æskilegt ef taxi kæmi algerlega í staðinn fyrir leigubíll þannig að hægt væri að nota það orð í stað bílaleigubíll, en ég er ekki viss um að það sé raunhæft á þessu stigi.