Framburður erlendra nafna í íslensku samhengi

Tveir af þeim erlendu stjórnmálamönnum sem voru ofast nefndir fyrir utan Kennedy Bandríkjaforseta þegar ég var að byrja að hlusta á útvarpsfréttir svona 7-8 ára, á árunum 1962-1963, voru þeir Du Gól Frakklandsforseti og Hjúm lávarður utanríkisráðherra Bretlands, og síðar forsætisráðherra. Það tók mig smátíma og olli mér nokkrum heilabrotum að átta mig á því að þetta voru sömu mennirnir og ég las um í Morgunblaðinu og Tímanum en hétu þar allt öðrum nöfnum, að mér fannst – de Gaulle og Home. Á þessum tíma voru erlend nöfn í útvarpsfréttum nánast eina útlenskan sem maður heyrði nokkurn tíma, fyrir utan söngtexta, og ósamræmi milli framburðar og stafsetningar var manni því algerlega framandi. En nú eru aðrir tímar.

Þegar erlend nöfn koma fyrir í íslenskum texta reynum við oftast að bera þau fram eitthvað í líkingu við það sem gert er á því máli sem þau eru komin úr – ef við teljum okkur vita það. Það var einmitt það sem útvarpsþulir þessa tíma gerðu með nöfn eins og de Gaulle og Home. Auðvitað er framburðurinn sjaldnast alveg sá sami því að hljóð eins máls samsvara hljóðum annars máls yfirleitt ekki fullkomlega, jafnvel þótt við köllum það „sömu“ hljóðin. Íslenska hefur t.d. aðeins eitt s-hljóð sem við setjum í staðinn fyrir ýmis svipuð hljóð í ensku, þýsku og frönsku – oft heyrum við ekki muninn og áttum okkur ekki á því að við erum að nota annað hljóð. Það er alveg eðlilegt að setja hljóð úr íslensku hljóðkerfi í stað framandi erlendra hljóða.

En ef við vitum ekki hvernig nöfnin eru borin fram í frummálinu, t.d. þekkjum ekki málið, reynum við að giska – stundum út frá íslenskum framburði, en iðulega líka út frá enskum framburði. Ég hef stundum séð talað um „Ritsjard Wogner-heilkennið“ – þar er vísað til þess þegar nafn þýska tónskáldsins Richard Wagner er borið fram eins og það væri enskt nafn. Það er svo sem skiljanlegt að þetta gerist hjá almennum málnotendum vegna þess að flestir Íslendingar þekkja eitthvað til ensks framburðar en margfalt færri kunna þýsku, og enska er einhvers konar „sjálfgefin útlenska“ á Íslandi. Samt sem áður verður að ætlast til þess að fólk sem vinnur við fjölmiðla þekki grundvallarreglur um framburð helstu Evrópumála.

Ég fór að hugsa um þetta í tengslum við athugasemdir sem oft eru gerðar við framburð erlendra skammstafana, eins og streymisveitunnar HBO Max og Knattspyrnusambands Evrópu, UEFA. Þessar skammstafanir eru iðulega bornar fram eidsbíó og júeifa en mörgum finnst að fremur ætti að nota íslensk heiti bókstafanna og segja há-bé-o og u-e-eff-a. En hér er á það að líta að skammstafarnirnar eru nær ævinlega notaðar en ekki full nöfn þessara fyrirbæra. HBO stendur fyrir Home Box Office sem vísar til úreltrar tækni og UEFA stendur fyrir Union of European Football Associations sem er alltof langt til að nota í venjulegri umræðu. Skammstafarnirnar hafa því í raun öðlast sjálfstætt líf og eru orðnar hin venjulegu heiti fyrirbæranna.

Við höfum hliðstæð dæmi í íslensku. Hér starfar stéttarfélagið VR sem áður var skammstöfun fyrir Verslunarmannafélag Reykjavíkur. En vegna þess að félagsfólk starfar við margt annað en verslun, og starfssvæði félagsins nær langt út fyrir Reykjavík, þótti þetta heiti ekki lengur hæfa og nú heitir félagið formlega VR, borið fram vaff-err, þótt stundum sé að vísu látið svo heita sem þessir stafir standi fyrir virðing – réttlæti. Þarna hefur það sem áður var skammstöfun orðið að heiti félagsins, og svipað hefur í raun gerst með HBO og UEFA – eidsbíó og júeifa eru hin venjulegu heiti þessara fyrirbæra, og þess vegna er ekkert athugavert við að bera þau fram upp á ensku eins og hver önnur ensk nöfn sem notuð eru í íslensku samhengi.

Þar  með er ekki sagt að þetta gildi um allar erlendar skammstafanir á nöfnum af einhverju tagi. Þegar um er að ræða skammstafanir sem hægt er að kveða að er oft hefð fyrir því að bera þær fram eins og íslensk orð – gott dæmi er NATO sem oft er líka aðlagað íslenskri stafsetningu og skrifað NATÓ, og varla er nokkurn tíma borið fram neitó í íslensku samhengi. Auðvitað er ekki heldur neitt athugavert við að bera skammstafanir erlendra nafna fram staf fyrir staf, með íslenskum bókstafaheitum, og oft er hefð fyrir því – DR og NRK er venjulega borið fram dé-err og enn-err-ká. En meginatriðið er að það er í mörgum tilvikum alveg eðlilegt, og ekki í neinni andstöðu við íslensku og íslenska málhefð, að nota erlendan framburð erlendra skammstafana.