Category: Málfar

Um daginn var mynd af auglýsingu um „súrdeigspizzadeig“ sett inn í hópinn „Málspjall“ og óskað eftir umræðu um hana. Það er vissulega rétt að þetta orð er í fljótu bragði nokkuð undarlegt vegna þess að þar kemur orðhlutinn deig tvisvar fyrir, eins og í bílaleigubíll, borðstofuborð og nokkrum fleiri orðum sem löngum hafa þótt sérkennileg. Eins og ég hef skrifað um á þetta sér þó eðlilega skýringu – deig er þarna notað í tveimur mismunandi merkingum, vissulega mjög skyldum. En í einni athugasemd við þessa færslu var sagt: „Mér finnst helst vanta u-ið; pizzudeig.“ Þetta gefur mér tilefni til að skoða aðeins orðið pizza og hegðun þess í íslensku, með tilliti til beygingar, stafsetningar og orðmyndunar.

Elsta dæmi um orðið pizza í íslensku samhengi er í Fálkanum 1951 þar sem segir: „Sums staðar í Róm rekst maður líka á staði, sem heita pizzeria, þar er sérstaklega framreiddur neapolitanskur matur, sem nefnist pizza, en það er eins konar svellþykk pönnukaka, með ansjósum, olívum, rifnum osti og tómötum í.“ Í Eldhúsbókinni 1958 segir: „Stundum langar okkur öll til að reyna eitthvað alveg nýtt. Hér er uppskrift að ósvikinni ítalskri „pizza“.“ Í Alþýðublaðinu 1961 segir: „Síðasta „della“ Ameríkumanna í matarsmekk er ítalskt lostæti, sem nefnist „pizza“.“ Í Vikunni 1962 segir: „Þau höfðu drukkið bjór með gamla Vic og borðað pizza, sem hann hafði búið til.“ Á næstu árum kemur orðið fáeinum sinnum fyrir en 1971 verður sprenging í notkun þess.

Framan af var orðið pizza notað óbeygt og oft innan gæsalappa, en þar sem það endar á -a lá beint við að beygja það sem veikt kvenkynsorð. Haustið 1970 birtist í blöðum auglýsingin „Margrét Kristinsdóttir, húsmæðrakennari kynnir heimsfrægan ítalskan ostarétt: osta-pizzu“. Eftir þetta er orðið iðulega beygt þótt því fari fjarri að svo sé alltaf. En það þurfti líka að huga að framburðinum. Í Heimilistímanum 1974 segir: „Ef einhver er í vafa, þá er orðið borið fram „pítsa“.“ Venjulega er z auðvitað borið fram s í íslensku en í DV 1979 segir: „Unnandi ítalskrar tungu hringdi og kvartaði yfir því að einn af þulum útvarpsins bæri orðið pizza fram sem pissa en ekki pitsa eins og rétt væri. Er þessari ábendingu komið á framfæri.“

Fljótlega var farið að skrifa orðið eftir framburði og þá fyrst oftast með i en seinna einnig með í. Í Úrvali 1979 segir: „Ég stilli mig enn um að borða […] pitsu, súkkulaðiköku eða eitthvað af mínum gömlu óvinum.“ Í Vestfirska fréttablaðinu 1982 segir: „Pitsu veisla á Hamrabæ. Nú koma allir í pitsu til okkar.“ Í Víkurfréttum 1986 segir: „Borðið var hlaðið fallegum mat; pítsum, kökum, pæum og ýmsum öðrum réttum úr jurtamat.“ Í Þjóðviljanum 1987 segir: „Fólk myndi þá etv. hætta að borða þessa útlensku dellu, eins og pítsur og spagettí eða mexíkanska pottrétti.“ Alla tíð síðan hafa þessir þrír rithættir, pizza, pitsa og pítsa verið notaðir. Sá fyrstnefndi hefur alltaf verið langalgengastur en pitsa kom lengi vel næst, en nú er pítsa næstalgengast.

En þegar vinsældir þessa fyrirbæris snöggjukust upp úr 1980 kom fljótlega að því að málvöndunarfólk vildi gefa því íslenskt nafn – aðlögunin pitsa þótti ekki falla nógu vel að málinu. Í Fréttabréfi Íslenskrar málnefndar 1983 var kynnt tillaga Málnefndarinnar að heitinu flatbaka. Rökin voru þessi: „Þetta er e.k. baka (e. pie), oftast úr útflöttu brauðdeigi, sem ýmsu er síðan bætt eða stráð í til bragðbætis […]. Síðan er það bakað, enda stundum kallað „pizza pie“ á ensku.“ Þótt skýring orðsins baka í Íslenskri nútímamálsorðabók, 'ofnbakaður réttur úr deigbotni og fyllingu', geti svo sem átt við um fyrirbærið held ég að málnotendum finnist ekki passa að tala um böku – a.m.k. hefur orðið flatbaka ekki slegið í gegn og er lítið notað.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók eru fjögur orð gefin um fyrirbærið – pitsa, pítsa, pizza og flatbaka. Skýringuna '(kringlóttur) flatur brauðbotn með tómatmauki og osti (og öðru áleggi), bakaður í ofni, flatbaka' er þó aðeins að finna við fyrstnefnda orðið – undir hinum er aðeins vísað á pitsa sem er líka sá ritháttur sem mælt er með í Íslenskri stafsetningarorðabók, og í Málfarsbankanum segir: „Kvenkynsorðið pitsa er íslenskur ritháttur erlenda orðsins pizza.“ En pítsa er nú mun algengari ritháttur en pitsa – í Risamálheildinni eru tæp fimm þúsund dæmi um pitsa en rúm tíu þúsund um pítsa (og hátt í fimmtíu og fjögur þúsund um pizza). Mér finnst æskilegt að losna við rithátt sem er í andstöðu við framburð eins og pizza og mæli með pítsa.

Og þá er loksins komið að spurningunni hvort ekki ætti að nota myndina pizzudeig – eða fremur pítsudeig – frekar en pizzzadeig / pítsadeig. Því er til að svara að mér finnst hvort tveggja standast. Í myndinni pítsudeig er fyrri liðurinn pítsu- eignarfall eintölu, en í pítsadeig má líta á fyrri liðinn sem eignarfall fleirtölu. Að vísu segir í Íslenskri stafsetningarorðabók að eignarfall fleirtölu af pitsa sé pitsna en það held ég að engum detti í hug að segja, og í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er pitsa eina myndin sem gefin er upp í eignarfalli fleirtölu. Tala fyrri liðarins hefur ekkert merkingarlegt gildi hér og bæði pítsadeig og pítsudeig (eða pitsadeig og pitsudeig ef fólk kýs þær myndir heldur) eru því góðar og gildar orðmyndir.

Í „Málvöndunarþættinum“ var í dag gerð athugasemd við fyrirsögn í Vísi, „Útlit fyrir lægðagang og umhleypingar“ og sagt „ætli blaðamaðurinn hafi verið að hugsa um tilhleypingar?“. Nú hefur fyrirsögninni reyndar verið breytt í „Útlit fyrir lægðagang og umhleypinga“, þ.e. r-inu sleppt aftan af umhleypingar og þar með breytt úr kvenkynsbeygingu í karlkynsbeygingu. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er umhleypingar gefið sem fleirtöluorð í karlkyni, skýrt 'storma- og úrkomusöm veðrátta með frosta- og hlákuköflum á víxl', en í Íslenskri orðabók er orðið gefið í eintölunni umhleypingur með svipaðri skýringu og sagt „einkum ft.“. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er orðið reyndar sagt hvorugkynsorð í fleirtölu en það er augljóslega villa.

Það er ljóst að orðið er upphaflega karlkynsorð og kemur fyrst fyrir á sautjándu öld en framan af var það eingöngu notað í merkingunni 'umrenningur, landhlaupari' – „Um lausgangara og umhleypinga“ stendur í Alþingisbókum Íslands 1683. Þessari merkingu bregður fyrir fram undir þetta – í Skagfirðingabók 1996 segir: „Hann er þá 17 vetra, fæddur um 1636, umhleypingur.“ En elsta dæmi um notkun orðsins í vísun til veðurfars er í Grímsstaðannál frá miðri átjándu öld: „Vetur harður með umhleypingum.“ Einstöku dæmi eru um orðið í eintölu í þessari merkingu – í Fylki 1960 segir: „Hér er ekkert veðurlag stöðugt nema umhleypingurinn“ og í Litla Bergþóri 2016 segir: „þær þoldu ekki umhleypinginn á Suðurnesjum og dóu.“

En vegna þess að orðið er langoftast notað í fleirtölu í veðurfarsmerkingunni falla flestar myndir karlkyns- og kvenkynsbeygingar þess saman. Nefnifallið umhleypingar getur verið hvort heldur sem er en hægt er að greina á milli ef ákvæðisorð fylgja (miklir/miklar umhleypingar, þessir/þessar umhleypingar). Ef nefnifallið er með greini eru myndirnar mismunandi – umhleypingarnir og umhleypingarnar. Í þolfalli eru karlkyns- og kvenkynsmyndir mismunandi, bæði með og án greinis – umhleypinga(na),  / umhleypingar(nar). En í þágufalli og eignafalli eru þær eins, bæði með og án greinis – umhleypingum / umhleypingunum, umhleypinga(nna), og þar eru ákvæðisorð líka eins. Það er því mjög oft útilokað að greina í hvoru kyninu orðið er.

Vegna þess að karlkynið er eldra og algengara verður það að njóta vafans – það er ekki hægt að halda því fram að orðið sé notað í kvenkyni nema ótvíræðar vísbendingar séu um það. Elsta dæmi um slíkt sem ég hef fundið er í Morgunblaðinu 1945: „Vindarnir og umhleypingarnar eiga illa við hann.“ Í Tímanum 1948 segir: „auk þess hefir verið slæm veðrátta, stormasamt og umhleypingar miklar síðari hluta vetrar.“ Í Tímanum 1949 segir: „Snjólétt, en miklar umhleypingar á Austfjörðum í vetur.“ Í Dýraverndaranum 1960 segir: „þar sem lítið er um umhleypingar.“ Í Einherja 1962 segir: „Tíðarfar hér hefur síðan um áramót verið slæmt, stöðugar umhleypingar.“ Í Vísi 1962 segir: „Miklar umhleypingar hafa verið í Grímsey.“

Lengi framan af eru sárafá dæmi um kvenkynið en þeim fer smátt og smátt fjölgandi eftir 1980 og þó einkum eftir aldamót. Í Risamálheildinni eru 22 dæmi um karlkynsmyndina umhleypingarnir en 27 um sambærilega kvenkynsmynd, umhleypingarnar. Það bendir til þess að kvenkynið sé að verða algengara en karlkynið á síðustu árum. Hugsanlega er þetta að einhverju leyti svæðisbundið – mér sýnist tiltölulega mörg dæmi vera um kvenkynið úr Feyki á Sauðárkróki og Degi á Akureyri, sem og úr Skessuhorni og Skagablaðinu á Akranesi – bæði Dagur og Skagablaðið hættu reyndar að koma út áður en dæmum um kvenkynið fór að fjölga að ráði. En þetta þyrfti að kanna nánar. Sjálfum finnst mér ég nota kvenkyn en er alls ekki viss.

Viðskeytið -ing- er algengt bæði í karlkyns- og kvenkynsorðum – karlkynsorðin bæta við sig nefnifallsendingunni -ur. Ef það er notað til að skilgreina fólk út frá einkenni, uppruna, starfi, hegðun o.s.frv. er það haft í karlkyni – Íslendingur, heimspekingur, málfræðingur, sjúklingur, níðingur o.s.frv. Vegna þess að umhleypingur vísaði upphafleg til fólks var því eðlilegt að það væri haft í karlkyni (frekar en umhleyping í kvenkyni), og karlkynið fylgir því þegar það fær nýja merkingu. En þetta breytist þegar eintalan hverfur nánast og orðmyndunarlega séð er ekkert því til fyrirstöðu að umhleypingar geti verið kvenkynsorð, eins og samanburðurinn við tilhleypingar sýnir. Mér finnst einboðið að kvenkynið verði talið rétt, ekki síður en karlkynið.

Eitt þeirra orða sem hafa verið mest áberandi í samfélagsumræðunni undanfarin ár er enska orðið woke. Eins og Kári Emil Helgason rakti í pistli sem var dreift í „Málspjalli“ í fyrra er woke upphaflega „úr mállýsku eða tungumáli sem kallast AAVE, sem útleggjast mætti sem afrísk-amerísk talmálsenska (e. African-American Vernacular English)“ og er þar lýsingarháttur þátíðar og merkir 'sem hefur verið vakinn'. Í Morgunblaðinu 2017 segir að woke í nýrri merkingu sé meðal orða sem hafi verið tekin upp í Oxford English Dictionary við síðustu endurskoðun – flokkað sem lýsingarorð og skilgreint: 'alert to racial or social discrimination and injustice' eða 'á verði gagnvart rasískri eða félagslegri mismunun og óréttlæti'.

Þetta er vandmeðfarið orð og getur ýmist verið jákvætt eða neikvætt eftir því í hvaða samhengi það er notað og af hverjum, en hér er ekki ætlunin að ræða merkingu orðsins heldur íslenskun þess. Orðið virðist fyrst sjást á samfélagsmiðlum árið 2016 – í Twitter-færslu frá því ári segir: „Reglulega gúgla ég það sem ber hæst á baugi í internetslangi til að skilja það sem er að gerast í veröldinni, nú síðast orðið „woke“. Orðið sést fyrst í fjölmiðlum árið eftir – í Fréttablaðinu það ár segir: „Ung og „vöknuð“ (e. woke) rapptýpa skellir sér beina leið á Princess Nokia og lyftir upp hnefa.“ Næstu fjögur árin má finna örfá dæmi um orðið í vefmiðlum og á prenti en árið 2021 verður það algengt og notkun þess hefur farið ört vaxandi síðan – og fer enn.

Framan af hélt orðið venjulega enskri stafsetningu sinni og var oftast haft innan gæsalappa, en fljótlega fóru ýmsar þýðingartilraunir að koma fram. Þýðingin vaknaður var áður nefnd, en einnig má nefna vakandi, vakinn, vökull og ýmis fleiri. En undanfarið ber þó meira og meira á því að myndin vók sé notuð – enska orðið lagað að íslenskri stafsetningu og framburði. Íslensk orð byrja reyndar yfirleitt ekki á vó- (þótt sagnmyndin voru væri reyndar borin fram vóru áður fyrr) en ólíklegt er samt að málnotendur hafi tilfinningu fyrir því að vó- í upphafi gangi ekki. Orðið klókur er annað lýsingarorð þar sem stofninn endar á -ók, en ég veit ekki til að vók sé beygt – ætti að vera vókur og vókir í karlkyni, vókar í kvenkyni fleirtölu og vókt í hvorugkyni.

En í íslensku hefur vók líka verið gert að nafnorði – „Vókið er orðið inngróið í stjórnkerfið, í stofnanirnar, í fyrirtækin“ sagði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nýlega í hlaðvarpsviðtali. Eftir því sem ég best veit er woke ekki notað þannig í ensku, heldur er talað um wokeness eða wokeism (eða wokery sem er neikvætt og einkum breskt) og orðið vókismi hefur líka verið notað í íslensku – „Hin rammíslenska barátta gegn vókisma“ er fyrirsögn á pistli Snorra Mássonar á vef hans 2023. Öðrum nafnorðum hefur einnig brugðið fyrir í sömu merkingu, svo sem orðunum vekni sem Kristján Kristjánsson prófessor stingur upp á í ágætri grein, og vok sem Eva Hauksdóttir lögmaður stakk upp á – hún lagði líka til orðið vákur um fólk sem aðhyllist vók.

Ef ég réði þessu myndi ég velja lýsingarorðið vökull sem er gamalt í málinu og væri þarna gefin sérhæfð merking, og nafnorðið vekni sem er nýyrði en kemur fyrir sem hluti af nafnorðinu árvekni. Kosturinn við þessi orð er að þau eru orðsifjafræðilega skyld woke og hljóðfræðilega tengd því líka. Hins vegar hafa þessi orð ekki breiðst út þrátt fyrir að nokkuð sé síðan þau komu fram og ég á varla von á að þau slái í gegn úr þessu, og er hræddur um að við sitjum uppi með vók. Það er svo sem hægt að lifa við það – vók sem nafnorð fellur ágætlega að málinu, rímar við orð eins og mók, kók, djók o.fl., og öfugt við lýsingarorðið beygist það eins og framangreint dæmi sýnir. En vissulega væri skemmtilegra ef lýsingarorðið vók færi líka að beygjast.

Í grein í Vísi í dag segir: „Framlínustarfsfólk, sem hélt samfélaginu gangandi, var í gjörólíkum aðstæðum en þau sem gátu unnið heima.“ Í „Málvöndunarþættinum“ var spurt hvort sambandið ólíkum – en væri gott og gilt á sama hátt og t.d. meira – en. Þetta er vissulega frekar óvanalegt orðalag – orðið en er þarna samanburðartenging og oftast notað með miðstigi lýsingarorða sem felur í sér samanburð – meira en, stærra en, minna en, dýrara en, betra en o.s.frv. En í tilvitnuðu dæmi er gjörólíkum frumstig en ekki miðstig og því getur málnotendum fundist að þessi málnotkun sé í ósamræmi við málhefð og gangi ekki upp – sjálfum finnst mér þetta sérkennilegt en ekki beinlínis rangt, og það er hægt að finna ýmis dæmi um ólíkur og gjörólíkur með en.

Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Hún var af kynslóð sem hefur […] lifað við mjög ólíkar aðstæður en þær sem við þekkjum í dag.“ Í Fréttablaðinu 2003 segir: „Ljóðin fjalla öll um fólk sem bjó við ólíkar aðstæður en fólk nú til dags.“ Í Frjálsri verslun 2005 segir: „Ég […] vann þá í fiskbúð sem rekin var á gjörólíkum forsendum en því sem ég þekkti áður.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Og horfin með þeim lífssaga kynslóðar sem ólst upp við gjörólíkar aðstæður en þær sem við þekkjum.“ Í Fréttablaðinu 2007 segir: „Þau þurfa þá að meta […] nálægð þeirra við mjög ólíkar aðstæður en í björtu.“ Á mbl.is 2011 segir: „Við búum við ólíkar aðstæður en tíðkast hjá flestum.“ Í Ský 2015 segir: „Fólkið í Eþíópíu bjó við gjörólíkar aðstæður en Íslendingar.“

En það er hægt að nota samanburðartenginguna en með öðrum orðum en lýsingarorðum í miðstigi að því tilskildu að orðin feli í sér einhvers konar samanburð en um leið andstæðu, eins og t.d. óákveðna fornafnið annar í setningum eins og „Fyrir 150 árum var algengt að fólk gengi í hjónaband af allt öðrum ástæðum en ástinni“ í Fréttablaðinu 2020, eða atviksorðið / lýsingarorðið öðruvísi eins og „Þorpið var öðruvísi en það er í dag“ í Mosfellingi 2020 og „Hér eru allt öðruvísi aðstæður en við Vestmannaeyjar“ í Fréttum 2012. En það má halda því fram að sama máli gegnir um lýsingarorðin ólíkur og gerólíkur – þeim er líka einhvers konar innbyggður samanburður og andstæða (líkur felur einnig í sér samanburð, en ekki andstæðu).

Það má því búast við að hægt sé að nota önnur lýsingarorð sem fela í sér samanburð og andstæðu með en, eins og t.d. frábrugðinn. Sú er líka raunin – í Náttúrufræðingnum 1961 segir t.d.: „rækta þær svo við allt önnur og jafnvel mjög frábrugðin skilyrði en þau, sem þær áttu áður að venjast.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2021 segir: „Ljós Óslóartrésins voru tendruð á Austurvelli í dag við talsvert frábrugðnar aðstæður en verið hefur allar götur síðan árið 1951.“ Slík dæmi eru þó fá, og það er ljóst að notkun lýsingarorða í frumstigi með en, jafnvel þótt þau feli í sér samanburð, er í ósamræmi við málkennd margra. Ég sé þó ekki betur en þessi notkun sé rökrétt og eigi sér nokkra sögu, og það er ekki einfalt að orða þetta á annan hátt. Þetta getur því ekki talist rangt.

Í fyrirsögn á Vísi í gær stóð: „Rikki G kafnaði aftur í beinni útsendingu.“ Mér fannst þetta nokkuð sérkennilegt vegna þess að ég hef vanist því að sögnin kafna merki 'deyja af völdum súrefnisskorts í lungum' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók og við deyjum bara einu sinni – en þarna var atviksorðið aftur samt notað. Þegar fréttin er lesin kemur þó í ljós að málið var ekki alveg svona alvarlegt – Rikki er sprelllifandi en „svelgdist svona svakalega á vatnssopa“ og „var fljótlega orðinn kófsveittur og kafnandi“ en „jafnaði sig að fullu af þessum áföllum“. Það er sem sé ljóst að sögnin kafna var þarna notuð í óhefðbundinni merkingu, en það er samt ekki einsdæmi að hún sé notuð um atvik sem leiða ekki til dauða.

Á Bland.is 2008 segir: „Var eitthvað að reyna að losa mig við það en það fór ekki lengra en í kokið á mér og ég kafnaði.“ Á Bland.is 2008 segir: „Það hafði ekki verið hreynsað nógu vel úr öndunarfærunum á mér eftir fæðinguna og ég kafnaði í legvatni sem var enn ofan í mér.“ Á Hugi.is 2009 segir: „Aha og ég kafnaði við að drekka kók.“ Á Hugi.is 2011 segir: „ég gubbaði svo mikið í nóv einn dag að ég kafnaði.“ Á Twitter 2011 segir: „Þá var mér hent í sjóinn og ég kafnaði.“ Á Twitter 2015 segir: „Ég kafnaði létt á hnetusmjöri rétt áðan.“ Á Twitter 2018 segir: „Reyndi að kyngja of stórum bita af sellerírót, festist og kafnaði, ældi því síðan á gólfið á skrifstofunni.“ Auk þess er fjöldi dæma um líkingar eins og kafna úr hlátri og kafna úr hita.

Án þess að geta fullyrt það finnst mér mjög líklegt að á bak við þessa breyttu notkun sagnarinnar kafna liggi enska sögnin choke sem getur vissulega merkt 'kafna' en þá einkum í sambandinu choke to death – dauðinn er sem sé ekki sjálfkrafa innifalinn í ensku sögninni en hefur verið það í þeirri íslensku, þótt það virðist vera eitthvað að breytast. Þess vegna ætti að vera óþarfi að segja kafna til dauða en um það eru þó ýmis nýleg dæmi. Á Málefnin.com 2006 segir: „Merkilegt að fólk sem er að kafna til dauða úr krabbameini í lungum er ennþá reykjandi.“ Á Hugi.is 2008 segir: „fiskurinn er veiddur og síðan látinn kafna til dauða.“ Í DV 2011 segir: „dagsgamlir ungar eru settir í tætara eða hent í tunnu þar sem þeir kremjast og kafna til dauða.“

Sögnin choke getur einnig tekið andlag og merkir þá 'kæfa' eða 'kyrkja', en auk þess hefur hún víðari merkingu sem hægt er að orða á ýmsan hátt á íslensku, svo sem lenda í andnauð, missa andann, ná ekki andanum, standa á öndinni, svelgjast á, standa í, hrökkva ofan í (I choked on something). Í stað þess að nota sögnina kafna í framangreindri fyrirsögn hefði verið hægt að segja Rikki G lenti aftur í andnauð eða Rikki G stóð aftur á öndinni eða Rikka G svelgdist aftur á eða það hrökk aftur ofan í Rikka G. Það er ástæðulaust að láta íslenska sögn elta merkingu enskrar sagnar þegar völ er á ýmsu góðu orðalagi til að ná merkingunni. Svo má auðvitað velta því fyrir sér hvort andnauð sé fréttaefni þótt í beinni útsendingu sé – en það er annað mál.

Ég var spurður að því í dag hvaða forsetningu ætti að nota með nafnorðinu bragð – hvort ætti að tala um bragð að einhverju eða bragð af einhverju. Um þetta eru málfræðingar ekki á einu máli. Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 2003 segir Jón G. Friðjónsson: „Venja er að tala um bragð að einhverju en ekki bragð af einhverju, sbr. málsháttinn: Bragð er að þá barnið finnur.“ En í grein í Morgunblaðinu 2008 kemur fram að Jón vill nota mismunandi forsetningar eftir setningarlegu umhverfi: „Ég tel að merkingarmunur sé á forsetningarliðunum í bragð er að e-u ('hvar') og finna bragð af e-u ('hvaðan') og að hliðstæðar merkingarandstæður hafi verið virkar allt frá fornu máli.“ Hið sama kemur fram í pistli Jóns frá 2018 í Málfarsbankanum.

Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 2008 amaðist Jón G. Friðjónsson við orðalaginu finna bragð að í nýrri þýðingu Biblíunnar og taldi það ekki í samræmi við hefð. Þessu andmælti Baldur Jónsson í Morgunblaðinu skömmu síðar og sagði: „Nokkrar helstu orðabækur tveggja síðustu alda eru á einu máli um að bragð sé að einhverju og hafa orðalagið finna bragð að e-u. Nefna má orðabók Konráðs Gíslasonar 1851 […], orðabók Blöndals 1920-1924 og allar útgáfur Íslenskrar orðabókar 1963, 1983 og 2002“ (nú er búið að bæta af við í vefútgáfu). Og Baldur hélt áfram: „Orðalagið að finna bragð að e-u er því rétt og góð íslenska og á sér djúpar rætur. Hins vegar er tæpast hefð fyrir því að nota af í stað að í þessu sambandi, þótt þess séu dæmi.“

Jón G. Friðjónsson svaraði skömmu síðar, enn í Morgunblaðinu: „Orðalagið finna bragð að e-u er óvenjuleg íslenska og samræmist naumast almennum reglum um notkun forsetninganna að og af. Ekki mun vera unnt að benda á neinar heimildir er sýni raunverulega notkun orðasambandsins né hliðstæður þess, hvorki úr fornu máli né síðari alda máli.  Eina heimildin um orðasambandið er dæmi úr orðabók Konráðs Gíslasonar (1851) og ætla má að þaðan hafi það ratað í orðabók Blöndals og Íslenska orðabók.“ Það er vissulega rétt að margt í Íslenskri orðabók og Íslensk-danskri orðabók er ættað úr Danskri orðabók með íslenzkum þýðingum eftir Konráð Gíslason, en ýmsar aðrar heimildir um finna bragð að eru þó til – jafnvel eldri.

Í Þjóðólfi 1850 segir: „Fyrst talar hún um smekkleysur Þjóðólfs og furðar á, að hann skuli ekki finna bragð að vatninu.“ Í Þjóðólfi 1852 segir: „mun á hverri öld og í hverju landi mælast vel fyrir henni nema af þeim einum, sem ekki finna bragð að öðru, en súrdeiginu gamla.“ Í Iðunni 1885 segir: „hann þekkir ekki meiningu fræðibókanna fremur en spónninn finnur bragðið að súpunni.“ Elsta dæmi um finna bragð af er í Dagsbrún 1894: „ef ég færi að bragða á henni, þá myndi ég finna bragð af pappírnum.“ Í Fjallkonunni 1901 segir: „vel á það við að sjálfur bjórgerðarmaðurinn finni bragðið af því ölinu, sem hann hefir sjálfur bruggað.“ Í Lögbergi 1924 segir: „Einhver setti mig niður á stól og eg fann bragð af sterku víni fyrir innan varirnar á mér.“

Í áðurnefndu svari til Baldurs Jónssonar segir Jón G. Friðjónsson: „Því ber ekki að neita að um langt skeið hefur verið talsverð óvissa um notkun orðasambandanna finna bragð af matnum og finna bragð að matnum. En skyldi það ekki einmitt vera vegna þess að í síðara tilvikinu er um að ræða 'skólakenningu' sem reist er á veikum grunni, kenningu sem stangast á við málkerfið og málkennd almennings.“ Það sem segir um óvissuna er alveg rétt – bæði að og af hafa verið notaðar til skiptis í þessu sambandi síðan í byrjun tuttugustu aldar þótt dæmin um af séu meira en þrisvar sinnum fleiri og af hafi verið algengari síðan um miðja öldina. En fráleitt er þó að halda því fram að notkun að hafi „stangast á við málkerfið og málkennd almennings.“

Baldur Jónsson vildi sem sé alltaf tala um bragð að, bæði í samböndum eins og bragð er að einhverju og finna bragð að einhverju, en Jón G. Friðjónsson vildi hafa að í fyrrnefnda sambandinu og af í því síðarnefnda vegna þess að forsetningin að tákni að jafnaði kyrrstöðu (bragðið 'er þarna') en af hins vegar hreyfingu – þegar við finnum bragð þá 'berst það til okkar' í einhverjum skilningi. Ég held að almennir málnotendur hafi enga tilfinningu fyrir þessum merkingarmun forsetninganna í þessu sambandi og það sé tilgangslaust að reyna að kenna hann. Í Risamálheildinni eru 10-20 sinnum fleiri dæmi um bragð af en bragð að, hvert svo sem umhverfið er. Bæði bragð er af einhverju og finna bragð af einhverju er vitanlega rétt mál.

En þetta þýðir þó ekki að bragð að sé úrelt samband eða eigi aldrei við – það er auðvitað notað í máltækinu bragð er að þá barnið finnur. Orðið bragð hefur nefnilega fleiri merkingar – „lýtur að útliti og merkir stundum 'svipur' eða 'ásýnd', jafnvel sama og yfirbragð“ segir Baldur Jónsson í Morgunblaðinu 2008. Baldur segir enn fremur: „Ef manni þykir mikið til einhvers koma, er „bragð að því“. Þá er einhver veigur eða mergur í því.“ Í samræmi við þetta finnst mér hægt að segja t.d. þetta er matur sem bragð er að í merkingunni 'gott / sterkt / einkennandi bragð' en í þetta er matur sem bragð er af finnst mér bragð hlutlaust – merkja bara 'eitthvert bragð' og eiginlega þurfi lýsingarorð að vera með – t.d. þetta er matur sem gott bragð er af.

Í íþróttafrétt á mbl.is nýlega var haft eftir knattspyrnumanni: „Ég átti nokkur fín spjöll við Óskar.“ Nafnorðið spjall er skýrt 'það að spjalla, rabb, samræða' í Íslenskri nútímamálsorðabók og sú er greinilega merkingin þarna – þeir hafa átt nokkur samtöl. En þessi setning er þó óvenjuleg vegna þess að í þessari merkingu er orðið sjaldan notað í fleirtölu – þótt fleirtalan spjöll sé gefin upp í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls hefur hún oftast aðra merkingu, þ.e. 'skaði, eyðilegging', og í þeirri merkingu er orðið aldrei notað í eintölu. Orðsifjafræðilega eru þetta tvö mismunandi orð en hljóðbreytingar hafa valdið því að þau eru samhljóma í íslensku. En þýðir þetta að útilokað sé að fleirtalan spjöll geti haft merkinguna 'samtöl'?

Í Íslenskri orðabók og Íslenskri orðsifjabók er fleirtalan spjöll gefin upp í merkingunni 'fregn, tíðindi, fræði' – í Völuspá er rætt um „forn spjöll fira“. Þessi merking er hins vegar sögð úrelt. Í Morgunblaðinu 2016 eru birt nokkur dæmi um villur sem „hafa öðru hverju slæðst með“ í blaðinu og „hægt er að hlæja að“. Meðal þeirra er dæmið „Það verða ekki fleiri spjöll um daginn og veginn“. En þar er spjöll ekki í merkingunni 'samtöl' heldur fremur einræða – 'rabb' eða jafnvel 'rant' svo að notað sé nýlegt tökuorð – og ég hef ekki séð að orðið sé notað í fleirtölu í þeirri merkingu. Það má hins vegar finna allnokkur dæmi frá þessari öld um fleirtöluna spjöll í merkingunni 'samtöl', ekki síst á samfélagsmiðlum en einnig í annars konar textum.

Í DV 2001 segir: „spjöll við ungmenni víðs vegar um land […] væru ansi tilbreytingarlaus.“ Í Morgunblaðinu 2005 segir: „Eftir nokkur góð spjöll og eina heimsókn.“ Í Monitor 2013 segir: „Ég […] átti oft og tíðum góð og uppbyggileg spjöll við hann.“ Í Morgunblaðinu 2015 segir: „Við áttum oft svo góð spjöll saman.“ Á mbl.is 2016 segir: „ekki til að taka þátt í veislum eða eiga fróðleg spjöll við erlenda gesti.“ Í Morgunblaðinu 2018 segir: „Við áttum þó nokkur góð spjöll þegar ég kom til þín.“ Í DV 2020 segir: „Þú tekur löng síma- og Messenger-spjöll við þína nánustu.“ Í Vísi 2020 segir: „Ég hef oft tekið fín spjöll við Begga um skemmtilegri málefni en þetta.“ Á fótbolti.net 2022 segir: „Við höfum átt mörg góð spjöll um minn leik.“

Myndin spjöll er auðvitað rétt fleirtala af spjall formlega séð – og var notuð í fornu máli þótt merking orðsins væri þar önnur. Ef orðið spjall er notað í merkingunni 'samtal' á annað borð, eins og löng hefð er fyrir, er vitaskuld ekkert athugavert við það frá merkingarlegu sjónarmiði að nota það í fleirtölu – það er hægt að eiga mörg samtöl og því þá ekki mörg spjöll? Vissulega má segja að við getum bara talað um samtöl í staðinn fyrir að nota spjall í fleirtölu en þótt merkingin sé svipuð er notkunarsviðið ekki það sama – spjall er óformlegra en samtal. Það eina sem hægt er að hafa á móti því að nota spjall í fleirtölu er samfallið við fleirtöluorðið spjöll – en slíkt samfall er vitaskuld algengt í málinu og þetta er ekki líklegt til að valda misskilningi.

Í íslensku gildir sú regla að tala þeirra orða sem standa með samsettri tölu ræðst af síðasta lið tölunnar. Þannig segjum við ekki bara einn góður dagur, heldur líka tuttugu og einn góður dagur, ekki *tuttugu og einn góðir dagar – þótt dagarnir séu margir er það síðasti liðurinn, einn, sem ræður því að við notum eintöluna dagur en ekki fleirtöluna dagar. Þetta finnst fólki oft órökrétt, sem það er vissulega, en þetta er samt föst málvenja þótt hún kunni að vera farin að láta eitthvað undan síga, e.t.v. að einhverju leyti vegna erlendra áhrifa (allmörg dæmi eru um 21 mánuðir, 31 vikur, 41 dagar o.s.frv. í Risamálheildinni, einkum af samfélagsmiðlum). En hvað á að gera þegar seinasti liðurinn er ekki töluorð heldur lýsingarorð eins og hálfur?

Í frétt sem birtist nýlega á mbl.is segir: „Hann kemur […] frá sænska félaginu Norrköping, þar sem hann lék síðustu þrjú og hálft árið.“ Þarna er lýsingarorðið síðustu haft í fleirtölu, eins og eðlilegt má virðast vegna þess að töluorðið þrjú kemur á eftir. En svo kemur hálft sem er í vissum skilningi hluti af samsettri tölu, þrjú og hálft, og þar á eftir árið sem er í eintölu og það er eðlilegt – það samræmist seinni lið tölunnar, hálft, enda er bara eitt ár sem er hálft en hin þrjú eru heil og því væri fráleitt að segja *síðustu þrjú og hálf árin. En ætti þessi seinni liður tölunnar, hálft, að ráða tölunni á lýsingarorðinu sem kemur á undan þannig að það stæði í eintölu – ætti fremur að segja síðasta þrjú og hálft árið, til samræmis við síðasta tuttugu og eitt árið?

Þegar að er gáð kemur í ljós að þetta er sitt á hvað í textum. Í þýddri sögu í Tímanum 1965 er þetta haft eins og í áðurnefndri frétt: „Áttum við eftir að lenda í svipuðu hvað eftir annað næstu þrjú og hálft árið.“ En í sömu þýddu sögu í blaðinu daginn eftir segir hins vegar: „það átti ekki eftir að yfirgefa okkur í næsta þrjú og hálft árið.“ Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Síðustu tvö og hálft árið dvaldist amma á sjúkrahúsinu í Keflavík.“ Í Morgunblaðinu 1994 segir: „Álverð hefur ekki verið hærra en nú síðasta þrjú og hálft árið.“ Í Fréttablaðinu 2010 segir: „Ljóðin í bókinni eru að sögn Andrésar ort síðustu tvö og hálft árið.“ Í Morgunblaðinu 2013 segir: „Við höfum framleitt á annað hundrað klukkustundir af leiknu sjónvarpsefni síðasta sex og hálft árið.“

Sama máli gegnir um tölu sagnar – og sagnfyllingar ef því er að skipta – þegar tala sem er hærri en einn og endar á hálfur er frumlag. Í Heimilisritinu 1944 er notuð eintala: „Fyrst verður venjulega vart við hreyfingar fósturs, þegar fjórir og hálfur mánuður er liðinn af meðgöngutímanum.“ Í Vikunni 1953 er hins vegar notuð fleirtala í hliðstæðri setningu: „Venjulega byrja fósturhreyfingar, þegar um það bil fjórir og hálfur mánuður eru liðnir af meðgöngutímanum.“ Í öðru tölublaði Vikunnar sama ár segir: „Þegar fimm og hálfur mánuður er liðinn af meðgöngutímanum, er hægt að sannfærast um þetta atriði með myndatöku.“ Í Bæjarins besta 1987 segir: „Nærri tveir og hálfur mánuður eru liðnir frá kosningum.“

Stundum rekst ég á orðalag eða setningagerð sem mér finnst einhvern veginn ekki ganga upp og velti fyrir mér hvernig væri hægt að orða á annan hátt. En sumt er þannig að það er ekki hægt að segja það svo að vel fari, nema þá að umorða gersamlega. Þannig var með þetta dæmi – endinn á setningunni, síðustu þrjú og hálft árið, stóð svolítið í mér. Mér fannst þar vera eitthvert ósamræmi, án þess að átta mig á því hvernig væri hægt að bæta úr því. Og ég er ekki kominn að neinni niðurstöðu – mér finnst hvorki eintala né fleirtala hljóma fullkomlega eðlilega. En það er a.m.k. ljóst að hvort tveggja tíðkast og er algengt, og engin leið – og engin ástæða til – að segja annað réttara en hitt. Fólk verður bara að fylgja sinni máltilfinningu.

Nýlega var spurt í „Málspjalli“ um merkingu atviksorðsins harla – fyrirspyrjandi sagðist alltaf hafa haldið að orðið hefði neikvæða merkingu, eitthvað í grennd við 'ekki beinlínis', en hefði undanfarið rekið sig „nokkrum sinnum á orðið notað meira til áherslu“, eins og mjög, og þannig er það líka skýrt í orðabókum. Orðið er komið af harðlega og oftast ritað harðla í fornu máli, þótt rithátturinn harla komi einnig fyrir, og í Íslenskri stafsetningarorðabók eru báðir rithættir viðurkenndir þótt harla sé aðalrithátturinn í nútímamáli. En merking orðsins hefur alla tíð verið svipuð – í Íslenskri orðabók er það skýrt 'mjög, afar' og 'heldur, frekar, all-', og  ég kannaðist ekki við að hafa nokkurn tíma rekist á orðið í þeirri merkingu sem um var spurt.

En lausleg leit í samfélagsmiðlahluta Risamálheildarinnar leiddi í ljós að sú merking er talsvert algeng og hefur þekkst a.m.k. síðan um aldamót. Á Hugi.is 2001 segir: „OK, kannski er sumt af þessu true, en ég trúi harla öllu“ og „þeir voru harla með þroska til að stofna bankareikning“. Á Hugi.is 2002 segir: „þú getur breyt um leitar vél en það harla virkar“ og „Persónulega þá kýs ég harla að líta á Britney Spears sem neinn tónlistarmann“. Á Hugi.is 2003 segir: „þekki það harla sem mitt eigið andlit.“ Á Bland.is 2006 segir: „þegar ég frétti að það væri komið framhald á þeirri mynd trúði ég því harla“ og „þið eruð allir farnir utanlands að spila harla neinn að spila hér á íslandi“. Alls er a.m.k. á annað hundrað dæma um þessa merkingu orðsins.

Það er ljóst af umræðunni á samfélagsmiðlum að margir málnotendur hafa áttað sig á þessari breyttu merkingu sem stundum er lögð í orðið – og gera athugasemdir við hana. Á Hugi.is 2003 segir: „hehe harla þýðir mjög“ og „harla þýðir mjög, það eru greinlega flestir með þetta rangt“. Á Hugi.is 2007 segir: „Leiðréttið ef ég fer með rangt mál en þýðir „harla“ ekki „mikið“?, „hmm, ef eitthvað er „harla“ notað þá er það býsna mikið notað!“ og „Ég vil bara benda þér á í mestu vinsemd að „harla“ hefur sömu merkingu og „mjög“. Á Bland.is 2012 segir: „Ég held að „harla“ þýði „mikið“.“ En andstæð skoðun kemur líka fram – á Hugi.is 2003 segir: „uhh, held að harla þýði það sama og varla“. Á Twitter 2017 segir: „Ég skil „harla“ eiginlega alltaf sem „varla“.“

Áðurnefndur fyrirspyrjandi gat þess til að hún væri „að rugla saman „harla“ og „hardly“ eða kannski bara „varla““ og ekki er ólíklegt að það sé ástæðan fyrir þessari merkingarbreytingu orðsins. Líkindi harla við enska atviksorðið hardly sem merkir einmitt 'varla' eru mikil, bæði í framburði og rithætti, og sama má segja um líkindi við atviksorðið varla. Þrátt fyrir uppruna orðsins harla tengja málnotendur það varla við harðlega, enda er merkingin önnur. Orðið á sér því engin skyld orð sem styðji við merkingu þess og auðveldi málnotendum að átta sig á henni og oft geta líka báðar merkingarnar átt við, eins og í „Eins og þú sérð þá [er] þetta harla mikið úrval“ á Hugi.is 2003. En ég mæli með að við leyfum harla að halda hefðbundinni merkingu.

Í frétt á mbl.is í gær var vitnað í yfirlýsingu breska utanríkisráðuneytisins og sagt um rússneska ríkið: „við höldum því ábyrgu fyrir dauða hans“. Það er nokkuð augljóst að merkingin er 'við gerum það ábyrgt fyrir dauða hans' og þarna er verið að elta enskt orðalag – „we hold it responsible for his death“ segir í enska frumtextanum. Ég man ekki eftir að hafa rekist áður á þetta orðalag í íslenskum texta en athugun leiddi í ljós að þetta er ekki einsdæmi. Elsta dæmi sem ég finn í fljótu bragði er í greinargerð með lagafrumvarpi frá 1994 segir: „það samræmist ekki ákvæðum 36. gr. […] að halda stefnda ábyrgan samkvæmt greindum leigusamningi.“ Þarna tekur halda með sér þolfall en í dæminu sem vísað var til í upphafi tekur hún þágufall.

Ýmis fleiri dæmi eru til um þolfall í þessu sambandi. Í Morgunblaðinu 2004 segir: „það þarf í lögum að banna þessa háttsemi og veita konum raunhæf úrræði til að halda þá ábyrga fyrir lögum sem brjóta á þeim með slíkum hætti.“ Á mbl.is 2006 segir: „Báðir einstaklingar verða haldnir ábyrgir fyrir gjörðum sínum.“ Á Bland.is 2007 segir: „í svoleiðis tilfellum er ekki hægt að halda þig ábyrga.“ Í DV 2008 segir: „Það væri hins vegar sorgleg þróun […] ef að blaðamenn verði haldnir ábyrgir fyrir öllu því sem viðmælendur segja í fjölmiðlum.“ Á fótbolti.net 2010 segir: „Sem landsliðsfyrirliði var hann haldinn ábyrgur fyrir verkfalli sem leikmenn fóru í.“ Í Eyjafréttum 2012 segir: „Þú vilt sem sagt ekki halda stjórn ábyrga fyrir tapinu?“

En einnig má finna ýmis dæmi um þágufall með halda. Í ræðu á Alþingi 2011 segir: „Ég kem ekki hingað upp til að halda forsætisráðherra ábyrgri fyrir því sem hér er að gerast.“ Í Ritinu 2018 segir: „fórnarlömbum brota er haldið ábyrgum fyrir eigin örlögum.“ Í ræðu á Alþingi 2020 segir: „En svo vilja menn halda áfram að halda ráðherranum ábyrgum fyrir öllu því sem gerist í þessari sjálfstæðu stofnun.“ Í Stundinni 2020 segir: „Og við sem samfélag þurfum að vera vakandi og halda stjórnvöldum ábyrgum að framfylgja þessari stefnu.“ Í Kjarnanum 2021 segir: „Höfundur telur því mikilvægt að fræðimanninum sé haldið ábyrgum fyrir sinni röksemdafærslu, rétt eins og þjálfaranum er haldið ábyrgum fyrir sínum þjálfunaraðferðum.“

Í þessari setningagerð samræmist lýsingarorðið yfirleitt nafnorðsandlaginu í kyni, tölu og falli og er stundum kallað „andlæg sagnfylling“ – lýsir áhrifum sagnarinnar á andlagið. Dæmin hér að framan sýna að samræmið helst þótt setningum sé breytt í þolmynd þannig að nafnorðið og lýsingarorðið standi ekki lengur saman – „Báðir einstaklingar verða haldnir ábyrgir“, „þjálfaranum er haldið ábyrgum“. Sögnin halda er notuð í mörgum og fjölbreyttum formgerðum en í setningum með andlægri sagnfyllingu tekur hún þágufall þegar hún merkir 'hafa tak á' – ég hélt henni fastri, henni var haldið fastri. Hins vegar tekur hún þolfall í þessari setningagerð ef hún merkir 'álíta, telja' – ég hélt manninn látinn, maðurinn var haldinn látinn.

Dæmi eins og ég hélt hana ábyrga geta því verið í samræmi við málhefð ef merkingin er 'ég hélt / taldi að hún væri ábyrg'. Sú merking er þó sjaldgæf og samhengisins vegna er hún útilokuð í dæmunum hér að framan (nema e.t.v. „Sem landsliðsfyrirliði var hann haldinn ábyrgur“). Þótt fordæmi séu fyrir því að nota sögnina halda í þessari setningagerð, hvort heldur er með þolfalli eða þágufalli, er ekki hægt að segja að hún sé þar notuð í hefðbundinni merkingu sinni. Vegna þess að sambandið er bein yfirfærsla á ensku orðalagi sem ekki á sér hefð í íslensku, og auðvelt er að orða merkinguna sem um er að ræða á annan hátt, er rétt að mæla gegn því að þetta orðalag sé notað – og reyndar hefur það nú verið fellt brott úr frétt mbl.is sem vísað var til í upphafi.