-þegar, -takar og jafnvel -hafar

Ég hef oft orðið var við að fólk fellir sig illa við orð eins og lífeyrisþegi og samsetningar af því, svo sem ellilífeyrisþegi og örorkulífeyrisþegi – sama gildir um eftirlaunaþegi, bótaþegi og fleiri orð sem hafa -þegi sem síðasta lið. Ástæðan er sú að -þegi er skylt sögninni þiggja og mörgum finnst felast í orðunum að um einhvers konar ölmusu sé að ræða, þrátt fyrir að þetta séu yfirleitt lögbundin réttindi sem fólk hefur oftast greitt fyrir sjálft að meira eða minna leyti, með framlagi í lífeyrissjóð, tryggingariðgjöldum og sköttum. Sama gildir um orðin launþegi og styrkþegi – fólk hefur unnið fyrir launum sínum, og gera má ráð fyrir að þau sem fá styrk hafi unnið sér inn fyrir honum í einhverjum skilningi, svo sem með námsárangri, vísindaafrekum eða ritstörfum.

Fjöldi annarra orða hefur -þegi sem seinni eða síðasta lið. Orðin arfþegi og farþegi koma fyrir í fornu máli og í nútímamáli hefur bæst við fjöldi samsetninga af því síðarnefnda, svo sem flugfarþegi, komufarþegi, strætófarþegi o.m.fl. Auk þess hafa komið til ýmsar nýjar samsetningar eins og blóðþegi, hjartaþegi, nýrnaþegi o.fl. Ég hef ekki orðið var við að fólk amist við þessum síðastnefndu orðum enda má til sanns vegar færa að þar sé fólk þiggjendur, og til þessara orða svara blóðgjafi, hjartagjafi, nýrnagjafi o.s.frv. Orðið farþegi er svo gróið í málinu að óvíst er að málnotendur tengi seinni lið þess ekki við sögnina þiggja, enda eru orðhlutarnir runnir saman í framburði – fyrri liðurinn borinn fram með stuttu a og órödduðu r.

En þrátt fyrir að merking samsettra orða sé ekki alltaf – og raunar sjaldnast – summa eða fall af merkingu orðhlutanna veldur hið margrómaða gagnsæi íslenskunnar því að það er ekki óeðlilegt að orðhlutinn -þegi trufli fólk sem telur sig ekki vera þiggjendur í neinum skilningi, heldur bara vera að heimta rétt sinn. Í Morgunblaðinu 2009 segir kona: „Núna er ég lífeyristaki, ekki lífeyrisþegi, ég tek það skýrt fram.“ Það er talað um að taka lífeyri, hefja lífeyristöku o.fl., og orðið lífeyristaki fellur vel að því. Þetta er elsta dæmi sem ég finn um þetta orð og það er ekki að finna í almennum orðabókum en var skráð á Nýyrðavef Árnastofnunar 2020 með skýringunni -Sá sem tekur lífeyri úr lífeyrissjóði og mætti gjarnan koma í staðinn fyrir orðið lífeyrisþegi.'

Örfá dæmi eru um orðið lífeyristaki frá síðasta áratug en það var notað í þingsályktunartillögu „um yfirlit með greiðslum til lífeyristaka Tryggingastofnunar ríkisins“ sem var lögð fram á Alþingi vorið 2023 og notkun þess virðist eitthvað vera að aukast. Fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu var Viðar Eggertsson og hann notar einnig orðið eftirlaunataki í grein í Vísi 2021. Það orð er þó ekki nýtt, kemur fram í ræðu á Alþingi 1918: „Háttv. frsm. tók það fram, að ef eftirlaunataki fengi ekki svona há eftirlaun eins og frv. segir, þá mundi hann halda áfram að vera bankastjóri.“ Það er þó eina dæmið sem ég finn um orðið fram til 2021, að undanskildum dæmum í grein í Verktækni 2004. Mér finnst bæði lífeyristaki og eftirlaunataki prýðileg orð.

Orðið launþegi er hið venjulega orð um fólk 'sem vinnur og þiggur laun fyrir' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók. Elsta dæmi um það er í Verði 1926, en orðið launtaki er ekki miklu yngra – kemur fyrst fyrir í Lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938, í grein sem er óbreytt enn í dag: „Rétt eiga menn á að stofna stéttarfélög og stéttarfélagasambönd í þeim tilgangi, að vinna sameiginlega að hagsmunamálum verkalýðsstéttarinnar og launtaka yfirleitt.“ Þetta orð hefur þó nær ekkert verið notað, þrátt fyrir að mjög algengt sé að tala um að taka laun – mun algengara en þiggja laun sem þó er einnig algengt. Þótt launþegi sé stutt og lipurt orð er launtaki það ekki síður og í ljósi þess að það er notað í lögum væri eðlilegt að nota það.

Þá standa orðin styrkþegi og bótaþegi eftir. Það fyrrnefnda er gamalt orð, a.m.k. síðan á nítjándu öld, og mjög algengt. Stundum er talað um að taka styrk en engin dæmi eru um orðið *styrktaki þótt það væri auðvitað hugsanlegt. Hins vegar er styrkhafi einnig gamalt og gott orð – elsta dæmi um það á tímarit.is er frá 1902 og hátt í fimm hundruð dæmi eru þar um orðið þótt það hafi ekki komist í orðabækur. Orðið bótaþegi kemur fyrst fyrir 1945 og er mjög algengt en þótt stundum sé talað um að taka bætur er orðið *bótataki er ekki til. Orðið bótahafi kemur hins vegar fyrir í héraðsdómi frá 2011 og tryggingabótahafi í ræðu á Alþingi 1969. Þetta eru hlutlaus orð og alveg laus við þann ölmusublæ sem e.t.v. má finna í orðunum styrkþegi og bótaþegi.