Pælið í því

Í Íslenskri orðsifjabók kemur fram að sögnin pæla finnst fyrst á sautjándu öld og merkti 'stinga með páli og reku' – leidd af nafnorðinu páll sem er skýrt 'spaði til að stinga með hnausa, e.k. reka með litlu þykku blaði (úr járni eða járnslegnu tré)' í Íslenskri orðabók. Sögnin var framan af notuð í bókstaflegri merkingu. Í Gesti Vestfirðingi 1848 segir: „þegar moldin í garðinum er orðin svo þíð, að 4 þumlúngum svari á dýpt, á að pæla hann upp.“ Í Íslendingi 1861 segir: „Fyrst skera menn grasrótina ofan af þúfunum með ljá, pæla þær því næst og mylja í sundur með járnrekum.“ Í Víkverja 1874 segir: „þegar sléttað er, pælir fólk ekki meira ofan af þúfunum, en að það sem losað er.“ Í Búnaðarriti 1887 segir: „Grasrót alla pældi eg og muldi sundur.“

Undir aldamótin 1900 fær sögnin í sambandinu pæla (í) gegnum  yfirfærðu merkinguna 'vinna sig í gegnum, brjótast í gegnum', ekki síst lesefni – sú merking er nefnd í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Í Ísafold 1893 segir: „margur Árnesingur kýs heldur að ganga Hellisheiði í talsverðri ófærð en að pæla í gegn um slíka og þvílíka endileysu, sem þessi „Þjóðólfs“-grein er og verður.“ Í Þjóðólfi 1895 segir: „síðan um jól hafði eg pælt gegnum hæstaréttardálkinn í laugardags „Berlingi“.“ Í Stefni 1896 segir: „munu verða að pæla í gegnum hátt á fimmta hundrað arkir af letri.“ Í Dagskrá 1897 segir: „Þegar vjer erum að pæla í gegnum Euclid á skólabekkjunum, þá er efinn oss síst í vegi.“ Þessi merking er algeng enn í dag.

Enn síðar fær sambandið pæla í merkinguna 'vinna í, strita í'. Í Eimreiðinni 1921 segir: „Eins og nærri má geta, hefir enginn einn maður verið látinn pæla í þessu verki.“ Í Þjóðviljanum 1937 segir: „Hún var búin að pæla í þessari doktorsritgerð á annað ár, og nú var allt komið í strand.“ Í Árbók Háskóla Íslands 1949 segir: „munu margir stúdentar hafa pælt í lóðinni í sumar.“ Í Tímanum 1955 segir: „Að hátíðinni liðinni sendir prófessorinn mér sænsku þýðinguna, og hafði víst pælt í henni nætur og daga.“ Í þessum dæmum gæti sögnin merkt 'velta fyrir sér, hugleiða' eins og hún er skýrð í Íslenskri nútímamálsorðabók, en samhengið sýnir að merkingin er 'vinna í, strita í'. Það er hins vegar augljóst hvernig dæmi af þessu tagi leiða til nýrrar merkingar.

Upp úr 1960 fara svo að sjást ótvíræð dæmi um nútímamerkinguna. Í Þjóðviljanum 1964 segir: „þeir leika frjálst og óþvingað, án þess að vera alltof mikið að pæla í „taktik“.“ Í Morgunblaðinu 1965 segir: „þegar ég hef tíma til sezt ég niður og „pæli í þessu“.“ Í Mánudagsblaðinu 1965 segir: „Svo maður tali við þá á þeirra eigin máli: „Þessir stælar eru alveg óþolandi og ætti ritstjórnin að pæla í því að nappa sér í einhvern sem fattar málið.“ Í Vikunni 1967 segir: „Á einum stað í sama texta skýtur upp kollinum skemmtilegt suðurnesjaslang, þ. e. orðatiltækið „að pæla í e-u“.“ Tvö síðustu dæmin sýna að þarna er merkingin 'velta fyrir sér, hugleiða' í pæla í komin á flug, og farið er að líta á hana sem slangur. Dæmum snarfjölgar upp úr þessu.

Í Alþýðublaðinu 1971 segir: „Sögnin að pæla, hefur um nokkuð langt skeið verið mikið notuð í poppheiminum. – Menn pæla í píum, menn pæla í sándi, menn pæla í pælinu. Þetta svipar til orðsins, að spá, sem mikið var notað hér áður, en nú hefur sögnin að pæla, svo að segja rutt því úr vegi. Menn spá ekki í píur, heldur pæla. Menn spá ekki í sándið, heldur pæla.“ Í Morgunblaðinu 1974 segir: „Þá gerir ungt fólk nú til dags mikið af því að pæla í hinu og þessu og spá í hlutina, t.d. „pæla gaurarnir í píum“ og „pæjan er að spá í að fá sér nýtt dress“. Í Slangurorðabókinni 1982 er pæla í gefið, skýrt ‚hugsa um, athuga, garfa í‘, og í annarri útgáfu Íslenskrar orðabókar 1983, skýrt 'vera að fást við, stunda, hafa hugann við‘ – merkt sjaldgæft.

Haustið 1980 frumsýndi Alþýðuleikhúsið leikritið „Pældu í því“ (eða „Pæld-í-ðí“) sem fjallaði um kynferðismál og var sýnt í skólum. Upp úr því fór frasinn pældu/pælið í því á flug. Í DV 1982 segir: „Pældu í því, við erum að gefa út aðra LP plötuna okkar.“ Í Helgarpóstinum 1982 segir: „Pælið í því, ef þið sæjuð strák, ca. 14 ára.“ Það má segja að á áttunda og einkum níunda áratugnum hafi pæla í orðið tískufrasi – í DV 1985 segir Eiríkur Brynjólfsson: „Sögnin að pæla í merkingunni að hugsa er t.a.m. gott og gilt orð en ofnotkun þess leiðir af sér að önnur orð týnast.“ Sögnin pæla er mjög mikið notuð enn og ég efast um að hún hafi útrýmt öðrum orðum sömu merkingar – a.m.k. eru algengt enn að tala um að hugsa, velta fyrir sér og hugleiða.

Hér á undan kom fram að sambandið pæla í er oft nefnt í sömu andrá og spá í, enda merkingin svipuð og notkunin líka. Ég skrifaði nýlega um spá og benti á að til eru afbrigðin ég er að spá og hvað ertu að spá? sem eru setningafræðilega nokkuð sérkennileg eins og skýrt er í pistlinum. Sama gildir um pæla. Sambandið hvað ertu að pæla? kemur fyrst fyrir í Tímanum 1975: „Ertu ekki að koma? Hvað ertu að pæla?“. Í Vikunni 1986 segir: „Hvað ertu að pæla? sagði hann svo.“ Sambandið ég er að pæla er mun nýrra, eins og ég er að spá. Í Fréttablaðinu 2007 segir: „Ég var að pæla … Hverjir verða glæpamenn?“ Í Valsblaðinu 2014 segir: „Mér hefur verið sagt að ég segi oft „ég er að pæla …“. Í Feyki 2018 segir: „Ég var að pæla – er í lagi að pæla?“

Á áttunda áratugnum og fram á þann níunda var sögnin pæla í hinni nýju merkingu iðulega höfð innan gæsalappa og flokkuð sem slangur eins og áður er nefnt, og virðist heldur hafa verið litin hornauga – kannski hefur meintur Suðurnesjauppruni spilað þar inn í. Mér finnst ekki ótrúlegt að viðhorfið til hennar hafi breyst þegar Páll Skúlason prófessor gaf út bókina Pælingar árið 1987 – titillinn er skemmtilegur orðaleikur út frá nafni höfundarins en á sérlega vel við efni bókarinnar. Sambandið pæla í er auðvitað góð og gild íslenska og þetta er skemmtilegt dæmi um hvernig gamalgróið orð fær nýja merkingu sem þó er náskyld fyrri merkingu og æxlast af henni á eðlilegan og skiljanlegan hátt. Höldum áfram að pæla í íslenskunni.