Category: Málfar

Flest kannast væntanlega við að hafa fengið sér pönnsur, annaðhvort upprúllaðar með sykri eða brotnar saman með sultu og rjóma, rjómapönnsur. Orðið pönnsa er flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og skýrt 'stytting á pönnukaka' – merkt „óformlegt“ og er sjálfsagt gamalt en eins og venja er með óformleg orð er erfitt að byggja sögu þess á prentuðum heimildum. Elstu dæmi um orðið pönnukaka eru frá átjándu öld en elsta dæmi um styttinguna sem ég finn á prenti er í Morgunblaðinu 1949: „Hann fjekk eina sjóðandi heita pönnsu og gleypti hana þegar í stað.“ Næst sést orðið ekki á prenti fyrr en undir 1980 en verður fyrst algengt eftir aldamót. Á tímarit.is eru um 1200 dæmi um (rjóma)pönnsur og hátt í þrjú þúsund í Risamálheildinni.

En þótt pönnsa sé uppflettimynd í orðabókum kemur sú mynd næstum aldrei fyrir í nefnifalli eintölu. Eina dæmið á tímarit.is er í Morgunblaðinu 2014: „Nokkur tími er liðinn síðan síðasta pönnsan af ömmu höndum leit dagsins ljós.“ Í Risamálheildinni eru fjögur eða fimm dæmi í viðbót af samfélagsmiðlum. En þetta er ekki eina uppflettimynd orðsins – í Íslensku orðaneti er myndin pannsa gefin sem samheiti við pönnukaka, og það má finna slæðing af dæmum um þá mynd á tímarit.is og í Risamálheildinni. Í DV 1985 segir: „Síðasta pannsan bökuð.“ Í Morgunblaðinu 2004 segir: „eftir síðasta bitann beið nýsykruð og upprúlluð pannsa á disknum.“ Í Skessuhorni 2014 segir: „Bætið smjöri á pönnuna í hvert skipti sem ný pannsa er sett á.“

Í öllum föllum eintölu nema nefnifalli, og í öllum föllum fleirtölu nema eignarfalli, byrjar beygingarending veikra kvenkynsorða á -u, og -u í beygingarendingu kallar á að í stað a í næsta atkvæði á undan komi ö (u-hljóðvarp). Þess vegna kemur önnur mynd en pönnsu ekki til greina í aukaföllum eintölu, og ekki aðrar en pönnsur í nefnifalli og þolfalli og pönnsum í þágufalli fleirtölu. En þótt u sé ekki í endingu eignarfalls fleirtölu ætti sú fallmynd líka að hafa ö ef flettimyndin er pönnsa en ég efast um að hún sé nokkurn tíma notuð – a.m.k. finn ég engin dæmi um hana. Hins vegar kemur myndin pannsa fyrir í eignarfalli fleirtölu – í DV 1986 segir: „Hundruð pannsa fóru í gestina.“ Það er eðlilegt eignarfall fleirtölu af pannsa – ekki af pönnsa.

Vegna þess að orðið er stytting á pönnukaka mætti búast við að grunnmyndin, nefnifall eintölu, væri pönnsa, eins og í Íslenskri nútímamálsorðabók. En eins og áður segir kemur orðið sárasjaldan fyrir í því falli – það er langoftast í fleirtölu, baka/steikja pönnsur, margar pönnsur os.frv., og ef það er í eintölu er það langoftast í aukafalli, fá sér pönnsu eða eitthvað slíkt. Það er þess vegna óvíst að málnotendur geymi nefnifall eintölu í minninu, heldur búa þeir það til ef á þarf að halda eftir þeim (ómeðvituðu) reglum sem þeir kunna. Kvenkynsorð sem hafa ö í aukaföllum eintölu og nefnifalli, þolfalli og þágufalli fleirtölu hafa næstum alltaf a í nefnifalli eintölu (kaka – köku – kökur), og út frá því búa málnotendur stundum til myndina pannsa.

Þetta er ekki einsdæmi. Það er alþekkt að málnotendur hafa tilhneigingu til að nota nefnifallið talva í stað tölva eins og Höskuldur Þráinsson skrifaði einu sinni um í smágreininni „Bölvuð talvan“. Ástæðan er einmitt sú að málnotendur draga þá ályktun út frá ö-inu í aukaföllunum og fleirtölunni að í nefnifalli eintölu sé a, eins og í nær öllum öðrum veikum kvenkynsorðum. En orðið tölva tilheyrir formlegu máli og því sem stundum er kallað „lærð orðmyndun“ – það var búið til sérstaklega út frá málfræðilegri þekkingu. Um leið var ákveðið hvernig það skyldi vera, þ. á m. að nefnifall eintölu skyldi vera tölva. Þess vegna er hægt að halda því fram að nefnifallið talva – og eignarfall fleirtölu talva, sem einnig bregður fyrir – sé rangt en aðeins tölva rétt.

En pannsa/pönnsa er allt annars eðlis – það er orð sem er ekki „búið til“ af sérstökum ásetningi, heldur verður til meðal almennra málnotenda – það er stundum kallað „virk orðmyndun“. Vegna þess að orðið er upprunnið sem stytting á pönnukaka er alveg eðlilegt að ö haldist í orðinu og grunnmyndin sé höfð pönnsa – en það er líka alveg eðlilegt að búa grunnmyndina til út frá aukaföllunum og fleirtölunni í samræmi við almennar reglur og þá verður hún pannsa. Það er svo sem líka hægt að líta svo á að pannsa sé einfaldlega myndað með rótinni pann- að viðbættu viðskeytinu -sa. Meginatriðið er að það er engin ástæða til að halda því fram að önnur hvor myndin, pannsa eða pönnsa, sé réttari en hin – báðar eiga fullan rétt á sér.

Í nýrri bókarauglýsingu segir: „Þetta virtist ætla að verða fullkominn brúðkaupsdagur ... þangað til bílstjórinn var beðinn um að aka með brúðurina einn hring í viðbót ...“ Í „Málvöndunarþættinum“ var vakin athygli á þessu og sagt: „Ég hefði ekið með brúðina.“ Það er vitanlega rétt að í viðurkenndri beygingu orðsins brúður er -ur ending nefnifalls eintölu en ekki hluti stofns, og á því ekki að haldast í þolfalli. En því fer þó fjarri að myndin brúðurina í þolfalli með greini sé einsdæmi. Um hana er hátt á fimmta hundrað dæma á tímarit.is, það elsta í Skírni 1844: „var gleði mikil við hirðina, þá er hann kom með brúðurina til Frakklands.“ Um viðurkenndu myndina brúðina eru dæmin rúmlega þrisvar sinnum fleiri, um 1550.

Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 segir „pop. ofte indec. i sg.“ eða „eintalan oft óbeygð í talmáli“ – -ur helst sem sé iðulega í allri eintölunni í ósamræmi við viðurkennda beygingu. Um myndina brúðurinni í þágufalli með greini eru á fimmta hundrað dæmi og um brúðurinnar í eignarfalli með greini eru dæmin á níunda hundrað. Dæmi um að -ur haldi sér í aukaföllum án greinis eru einnig fjölmörg – án efa mun fleiri, en vegna þess að þær myndir falla saman við nefnifallið þar sem -ur er beygingarending er ekki hægt að leita að þeim rafrænt og því ekki hægt að tilgreina fjöldann. Það þarf í sjálfu sér ekki að koma á óvart þótt beyging þessa orðs hafi tilhneigingu til að breytast vegna þess að beygingarmynstrið er mjög sjaldgæft.

Í fornu máli var nefnifallið brúðr og endingin þá aðeins -r en ekki -ur. Á 14. og 15. öld var -u- skotið inn í samhljóðaklasa sem enduðu á -r í enda orðs og á undan samhljóði – brúðr > brúður, maðr > maður, lifr > lifur, akrs > akurs o.s.frv. En mörg kvenkynsorð sem enduðu á -r í fornu máli hafa breytt um beygingu og fengið nefnifallsendinguna -i í stað -(u)r – mýrr > mýri, veiðr > veiði, heiðr > heiði o.s.frv. Þótt endingin -ur (áður -r) héldist í kvenmannsnöfnum eins og Hildur, Sigríður og ýmsum fleiri, auk fáeinna orða eins og og æður, reyður, vættur, unnur – og brúður – varð hún því sjaldgæf í kvenkynsorðum og því  var ekkert óeðlilegt að fólk færi að skynja -ur sem hluta stofns eins og í orðunum gimbur og lifur, frekar en sem beygingarendingu.

Eins og sést í Ritmálssafni Árnastofnunar eru dæmi um brúður í aukaföllum í þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu frá 1540 og ýmsum öðrum ritum alla tíð síðan. Orðið fór samt ekki að beygjast eins og gimbur og lifur því að í þeim orðum fellur -u- brott (eða er ekki skotið inn, eftir því hvernig litið er á málið) ef sérhljóð kemur á eftir stofninum, eins og í eignarfallinu gimbr-ar, lifr-ar, og öllum föllum fleirtölu með greini. Það má líka finna dæmi um brottfall í brúðrin, brúðrina og brúðrinni á tímarit.is en hins vegar engin um eignarfallið *brúðr-ar – né heldur *brúður-ar. Það er þó miklu algengara að ekki verði brottfall í brúður, og reyndar rétt að nefna að myndir án brottfalls eins og gimburin og lifurin koma líka fyrir.

En þegar brúður víkur frá viðurkenndri beygingu á annað borð virðist nefnifallsmyndin vera notuð óbreytt sem stofn, án brottfalls og án eignarfallsendingar – sagt er t.d. til brúður sinnar í eignarfalli. Þetta er svipað og með frændsemisorð eins og bróðir, systir, og dóttir – þau verða oft eins í öllum föllum eintölu: til bróðir míns, til systir minnar, til dóttir minnar. Sú beygingin er vissulega ekki talin „rétt“, fremur en að hafa brúður óbreytt í öllum föllum eintölu. Hins vegar eru til kvenkynsorð sem eru eins í öllum föllum eintölu en þau enda öll á -i, svo sem gleði, reiði, ævi o.fl. Í ljósi þess að það er eðlileg breyting sem á sér fimm hundruð ára sögu að nota myndina brúður í öllum föllum eintölu tel ég ástæðulaust að amast við þeirri beygingu.

Málfar íþróttafrétta er um margt sérstakt og iðulega gagnrýnt – oft með réttu – fyrir að vera klisjukennt og uppspretta málbreytinga. Aukin notkun sambandsins vera að gera eitthvað á seinni árum hefur t.d. stundum verið kölluð „handboltahorf“ vegna þess að þetta var talið sérlega áberandi í handboltalýsingum – þeir voru að spila vel, hann er ekki að nýta færin o.s.frv. Hvað sem um það er þá er ljóst að það skiptir máli að vandað sé til verka í íþróttalýsingum sem meginhluti þjóðarinnar fylgist með. Yfirleitt finnst mér reyndar lýsendur Ríkisútvarpsins til fyrirmyndar og þótt full ástæða sé til að hrósa íslenska liðinu fyrir frammistöðu á Evrópumótinu er ekki síður ástæða til að hrósa Einari Erni Jónssyni fyrir lýsingar sínar á leikjum liðsins.

Einar Örn nýtur auðvitað reynslu sinnar og yfirburðaþekkingar á íþróttinni en það kæmi fyrir lítið ef ekki bættist við auðugt og vandað málfar. Það er ekki auðvelt að lýsa hröðum leik svo að vel fari, án nokkurs hiks eða vandræðagangs, en Einar Örn leysir það frábærlega af hendi. Ekki spillir frumleiki og fyndni sem oft bregður fyrir – úr fyrri mótum man ég t.d. eftir setningunni „Meira svona stjak frekar en ýt og alls ekki hrind“ sem hann hafði um umdeilanlegar aðfarir íslensks leikmanns á vellinum, og „nýyrðinu“ ég-var-næstum-búinn-að-verja-svipurinn sem hann taldi sig eitt sinn sjá á andliti Viktors Gísla Hallgrímssonar. Það er mikilvægt að hrósa því sem vel er gert og Einar Örn á sannarlega skilið hrós.

Orðið dróni kemur fyrir í fréttum flesta daga, enda er fyrirbærið sem vísað er til nýtt á mjög fjöbreyttan hátt, bæði til góðs og ills. En fyrirbærið er ekki gamalt – elsta dæmi sem ég finn um að það sé nefnt í íslensku blaði er í DV 2010: „Árásirnar hafa verið gerðar úr ómönnuðum flugvélum, svokallaðar „drone attacks“.“ Í frétt í DV 2012 segir: „Ekkert lát virðist vera á hernaði Bandaríkjanna með fjarstýrðum árásarvélum (e. drone).“ Fyrirsögn fréttarinnar er  „Drónahernaður Bandaríkjanna“ og það er elsta dæmi sem ég finn um aðlögun drone. Vegna þess að fyrirbærið varð strax mjög áberandi í fréttum varð fljótt brýnt að finna einhverja íslenska þýðingu á því – í upphafi var orðið flygildi stundum notað en það er hundrað ára gamalt orð.

En flygildi hefur þó mun almennari merkingu – í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skýrt 'fljúgandi hlutur, gerður af mannahöndum'. Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Flygildi í þrengri merkingu, sem þýðing á enska orðinu drone, virðist vera nýtilkomið [...]. Ýmis orð hafa verið notuð yfir enska orðið drone á síðustu árum, Ómar Ragnarsson hefur til að mynda lagt til að notað verði orðið fjarfluga. Þá hefur brugðið fyrir orðunum vélfluga, vélfugl og vélfygli.“ Í Kjarnanum 2014 segir: „þetta er pínkulítið og, að sögn, stórskemmtilegt flýgildi  (e. drone).“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Bandarísk stjórnvöld hétu því fyrr í vikunni að þau myndu senda vopnabúnað með hraði til landsins, þar á meðal eldflaugar og dreka (e. drone).“

Fljótlega virðist þó íslensk aðlögun enska orðsins hafa náð yfirhöndinni. Í Fréttablaðinu 2014 segir: „Svokallaður dróni, lítil fjarstýrð þyrla með GPS-tæki og myndavél, var notaður.“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Ekki er óalgengt að heyra orðið dróni notað um þau, sem er bein stæling á enska orðinu drone sem notað um þessi tæki.“ Í Fréttablaðinu 2015 segir: „Flygildi segja sumir, aðrir nota dróni.“ Í Fréttatímanum 2017 segir: „Nafnorðið dróni er komið inn í nýyrðaorðabók, en orðin flygildi eða vélfygli virka eitthvað einkennileg og ná líklega seint að fella þessa íslenskun enska orðsins drone.“ Í valinu á „orði ársins“ 2015 var dróni eitt þeirra sem komu til greina – „Orðið dróni er aðlögun enska orðsins drone“ segir á vef Ríkisútvarpsins.

Myndin dróni er veikt karlkynsorð og fellur ágætlega að málinu – „Beygist eins og dóni!“ segir í Morgunblaðinu 2014. En þótt sú mynd sé notuð í öllum framangreindum dæmum voru aðrar myndir orðsins einnig algengar fyrstu árin. Stundum var orðið notað í hvorugkyni – „Myndbandið var tekið upp af fjarstýrðu dróni“ segir í Morgunblaðinu 2014, og í sama blaði sama ár segir: „Hann segir jafnvel dæmi um að drón hafi verið sett á loft þegar þjóðhöfðingi kom að Lögbergi.“ En einnig má finna dæmi um að orðið fái sterka beygingu í karlkyni. Í Veiðimanninum 2015 segir: „veiðimaður sem andvarpaði [...] eftir að drónn birtist við gömlu stífluna.“ Í mbl.is 2015 segir: „Langt fyrir ofan hann sveimar flygildi, eða drónn.“

Sterka karlkynsmyndin drónn er hliðstæð sónn, tónn, fónn o.fl., veika karlkynsmyndin dróni er hliðstæð dóni, róni, skjóni o.fl., og hvorugkynsmyndin drón er hliðstæð lón, tjón, ljón o.fl. En einnig bregður fyrir nefnifallsmynd sem er ekki aðlöguð að fullu. Í Fréttablaðinu 2014 segir Halldór Armand Ásgeirsson rithöfundur: „Ég ætla að fá lánaðan drón og fljúga með eintök af bókinni minni, Drón.“ Þarna sýnir lýsingarorðið lánaðan að hann hefur drón í karlkyni og sama gildir þá væntanlega í titli téðrar bókar hans. Nefnifallið er þar því endingarlaust, drón, og fellur þar með ekki fullkomlega að beygingakerfinu – frekar en nafnið Jón. Ýmis dæmi má líka finna um þolfallið drón í karlkyni þar sem nefnifall gæti verið hvort heldur drónn eða drón.

Hvorugkynsmyndir og sterkar karlkynsmyndir orðsins hurfu þó smátt og smátt og nú virðist veika karlkynsmyndin dróni hafa fest kyrfilega í sessi – hún er komin inn í Íslenska nútímamálsorðabók með skýringunni 'fjarstýrt, ómannað tæki sem flýgur um, flygildi'. Þetta er skemmtilegt dæmi um það hvernig málsamfélagið tekur á því – og hvað því getur tekist vel upp – þegar til kemur nýtt fyrirbæri sem á sér ekkert íslenskt heiti. Fyrst er erlenda heitið notað, oft innan gæsalappa, svo eru gerðar ýmsar tilraunir með íslenskt orð yfir fyrirbærið, og loks er erlenda orðið aðlagað íslensku. Í þeirri aðlögun er orðið mátað við mismunandi íslensk mynstur, en smám saman nær ein mynd yfirhöndinni og verður einhöfð. Dróni er ágætt íslenskt orð.

Í frétt á mbl.is í gær er vísað í ummæli dómsmálaráðherra og sagt: „Þorbjörg segir umræðu um endursendingar hælisleitenda mjög háværa í Evrópu“ og í annarri frétt á sama miðli sama dag er vísað í ræðu varaformanns Sjálfstæðisflokksins í fyrirsögninni „Velti upp endursendingum á Palestínumönnum“. Þetta orðalag hefur tiðkast nokkuð undanfarin ár – elstu dæmi sem ég finn í fljótu bragði er í Morgunblaðinu 2008 þar sem talað er um „nauðsyn þess að endurskoða íslensk lagaákvæði um undanþágu frá banni við endursendingu fólks.“ Langflest þeirra á annað hundrað dæma sem eru um sögnina endursenda og nafnorðið endursending í þessu samhengi í Risamálheildinni eru þó frá því 2020 og síðar. En er eðlilegt að nota þessi orð?

Sögnin endursenda er í Íslenskri orðabók skýrð 'senda aftur til sendanda' og í Íslenskri nútímamálsorðabók 'senda póst aftur til sendanda' með dæminu hann endursendi bréfið óopnað. Þetta á sem sé við um póst eða vörur – ekki fólk. En sögnin endur-senda felur í sér að það sem um er að ræða hafi verið sent í upphafi – það sé einhver sendandi. Nú kann að vera uppi rökstuddur grunur um að einhver dæmi séu þess að fólk sé sent til Íslands beinlínis til þess að stunda skipulagða glæpastarfsemi. En hvort sem eitthvað er til í því eða ekki á það ekki við um venjulegt flóttafólk eða hælisleitendur. Það fólk leitar til landsins í neyð, til að sleppa úr lífhættu eða ömurlegum aðstæðum í heimalandi sínu, en er ekki sent hingað til að fremja glæpi.

Þess vegna er það ótækt að nota sögnina endursenda um flóttafólk og hælisleitendur – það er í andstöðu við hefðbundna merkingu og notkun sagnarinnar. En það er ekki það versta, heldur hitt að þessi málnotkun felur í sér óþolandi smættun fólksins – það er verið að niðurlægja það, gera lítið úr því með því að tala um það eins og hverja aðra vöru sem hægt er að neita móttöku á og skila, senda aftur til sendanda. Eðlilegast og réttast er að segja vísa brott, því að það er það sem verið er að ræða. Ég veit ekki hvort orðalagið sem vísað var til í upphafi er komið frá þeim sem vísað var í, eða hvort það var frá blaðamanni (þeim sama í báðum tilvikum) en hvort sem heldur er þá er þetta óviðeigandi og óviðurkvæmilegt orðalag sem ber að fordæma harðlega.

Í innleggi í „Málvöndunarþættinum“ nýlega sagðist höfundur sakna þess að heyra ekki lengur orðin hvort tveggja eða hvoru tveggja og sagði að orðið bæði virtist „hafa yfirtekið þessi orð“. Það minnti mig á að fyrir fimm árum skrifaði ég: „Ég held nefnilega að „rétt“ notkun fornafnsins hvor tveggja (að ekki sé talað um hvortveggi) sé það atriði íslensks málstaðals sem er fjærst máltilfinningu venjulegra málnotenda.“ Þarna er myndin hvortveggi nefnd innan sviga en í Málfarsbankanum segir: „Hvorugkyn eintölu, hvort tveggja, er haft um ýmislegt sem ekki er hægt að telja. [...] Forn orðmynd er hvortveggi þar sem báðir orðliðir beygjast“ – í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er hvortveggi gefið en merkt sem „forældet“ eða „úrelt“.

Þrátt fyrir það gerði Helgi Hálfdanarson ítrekaðar tilraunir til að kenna þjóðinni notkun þessa fornafns, með  molunum „Gætum tungunnar“ sem birtust í blöðum á árunum 1982-1984 og samnefndu kveri frá 1984 – Morgunblaðið endurbirti svo molana 2006-2007. Notkun hvortveggi var skýrð í nokkrum molum, m.a. þessum: „Fornafnið hvortveggi beygist eins og greinir og veikbeygt lýsingarorð, svo sem „hinn góði“. T.d.: í hvorumtveggju samtökum (í hinum góðu samtökum. Eða: um hvorartveggju dyrnar (um hinar góðu dyr). Eða: Þetta hvorttveggja er rétt (þetta hið góða).“ En þessi tilraun mistókst – hvortveggi sést nú aldrei og það má fullyrða að þessi notkun orðsins sé algerlega horfin og fjarri máltilfinningu fólks.

Í Málfarsbankanum segir: „Óákveðna fornafnið báðir er notað um það sem telja má með töluorðinu tveir, tvær, tvö (ekki um það sem talið er með töluorðinu tvennir, tvennar, tvenn). Jóna og Sigga komu báðar. Þegar rætt er um einhverja tvenna (t.d. Rússa og Svía) er hins vegar betra að tala um t.a.m. herbúnað hvorra tveggja. Betra er að segja hvorar tveggja buxurnar en „báðar buxurnar“.“ Í pistli Jóns G. Friðjónssonar í Málfarsbankanum segir líka að báðir sé „að ýmsu leyti vandmeðfarið“ – það er „helst ekki notað með fleirtöluorðum en með þeim er notað fn. hvor tveggja.“ Orðalagið í þessum heimildum, „betra“ og „helst ekki“ er athyglisvert – það er ekki sagt berum orðum að það sé beinlínis rangt að nota báðir með fleirtöluorðum.

Í áðurnefndum pistli tekur Jón G. Friðjónsson dæmin „?bæði skærin; ?báðar buxurnar; ?báðar börurnar; ?fara á báða tónleikana“ sem hann setur spurningarmerki við til að sýna að þetta eigi „helst ekki“ að segja, heldur nota hvor tveggja – „hvor tveggja skærin; hvorar tveggja buxurnar; hvorar tveggja börurnar; fara á hvora tveggja tónleikana“. Ég þori samt að fullyrða að meginþorri málnotenda notar spurningarmerktu dæmin – ekki bara af þessum orðum, heldur öðrum hliðstæðum fleirtöluorðum. Auðvelt er að sýna fram á það með því að vísa í tíðni þriggja algengara fleirtöluorða sem ég skoðaði á tímarit.is og í Risamálheildinni – buxur, tónleika og dyr. Orðin börur og skæri eru mun sjaldgæfari og tölur um þau ekki jafn marktækar.

Á tímarit.is eru þrjú dæmi um hvorar tveggja buxur en 157 um báðar buxur, um hvora tveggja tónleika eru um 130 dæmi en um báða tónleika um 720 dæmi, og um hvorar tveggja dyr eru tuttugu dæmi en um báðar dyr um tvö hundruð. Það er því ljóst að í yfirgnæfandi meirihluta dæma er notað báðar/báðir þar sem „ætti“ að vera hvorar/hvorir  tveggja. Þetta er þeim mun athyglisverðara sem þarna er nær eingöngu um að ræða prófarkalesna texta þar sem búast mætti við að „röng“ málnotkun hefði verið leiðrétt. Í Risamálheildinni er ekkert dæmi um hvorar tveggja buxur en nítján um báðar buxur, um 220 dæmi um hvora tveggja tónleika en um 360 um báða tónleika, og sjö dæmi um hvorar tveggja dyr en nítján um báðar dyr.

Elsta dæmi um hvorar tveggja buxur á tímarit.is er í Lesbók Morgunblaðsins 1951, „Hvorar tveggja buxurnar voru í sundur“, en það elsta um báðar buxur í Þjóðólfi 1882, „Eg settist nú á klepraðan stein, fór úr sokkunum og báðum buxunum“. Elsta dæmi um hvora tveggja tónleika er í Morgunblaðinu 1956, „Hvorir tveggja tónleikarnir eru kl. 3 síðdegis“, en um báða tónleika í Þjóðviljanum 1952, „mínum eigin tónverkum, sem ég spilaði á báðum tónleikunum, var vel tekið“. Elsta dæmi um hvorar tveggja dyr er í Búnaðarritinu 1911, „2 álnir væru frá endum hans til hvorratveggja dyranna“, en um báðar dyr í Heimskringlu 1892: „Báðar dyr reiðhússins voru nú opnaðar.“ Elstu dæmin um báðar/báðir eru því í öllum tilvikum eldri.

Þar með er ég ekki að segja að það sé eldra í málinu að nota báðar/báðir en hvor tveggja í slíkum setningum – það liggur fyrir að svo er ekki. En þetta sýnir samt að „rétt“ notkun hefur lengi verið sjaldgæfari en sú „ranga“, og ég fullyrði að „rétta“ notkunin er ekki einungis sjaldgæf, heldur er hún fjarri máltilfinningu meginþorra málnotenda – og raunar í andstöðu við hana. Ég hef vissulega engar formlegar rannsóknir til að styðja þessa fullyrðingu en ég byggi hana á reynslu minni, ekki síst fjörutíu ára kennslureynslu. Eins og ég skrifaði fyrir fimm árum: „Það er ekki nokkurt vit í að halda í svona forngrip sem fæstir hafa á valdi sínu og mér finnst sjálfsagt að tala um báðar buxurnar, bæði skærin og báða málstaðina – og blöndu af báðu.“

Í Facebook-færslu um daginn skrifaði Ugla Stefanía Kristjönudóttir Jónsdóttir: „Hvers vegna eru ekki öll heimili með bidet (íslensk þýðing óskast) eða bidet úðara tengdan við klósettið?“ Mörg tóku undir þessa færslu sem vakti svo mikla athygli að Ugla var fengin til að ræða málið í „Reykjavík síðdegis“ á Bylgjunni. Þetta væri auðvitað ekki viðfangsefni málspjalls nema vegna svigagreinarinnar „íslensk þýðing óskast“ – það vantar sem sé gott íslenskt orð um þetta fyrirbæri. Fyrirsögn viðtalsins á Vísi er „Ættu öll íslensk heimili að vera með skolskál – Bidet?“ og það orð hefur vissulega verið notað sem þýðing á bidet, t.d. í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi frá 1984 og í Hugtakasafni þýðingamiðstöðvar utanríkisráðuneytisins.

Orðið skolskál er hins vegar ekki flettiorð í íslenskum orðabókum þótt það hafi lengi verið eitthvað notað – en í ýmsum merkingum. Elsta dæmi um það er í auglýsingu í Morgunblaðinu 1928, en það er þar í upptalningu á ýmsum vörum og útilokað að sjá hver merkingin er. En í elsta dæmi þar sem hægt er að átta sig á merkingunni, í Morgunblaðinu 1937, er hún greinilega ekki 'bidet': „Skálar þessar voru kallaðar „skolskálar“ hjer áður fyr og notaðar í matarveislum greifanna þarna um slóðir. Þær voru látnar á borðið, og glösin fylt með vatni. Þegar greifinn gaf merki, tóku gestirnir hver sitt glas og supu á. Vatninu var þó ekki rent niður, heldur tóku nú allir að skola kverkarnar af miklum móð.“ Nokkrar aðrar merkingar koma líka fyrir í skolskál.

Í Árbók Tannlæknafélags Íslands 1942 segir: „Þyrfti þá að ætla tannlækninum sérstakt herbergi í skólahúsinu búið þeim tækjum, sem erfiðast er að flytja, t.d. [...] skolskál.“ Í Melkorku 1945 segir: „Þessari tegund vaska er auðvelt að breyta í tvöfaldan uppþvottavask með því að fella sérstaklega gerða skolskál úr ryðfríu stáli niður í skolpvaskinn á meðan þvegið er upp.“ Í Vikunni 1958 segir: „til hreinlætisauka eru á borðum skolskálar með sítrónusneiðum, svo að fólk geti skolað af fingrunum eftir máltíðina.“ Það er fyrst í auglýsingu í Íþróttablaðinu 1958 sem merkingin ‚bidet‘ kemur fram: „Hreinlætistæki, svo sem [...] Skolskálar (Bidets) [...].“ Þessi auglýsing var birt margsinnis í ýmsum blöðum og tímaritum fram um 1970.

Í þeim fáu dæmum sem finnast um orðið frá síðustu áratugum hefur það oftast merkinguna 'bidet' en þá oft greinilega talin þörf á að skýra það. Í Tímanum 1982 segir: „Skolskálar (bitet) munu ekki vera mikið keyptar en þó eitthvað.“ Í Morgunblaðinu 1989 segir: „Víða erlendis eru svokallaðar skolskálar (bidet) algengar, en þær virðast aldrei hafa fest fullkomlega í sessi hér á landi.“ Aðrar merkingar eru þó einnig í gangi. Í DV 1993 segir: „Þeir sitja við hringlaga borð og hafa við hlið sér skolskálar.“ Í Vikunni 2000 segir: „Sums staðar eru bornar fram litlar skálar með vatni til að fólk geti skolað fingur sína. Sumir kalla þetta skolskálar sem er fremur ljótt orð og á ekki við.“ En vegna þessarar margræðni orðsins er það tæpast heppilegt fyrir bidet.

Í Íðorðabankanum er þó að finna íslenska þýðingu á bidet – það er orðið klyftalaug. Þetta orð sást fyrst í Tímariti Verkfræðingafélags Íslands 1985 en í DV 1995 sagði höfundur orðsins, Halldór Halldórsson prófessor, sögu þess. „Orðið klyftalaug er samsett úr orðinu klyftir (kvk., flt.), sem merkir „klof“, en hefir þó kurteislegri blæ. Það mætti því segja, að þetta væri skrauthverft orð. Síðari hluti orðsins, laug, merkir „bað“ eða öllu heldur „þvottatæki". Orðið klyftalaug ætti því engan að meiða og hefir þann kost að vera myndað á sama hátt og handlaug og mundlaug, þ.e. fyrri hluti orðsins táknar þann líkamshluta, sem þveginn er.“ Halldór taldi „klyftalaug vera smekklegra en rassbað, bossabað og önnur slík“ sem hann hefði heyrt um bidet.

Síðastnefndu orðin eru þess eðlis að varla er hægt að búast við mörgum dæmum um þau á prenti, en í Morgunblaðinu 1997 segir þó: „Eitt tæki, sem var þó nokkuð algengt fyrir áratug eða svo, er nú að mestu horfið. Það var kallað„bidett“, ýmist kallað á íslensku rassbað eða fótabað og var einkum ætlað konum til hreinlætis.“ En klyftalaug hefur ekki heldur náð fótfestu – engin dæmi eru um það á tímarit.is nema þau sem áður eru nefnd, í grein Halldórs um orðið og í orðalista í Tímariti Verkfræðingafélags Íslands. Orðið klyftir er nánast óþekkt og hvort sem fólk þekkir það eða ekki virðist það ekki hafa „kurteislegri blæ“ en klof í huga málnotenda. Þetta er því dæmi um misheppnað nýyrði – og enn vantar gott íslenskt orð yfir bidet.

Nýlega var spurt í „Málspjalli“ hvort fólk væri hætt að strengja áramótaheit – hvort allt eins mætti setja sér áramótaheit „eins og mér finnst flestir gera í dag“ sagði fyrirspyrjandi. Því er til að svara að þótt seinna sambandið hafi vissulega rutt sér til rúms á seinustu árum fer því fjarri að hið fyrrnefnda sé horfið úr málinu. Í Risamálheildinni er vel á níunda hundrað dæma um strengja áramótaheit en rúm þrjú hundruð um setja sér áramótaheit. Orðið áramótaheit sem er skýrt 'heit sem strengt er í upphafi árs, t.d. um bætt líferni' í Íslenskri nútímamálsorðabók er reyndar ekki gamalt í málinu og er t.d. hvorki að finna í Íslenskri orðabók né Ritmálssafni Orðabókar Háskólans. Elsta dæmi um það á tímarit.is er frá 1959.

Næstelsta dæmið um orðið, í Degi 1962, fellur vel að áðurnefndri skýringu: „Væri það ekki verðugt áramótaheit, að bragða ekki vín árið 1963?“ Sambandið strengja áramótaheit sést fyrst í Vísi 1970: „þess vegna skulum við bara herða upp hugann, enda sá tími kominn, að menn fara að strengja sín áramótaheit.“ Nokkru síðar er svo farið að grennslast fyrir um áform fólks – í Dagblaðinu 1978 segir: „Dagblaðið ræddi við nokkra þeirra og spurði [...] hvort þeir ætluðu sér að strengja einhver áramótaheit.“ Í Vísi 1980 er spurt: „Ætlarðu að strengja áramótaheit?“ Í DV 1982 er spurt: „Strengdir þú eitthvert áramótaheit?“ Í Tímanum 1982 segir: „Eflaust hafa mörg ykkar strengt áramótaheit.“ Í Morgunblaðinu 1982 segir: „Margir strengja áramótaheit.“

Sambandið verður algengt á níunda áratugnum, en í upphafi þess tíunda fer sambandið setja sér áramótaheit einnig að sjást. Í Alþýðublaðinu 1991 er spurt: „Seturðu þér áramótaheit?“ Í Morgunblaðinu 1992 segir: „Skokkhópurinn [...] setur sér áramótaheit.“ Í DV 1997 segir: „Það eru mjög margir sem setja sér áramótaheit.“ Í DV 1999 segir: „Ég hef nú bara aldrei sett mér áramótaheit.“ Upp úr því verður sambandið algengara – stöku sinnum er þó talað um heit í stað áramótaheit en þá í tengslum við áramót. Í DV 1999 segir: „Þessi áramótin hef ég ákveðið að setja mér heit.“ Í Austurglugganum 2012 segir: „Margir nota nýtt ár, nýtt upphaf til að setja sér heit um breytta hegðun.“ Í Fréttablaðinu 2019 segir: „Margir setja sér heit um áramót.“

Annað orð sömu eða svipaðrar merkingar er nýársheit sem er mun eldra þótt það sé ekki að finna í helstu orðabókum – elsta dæmi um það er í Þjóðviljanum 1888: „Og séu efndirnar bornar saman við hin árlegu nýársheit.“ Í Lögbergi 1904 er elsta dæmið um að strengja nýársheit – „Eins og allt gott fólk, höfum við strengt fallegt nýársheit.“ Framan af var orðið eingöngu notað í vesturíslensku blöðunum en um miðja öldina var farið að nota það í íslenskum blöðum, einkum eftir 1970. Um miðjan níunda áratuginn náði áramótaheit þó yfirhöndinni og hefur verið mun algengara síðan og er ellefu sinnum algengara í Risamálheildinni. Einstöku dæmi eru um setja sér nýársheit – í DV 2015 segir: „Emma var niðurlægð og setti sér nýársheit um að grenna sig.“

Sambandið strengja heit er auðvitað ævagamalt í málinu og það er vissulega hægt að halda því fram að það sé óæskilegt að breyta því og fara að nota aðra sögn með nafnorðinu heit sem er skýrt '(hátíðlegt) loforð' í orðabókum. Stundum var reyndar líka talað um að vinna áramótaheit/ nýársheit – í Morgunblaðinu 1986 segir: „Um áramót er það nokkuð algengt að fólk vinni áramótaheit.“ En þegar strengd voru heit var það jafnan gert opinberlega og yfirleitt auglýst vandlega, jafnvel með því að stíga á stokk – „Oddur stígur þá á stokk og strengir þess heit, að hann skal vís verða, hver konungur er í Görðum“ segir í Örvar-Odds sögu; „Rís upp með fjöri, stíg á stokk / og streng þess heit að rjúfa ei flokk“ segir í kvæði séra Friðriks Friðrikssonar.

Hins vegar eru áramótaheit/nýársheit nokkuð sérstök tegund heita – þau eru ekkert endilega opinber heldur ekki síður algengt að fólk haldi áramótaheitum sínum fyrir sig. Þau eru eiginlega fremur markmið sem fólk setur sér en loforð þótt auðvitað megi segja að fólk sé að lofa sjálfu sér einhverju. Sambandið setja sér markmið er gamalgróið, a.m.k. síðan í byrjun tuttugustu aldar, og ekkert óeðlilegt að sú setningagerð hafi áhrif á orðið áramótaheit og farið sé að tala um setja sér áramótaheit – stöku sinnum kemur reyndar líka fyrir strengja sér áramótaheit. Þegar við bætist að sambandið strengja áramótaheit er ekki nema 10-20 árum eldra en hitt er ljóst að engin ástæða er til að amast við því að tala um að setja sér áramótaheit.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ hvort hægt væri að nota lýsingarorðið háborinn í sambandinu til háborinnar fyrirmyndar. Fyrirspyrjandi bætti við: „Maður er svo vanur neikvæðri merkingu með þessu orðasambandi.“ Lýsingarorðið háborinn merkir bókstaflega 'ættgöfugur' og það er fyrsta skýring orðsins bæði í Íslenskri orðabók og Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Önnur skýring í síðarnefnda ritinu er 'uhyre stor' eða 'afarstór, afarmikill' með dæminu það er háborin skömm og sama dæmi er notað í Íslenskri orðabók. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er bókstaflega merkingin ekki nefnd og líklega horfin úr málinu – orðið kemur þar aðeins fyrir í samhenginu til háborinnar skammar sem er skýrt 'það er hneisa, það er skömm að því'.

Þegar háborinn hefur ekki bókstaflega merkingu er orðið alveg frá upphafi eingöngu notað í neikvæðu samhengi. Í Suðra 1883 segir: „slíkt er Íslendingum til háborinnar háðungar.“ Í Þjóðviljanum 1890 segir: „hann hafði áður [...] orðið sér til háborinnar vanvirðu.“ Í Heimskringlu 1894 segir: „En ég er frænda mínum gramur [...] fyrir það, að vera sá háborinn afturhaldsmaður.“  Í Ísafold 1901 segir: „vegabréfið mátti að hábornum skriffinskusið ekki senda meðal póstbréfa.“ Í Heimskringlu 1903 segir: „þar kemur fram eitt hið hábornasta!! skammarstryk, sem Greenwaystj. gerði.“ Í Freyju 1905 segir: „sulturinn kúgaði hann til hlýðni við háborinn níðing.“ Í Reykjavík 1910 segir: „það væri hin hábornasta svívirðing.“

Elsta dæmi um sambandið til háborinnar skammar er í Nýjum kvöldvökum 1906: „þetta er ykkur til háborinnar skammar.“ Nokkur önnur neikvæð lýsingarorð koma fyrir í þessu samhengi, einkum framan af  – háðung og vanvirða hafa verið nefnd áður en fleiri má telja. Í Skeggja 1918 segir: „það er til háborinnar minkunnar fyrir þorpið.“ Í Sjómannablaðinu Víkingi 1949 segir: „umhverfi skólans er til háborinnar vansæmdar.“ Í DV 2000 segir: „hún er forráðamönnum menntamála á undanförnum áratugum til háborinnar hneisu.“ En nafnorðið skömm hefur þó alla tíð verið nær einhaft í þessu sambandi, og mjög algengt – á tímarit.is eru rúm tvö þúsund dæmi um til háborinnar skammar og í Risamálheildinni eru dæmin rúmlega þrjú þúsund.

En undir síðustu aldamót fór sambandinu til háborinnar fyrirmyndar að bregða fyrir. Elsta dæmi sem ég finn um það er í auglýsingu í Morgunblaðinu 1992: „Hollí – til háborinnar fyrirmyndar ...“ Í DV 2002 segir: „Þórir [...] sagði framkomu og umgengni keppenda hafa verið til „háborinnar fyrirmyndar“ eins og hann orðaði það.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „á heildina litið er þátturinn alveg til háborinnar fyrirmyndar eins og maðurinn sagði.“ Á Twitter 2009 segir: „Þess vegna er til háborinnar fyrirmyndar 🙂 að fjárlög skuli gera ráð fyrir 5 milljarða „ófyrirséðum útgjöldum“.“ Samhengið, og broskallinn í síðasta dæminu, bendir til þess að sambandið sé þarna fremur notað í gamansemi en í fullri alvöru. En það er kannski að breytast.

Í Fréttablaðinu 2014 segir: „Og svo er nostalgían kringum Brynju-ísinn vitaskuld óviðjafnanleg og til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Morgunblaðinu 2017 segir: „við smökkuðum jafnframt á lambaskanka sem var til háborinnar fyrirmyndar.“ Í DV 2018 segir: „Kvikmyndataka, stíll og sérstaklega tónlist er til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Fréttablaðinu 2018 segir: „Þetta var svakalega flott hjá honum og eiginlega bara til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „Eldhúsið er einstaklega glæsilegt og efnisvalið til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Vísi 2021 segir: „Varnarleikur ÍR-inga afleitur en hittni heimamanna til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Morgunblaðinu 2022 segir: „stuðningurinn sem bæði lið fengu var til háborinnar fyrirmyndar.“

Ég sé ekki annað en þessi dæmi, og flest önnur nýleg dæmi um til háborinnar fyrirmyndar, séu í fullri alvöru þótt vitanlega sé oft erfitt að meta það. Það er ljóst að sambandið hefur breiðst mikið út á síðustu árum – alls eru rúm 160 dæmi um það í Risamálheildinni, þar af rúm 60 sem eru ekki af samfélagsmiðlum. Vitanlega er bókstafleg merking orðsins háborinn fremur jákvæð en neikvæð og þess vegna má svo sem halda því fram að það sé ekkert óeðlilegt að nota það með jákvæðu orði eins og fyrirmynd. En í þessu tilviki er þó ljóst að í heila öld var orðið nánast eingöngu notað í sambandinu til háborinnar skammar og það er almennt séð óæskilegt að hrófla við föstum orðasamböndum. Þess vegna er til háborinnar fyrimyndar óheppilegt orðalag.

Í „Málspjalli“ var í gær vísað í fyrirsögnina „Lýsa yfir neyðarástandi vegna vetraharkna“ á mbl.is og spurt hvort þetta væri ekki „óvenjuleg notkun á vetrahörku“. Þarna vantar reyndar r inn í orðið því að venjulega er fyrri liðurinn hafður í eignarfalli eintölu, vetrarharka, en ég held að það hafi ekki verið ástæða spurningarinnar, heldur seinni hlutinn, -harkna. Það er alveg rétt að myndin vetrarharkna er harla óvenjuleg – um hana eru aðeins fjögur dæmi á tímarit.is og ekkert í Risamálheildinni. Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eignarfall fleirtölu gefið upp bæði með og án n, vetrarharka og vetrarharkna. Sama gildir um merkingarskylt orð með frost- sem fyrri lið – bæði frostharka og frostharkna er gefið upp sem eignarfall fleirtölu.

Það er samt ekki svo að n-lausar myndir af eignarfalli fleirtölu þessara orða séu eitthvað meira notaðar. Þvert á móti – ég finn engin dæmi um að sagt sé t.d. *vegna vetrarharka eða *sökum frostharka. Á tímarit.is eru aftur á móti um hundrað dæmi um eignarfall eintölu þessara orða í samböndunum vegna/sökum vetrarhörku/frosthörku, og í Risamálheildinni eru dæmin tæp fimmtíu. Það sem er athyglisvert í þessu er að þessi orð eru annars næstum aldrei notuð í eintölu – í Íslenskri nútímamálsorðabók er fleirtalan vetrarhörkur uppflettimynd, og sama gildir um frosthörkur. Í Íslenskri orðabók er frostharka uppflettimynd en sagt „oft í ft.“. Í Íslensk-danskri orðabók 1920-1924 er frostharka skýrt 'stærk Frost' en frosthörkur 'vedholdende stærk Frost'.

Þarna eru sem sé orð sem næstum alltaf eru höfð í fleirtölu, vetrarhörkur og frosthörkur, en þegar kemur að eignarfallinu bregður öðruvísi við – þá er næstum alltaf notuð eintalan vetrarhörku/frosthörku í stað fleirtölunnar vetrarhark(n)a/frosthark(n)a. Þetta kann í fljótu bragði að virðast mjög sérkennilegt en á sér þó ýmsar hliðstæður. Ég hef oft skrifað um það að málnotendur virðast forðast að nota eignarfall fleirtölu veikra kvenkynsorða í fyrri lið samsettra orða enda þótt það væri „rökrétt“ og nota eignarfall eintölu í staðinn – stjörnuskoðun, perutré, gráfíkjukaka, í stað *stjarnaskoðun, *per(n)atré, *gráfíknakaka. Væntanlega er það vegna þess að eignarfall fleirtölu fellur saman við nefnifall eintölu, eða myndir með n hljóma torkennilega.

En vegna þess að þarna er um að ræða fyrri lið í samsetningum hljótast engin víxl í beygingu af þessu – eintölumyndin er notuð í öllum föllum samsettu orðanna. Í orðunum vetrarhörkur og frosthörkur eru aftur á móti víxl innan beygingardæmanna – fleirtala notuð í nefnifalli, þolfalli og þágufalli en eintala í eignarfalli. Það sem er áhugavert er að við tökum ekkert eftir þessu – við notum eintöluna umhugsunarlaust í eignarfallinu og hugsum ekkert út í það að þarna er í raun ósamræmi og vitanlega ekkert „rökrétt“. En þannig er tungumálið – það er fullt af hvers kyns ósamræmi og „rökleysu“ sem truflar okkur ekki neitt og veldur engum skaða. Þvert á móti – tungumál sem er fullkomlega „rökrétt“ er nefnilega bara dautt og leiðinlegt.