Óráð og óráðsía

Í mbl.is í dag er haft eftir forseta Alþýðusambands Íslands: „Ég verð að segja alveg eins og er að ég lít á þetta sem algjöra óráðsíu að Seðlabankinn sé að gera þetta í þessu umhverfi sem efnahagur Íslands er í dag.“ Í Facebook-hópnum „Málspjall“ var spurt hvort þetta væri ekki óvenjuleg notkun orðsins óráðsía sem fyrirspyrjandi sagðist vanur að nota í merkingunni 'eyða um efni fram' og er skýrt sem 'eyðslusemi og fyrirhyggjuleysi' í Íslenskri nútímamálsorðabók. „Þótt stofn orðsins minni okkur á alkunn íslenzk orð, er endingin harðla framandleg og vekur grun um, að hér sé um tökugóss að ræða“ segir Ásgeir Blöndal Magnússon í Íslenzkri tungu 1963 og bendir á að Jón Ólafsson úr Grunnavík hafi skýrt uppruna orðsins í orðabók sinni:

„Jón skýrir [...] frá því, að alþýða noti stundum orðið órássía i merkingunni ‘orðaflaumur eða kjaftæði’ [...]. Hér er sem sé á ferðinni latneska orðið oratio ‘ræða, bæn’ og hefur sjálfsagt komizt inn í íslenzkt alþýðumál af vörum skólapilta eða lærðra manna. Merkingarþróun orðasambandsins er ljós og eðlileg. Fyrst merkti það einfaldlega ‘allt lenti í ræðuhöldum, og ekkert varð úr verki’. Og með því að slíkt ráðslag þótti lítt búmannlegt og alþýða tengdi fyrri hluta orðsins við kunn íslenzk orð eins og óráð og óráðsemi, fékk óráðsía merkinguna ‘sukk, eyðslusemi’. Menn litu og þannig á, að orðið hefði neikvætt forskeyti, ó, og mynduðu svo nýyrðið ráðsía sem nafngift á þeim eiginleikum, er hæfa þóttu ráðsettum mönnum.“

Fleiri hafa fjallað um þetta. Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1991 sagði Gísli Jónsson: „Orðið óráðsía heyrist stundum nú á dögum um eyðslusemi eða glannalega ráðstöfun fjármuna. Orðið er þekkt í máli okkar allar götur frá því á 17. öld. Sjálfsagt setja menn þetta í huga sér í samband við óráð, en einhver kynni þá að spyrja um seinni hlutann.“ Í dálknum „Málið“ í Morgunblaðinu 2016 segir: „Alltaf lifir gamla slettan óráðsía enda merkir hún eyðslusemi, bruðl, fyrirhyggjuleysi. Margir telja óráð vera merginn í henni, það þýðir jú óskynsamlegt háttalag o.s.frv. En málfræðingar rekja hana til latínunnar, oratio: ræða. Órássía var til hér – um orðaflaum. Óráð hafi svo litað merkinguna.“

Þrátt fyrir ólíkan uppruna eru því skýr merkingartengsl milli óráðsía og óráð í huga málnotenda – það má segja að óráðsía hafi sömu grunnmerkinguna og óráð, þ.e. 'fyrirhyggjuleysi, óskynsamleg ráðabreytni', en að viðbættri merkingarþrengingunni 'í fjármálum' og væntanlega lýsir 'óskynsamleg ráðabreytni í fjármálum' ágætlega því sem forseti ASÍ var að tala um. Stundum er talað um eyðslusemi og óráðsíu, t.d. „Bjarna var borin á brýn eyðslusemi og óráðsía“ í Vísi 1957, sem bendir til þess að orðin hafi ekki alltaf alveg sömu merkingu. Samt sem áður er orðið óráðsía langoftast notað í merkingunni 'eyðslusemi', a.m.k. í nútímamáli, og þess vegna var notkun þess í umræddri tilvitnun ekki í fullu samræmi við málhefð.