Nágrannavarsla

Í fréttum í gær var sagt frá því að Reykjavíkurborg og lögreglan hygðust „efla nágrannavörslu, velferðarþjónustu og myndavélaeftirlit til að sporna við auknum innbrotafaraldri í miðborginni“. Í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ sá ég að verið var að hnýta í orðið nágrannavarsla og sagt: „Það getur verið dýrt og tímafrekt að elta nágrannana.“ Þarna er væntanlega vísað til þess að í samsetningum þar sem -varsla er seinni liður vísar fyrri liðurinn iðulega til þolandans, þess eða þeirra sem á að verja eða gæta – bókavarsla, dyravarsla, fangavarsla, fjárvarsla, landamæravarsla, safnvarsla o.s.frv. Í orðinu nágrannavarsla vísar fyrri liðurinn aftur á móti til gerendanna, þeirra sem eiga að gæta umhverfisins.

En þegar að er gáð eru merkingartengsl samsetningarliðanna samt með ýmsu móti. Í orðinu brunavarsla er auðvitað ekki verið að verja bruna, heldur reyna að koma í veg fyrir bruna eða minnka skaða vegna bruna. Í orðinu næturvarsla er ekki verið að verja nóttina heldur verja eitthvað að næturlagi. Í orðinu refsivarsla er ekki verið að verja refsingu heldur merkir orðið 'hóta og beita refsingum fyrir afbrot'. Í orðinu veðurvarsla er ekki verið að verja veðrið heldur fylgjast með því – og svo mætti lengi telja. Einnig eru til orðin hervarsla og lögregluvarsla sem eru alveg sambærileg við nágrannavarsla. Það er því ljóst að bæði á seinni liðurinn -varsla sér ýmis merkingartilbrigði, og merkingarleg vensl hans og fyrri liðarins eru með ýmsu móti.

Annað svipað dæmi er orðið myndavélaeftirlit sem einnig kemur fyrir í áðurnefndri tilvitnun í fréttir gærdagsins. Í langflestum tilvikum vísar fyrri liður samsetninga með –eftirlit til þess eða þeirra sem litið er eftir, í ýmsum skilningi – bifreiðaeftirlit, brunaeftirlit, byggingaeftirlit, fjármálaeftirlit, kosningaeftirlit, kvikmyndaeftirlit, rafmagnseftirlit, ungbarnaeftirlit o.s.frv. En í sumum tilvikum vísar fyrri liðurinn til þeirra sem sinna eftirlitinu –  lækniseftirlit, lögreglueftirlit, ríkiseftirlit o.fl. Í myndavélaeftirlit, og einnig ratsjáreftirlit, vísar fyrri liðurinn ekki til þolanda heldur til eins konar geranda – tækis sem notað er til að framkvæma eftirlitið. Það eru samt engar líkur á að við misskiljum orðin þótt tengsl liðanna séu óvenjuleg.

Orðið nágrannavarsla er ekki nýtt – það hefur heilmikið verið notað undanfarinn aldarfjórðung og elsta dæmi sem ég finn um það er í Neytendablaðinu 1991: „Nágrannavarsla hefur verið að ryðja sér til rúms sem vörn gegn þjófum á undanfömum árum.“ Þótt vissulega sé rétt að fyrri liður samsetninga með -varsla vísi oftast til einhvers konar þolanda er þetta alveg rétt og eðlilega myndað orð. Það eru engar ákveðnar reglur um það hvernig merkingartengsl samsetningarliða geti verið – við lærum bara hvernig þeim er háttað í hverju orði fyrir sig. Oftast er það augljóst út frá samhengi, og þegar við erum farin að nota orðið hættum við að hugsa um innri gerð þess – orðið sem heild hefur bara ákveðna merkingu í huga okkar.