Eiríkur Rögnvaldsson

Því er iðulega haldið fram að málfarsleiðréttingar og málvöndunarstefna, ekki síst í kennslu, sé til þess fallið að draga úr málfarslegum stéttamun vegna þess að það komi öllum á sama stig – lyfti þeim upp sem ekki hafi alist upp við „rétt mál“ og það komi sér vel fyrir nemendur að læra að forðast „málvillur“ því að þar með sé ekki hægt að nota málfar þeirra gegn þeim. Þetta kann að hljóma vel en veruleikinn er því miður annar. Það málfar sem allir nemendur áttu að tileinka sér var nefnilega ekki málfar þeirra sem minna máttu sín, ekki málfar verkafólks eða sjómanna. Börn úr þeim hópum voru því mun verr sett – þurftu að leggja mikið á sig til að tileinka sér hið viðurkennda málfar sem börn betur settra foreldra höfðu drukkið í sig með móðurmjólkinni.

En þar fyrir utan var það auðvitað ekki þannig að öll börn sem töluðu „rangt mál“ hefðu tækifæri til að ná valdi á því sem taldist „rétt“. Það voru fyrst og fremst börn í „góðum“ bekkjum í „góðum“ skólum, einkum þau sem fóru í menntaskóla  – og þar voru börn af lægri stigum miklu síður. Þar að auki fólst kennslan áður fyrr ekki bara í því að venja nemendur af „málvillum“, heldur einnig í því að vara við þeim, m.a. með því að gefa þeim fráhrindandi heiti eins og „þágufallssýki“ og „flámæli“. Auk þess að kenna mál hinna betur settu sem „rétt“ fólst í þessu að alið var á fordómum gagnvart þeim sem notuðu tiltekin afbrigði sem talin voru „málvillur“ – gefið var í skyn eða sagt berum orðum að þau væru á einhvern hátt ómenntaðri eða heimskari.

Þetta má glögglega sjá á þeim fjölmörgu gildishlöðnu orðum sem notuð voru um mál sem ekki þótti „rétt“ – orðum eins og málvilla, mállýti, málskemmd, málspjöll, málspilling, málfirra, og fleiri í sama dúr. Fólk var sagt tala almúgamál, götumál eða jafnvel skrílmál, vera málsóðar, þágufallsjúkt, hljóðvillt, flámælt, gormælt, latmælt, og meintum hnökrum á málfari þess var líkt við lús í höfði, falskan söng og illgresi. Það kom jafnvel fyrir að það væri notað gegn stjórnmálamönnum í pólitískri umræðu að þeir væru „hljóðvilltir“ eða „þágufallssjúkir“. Iðulega voru hin fordæmdu atriði tengd við leti, seinfærni í námi, greindarskort – og Reykjavík. Einstrengingsleg málvöndun leiðir af sér fordóma og stuðlar að málfarslegri stéttaskiptingu.

Vissulega hefur dregið úr þessum fordómum en þeir lifa þó enn góðu lífi, a.m.k. hjá okkur sem ólumst upp við þá á seinni hluta síðustu aldar. Þetta er svo djúprætt í okkur – ég segi fyrir mig að þrátt fyrir að hafa háð langa innri baráttu við mína fordóma, og ríkan vilja til að losna við þá, kippist ég enn við þegar ég heyri mér langar eða eitthvað slíkt og á erfitt með mig að setja mælandann ekki ósjálfrátt skör lægra í huga mér. Þess vegna skil ég vel að fólki á mínum aldri – sem er áberandi í hópi þeirra sem gagnrýna málfar annarra – finnist agalegt að því sé haldið fram að það sé ekkert athugavert við margt af því sem við ólumst upp við að væru „málvillur“ sem ætti að forðast eins og heitan eldinn og bæru vott um menntunar- eða gáfnaskort.

En ef við viljum í raun og veru draga úr málfarslegri stéttaskiptingu og gera öll jafnsett málfarslega séð – sem er sannarlega gott og göfugt markmið – verður það ekki gert á þann hátt að halda dauðahaldi í gömul viðmið um „rétt“ og „rangt“ og kalla það „málvillur“ sem er eðlilegt mál verulegs hluta þjóðarinnar. Við munum augljóslega aldrei geta útrýmt ég vill, mér hlakkar til og fjölmörgum öðrum „málvillum“. En sem betur fer er til önnur leið sem er vænlegri til árangurs í baráttu gegn málfarslegri stéttaskiptingu. Hún er sú að auka umburðarlyndi fólks gagnvart tilbrigðum í máli – viðurkenna að við þurfum ekki öll að tala eins, og mál sumra er ekki „betra“ eða „réttara“ en mál annarra. Þannig vinnum við gegn málfarslegum stéttamun.

Í gagnrýni á málfar mennta- og barnamálaráðherra í viðtali á Bylgjunni í gær hefur verið vísað til þriggja atriða þar sem málnotkun hans samræmdist ekki venjulegum viðmiðum – hann sagði „mér hlakkar til“ og „ég vill“ og notaði fleirtöluna „einkanir“. Ég bar í bætifláka fyrir þetta, benti á að allt á þetta sér margra áratuga sögu í málinu og er mjög útbreitt, a.m.k. tvennt það fyrrnefnda, og sjálfur er ég alinn upp við einkanir þótt það hafi kannski aldrei verið mitt mál. Í umræðum á „Málspjalli“ sagði Ólína Þorvarðardóttir: „Æ, góði Eiríkur, þetta eru málvillur“ og bætti við: „þetta er ekki það sem skilgreint og kennt hefur verið í íslenskri málfræði sem rétt mál“. Það er vissulega rétt – en hvaða forsendur eru fyrir því að telja þetta rangt?

Hefðbundin skilgreining á „réttu“ máli og „röngu“ var fyrst sett fram árið 1986 í álitsgerð nefndar um málvöndun og framburðarkennslu í grunnskólum sem menntamálaráðherra skipaði, og hljóðar svo: „Nauðsynlegt er að átta sig vel á því að rétt mál er það sem er í samræmi við málvenju, rangt er það sem brýtur í bága við málvenju.“ Rætur þessarar skilgreiningar eru raunar í grein eftir Baldur Jónsson sem birtist fyrst í Lesbók Morgunblaðsins 1973: „Ef venjur málsins eru virtar, er málið rétt. Ef þær eru brotnar, er málið rangt.“ Ari Páll Kristinsson orðaði þetta svo í grein á Vísindavefnum 2002: „Rétt íslenskt mál er málnotkun sem samræmist (einhverri) íslenskri málvenju en rangt íslenskt mál samrýmist engri íslenskri málvenju.“

Allar þessar skilgreiningar byggjast á hugtakinu málvenja en það er ekki skilgreint og svo sem hægt að deila um hvað það merki. Ég hef sett fram fimm viðmið um það hvaða skilyrði tiltekið málfarsatriði þurfi að uppfylla til að geta talist málvenja en þau eru vitanlega umdeilanleg. En í ljósi aldurs og tíðni áðurnefndra þriggja atriða sé ég ekki að nokkur vafi geti leikið á því að þau séu málvenja einhvers hluta málnotenda – vitanlega ekki allra, en ekkert er því til fyrirstöðu að tvær eða fleiri mismunand málvenjur séu í gangi samtímis eins og sést á skilgreiningu Ara Páls, „samræmist (einhverri) íslenskri málvenju.“ Þess vegna ættu þessi þrjú atriði ótvírætt að teljast „rétt mál“ en ekki „málvillur“ samkvæmt viðurkenndum skilgreiningum.

En samt er haldið áfram að kenna þau sem „málvillur“. Ástæðan er ótrúleg íhaldssemi í íslenskukennslu og viðhorfum til tungumálsins. Um flokkinn málvillur má segja eins og sagt er um konungsgarð í Egils sögu, að hann er „rúmur inngangs en þröngur brottfarar“. Ef fólk hefur alist upp við að tiltekið atriði sé talið „málvilla“ er eins og það eigi ákaflega erfitt með að taka það atriði í sátt sem „rétt mál“, þrátt fyrir að öll rök hnígi til þess. Auðvitað breytist málið – málvenjur falla í skuggann og nýjar koma upp. Sumar hverfa aftur en aðrar festast í sessi, og ættu þá að hljóta viðurkenningu sem „rétt mál“ samkvæmt áðurnefndum viðmiðum. En mörg virðast vera föst í því að það sem þau lærðu að væri „málvilla“ verði það um aldur og ævi.

Þó er auðvelt að benda á ýmis dæmi þar sem viðmiðin hafa breyst. Sagnirnar vona og vænta tóku stundum þolfallsfrumlag á nítjándu öld – „mig vonar“ skrifaði Jónas Hallgrímsson í Fjölni 1835 og „mig væntir“ skrifaði Konráð Gíslason í sama rit 1838. Sagnirnar fjölga og fækka tóku nefnifallsfrumlag á nítjándu öld – „fólkið […] fór að fækka“ og „heimabændur fjölga“ segir í Fjölni 1839. Engum hefur samt dottið í hug að kalla það „þágufallssýki“ þótt við segjum nú fólki fækkar og bændum fjölgar. Þágufall af Egill var venjulega Egli fram á tuttugustu öld – og talið „rétt“. Eignarfall eintölu með greini af faðir var föðursins á seinni hluta nítjándu aldar – og líka talið „rétt“. Svo mætti lengi telja upp atriði sem hafa breyst síðan á nítjándu öld.

Einstöku atriði hafa þó breyst á seinni árum. Þegar ég var í skóla þótti hin herfilegasta málvilla að segja þora því, en í Málfarsbankanum segir: „Sögnin þora stýrði upprunalega þolfalli en er nú líka farin að stýra þágufalli. Bæði kemur því til greina að segja ég þori það ekki og ég þori því ekki.“ Eftir sem áður sýnist mér þora því enn iðulega vera talið „málvilla“. Og þetta vekur auðvitað þá spurningu hvers vegna ekki „kemur til greina“ að mati Málfarsbankans að segja bæði ég hlakka til og mig/mér hlakkar til – þar er vitanlega óumdeilanlegt að sögnin hlakka er „nú líka farin að stýra þágufalli“ á frumlagi sínu. Þarna ríkir „skipulagslaus íhaldssemi“ svo að ég vísi í grein mína um íslenska málstefnu í Skímu 1985 (sem ekki mæltist alls staðar vel fyrir).

Þegar ég hélt því fram í „Málvöndunarþættinum“ að umrædd atriði ættu ekki að teljast „málvillur“ voru viðbrögðin m.a. „Ja hérna, allt mitt íslenskunám til einskis“ sem er vitanlega dapurlegur vitnisburður – annaðhvort um íslenskukennsluna sem höfundur hefur fengið eða um það sem hún skynjaði sem aðalatriði hennar. En vegna þeirrar áherslu sem hefur verið lögð á að kenna „rétt mál“ skil ég vel að fólk eigi erfitt með að kyngja því ef eitthvað sem því hefur verið kennt að sé „málvilla“ er allt í einu í góðu lagi. Einu sinni hélt ég því fram að á bak við tregðu okkar til að taka málbreytingar í sátt, jafnvel þegar þær eru löngu orðnar málvenja, lægi hugmyndin: Þetta er rangt af því að það hefur verið kennt svo lengi að það sé rangt.

Í dag hefur orðið sérkennileg og óviðkunnanleg umræða á vef- og samfélagsmiðlum um málnotkun mennta- og barnamálaráðherra í viðtali á Bylgjunni í morgun þar sem ráðherrann notaði orð og orðalag sem ekki fellur að viðteknum málstaðli – sagði bæði „mér hlakkar til“ og „ég vill“ auk þess sem hann talaði um „einkanir“. Vísir ræddi um þetta við Jóhannes Gísla Jónsson prófessor sem benti á að tvennt hið fyrrnefnda væri mjög algengt en taldi það síðastnefnda sjaldgæft og sagði: „„Þannig að það má halda uppi vörnum fyrir Guðmund Inga hvað varðar þágufallssýkina og „ég vill“ en það er kannski erfiðara með einkanir.“ Eins og ég skrifaði um fyrr í dag er þó ljóst að einkanir er gamalt í málinu og talsvert algengt.

Það er auðvitað með ólíkindum að á 21. öldinni sé fólk enn hætt og spottað fyrir að tala það mál sem það er vant og hefur alist upp við. En ekki nóg með það, heldur er ýmist látið að því liggja eða beinlínis sagt berum orðum að „málvillur“ ráðherrans beri vott um menntunarskort hans, málfar hans sé „óskiljanlegt“ og sýni að hann sé ekki fær um að gegna því embætti sem hann situr í. Þetta er gert þrátt fyrir að ljóst sé að þau frávik frá málstaðlinum sem komu fyrir í máli ráðherra eru ekki „ambögur“ eða „bögumæli“ frá honum komin, heldur gömul og útbreidd í málinu, og þrátt fyrir að ljóst sé að engin bein tengsl eru milli menntunar og „vandaðs máls“, og ekki heldur milli óskýrleika í máli og frávika frá málstaðli (svokallaðra „málvillna“).

Sem betur fer virðist ráðherrann ekki láta þetta mikið á sig fá – „Ég hef ekki miklar áhyggjur af því hvort ég tali rétt eða rangt. Hvernig ég tala, ef ég hefði áhyggjur af því þá myndi ég ekki tala neitt“ segir hann. Það er auðvitað rétt – ráðherrann er kominn á þann aldur að það er ekki líklegt að hann fari að breyta því máli sem hann hefur vanist og talað frá barnæsku. En það breytir því ekki að þarna var málnotkun hans notuð til að gera lítið úr honum og vegna þess hversu föst við erum í því hvað sé „rétt mál“ og hvað „rangt“, og hversu ríkt það er í mörgum að líta niður á þau sem tala „rangt mál“, er líklegt að þessi umræða hafi áhrif á viðhorf einhverra til ráðherrans og hann setji niður í augum þeirra. Skaðinn er því skeður.

Tungumálið er öflugt valdatæki sem má beita bæði til góðs og ills. Þau sem hafa gott vald á hinu „rétta“ og „viðurkennda“ máli – og skilgreina viðmiðin – nýta þetta tæki stundum til að tala niður til hinna sem tala mál sem víkur í einhverju frá þessum viðmiðum – nota frávikin til að gera lítið úr þeim og málflutningi þeirra þannig að umbúðirnar, frávikin frá „réttu“ máli, verða aðalatriðið en efnið, það sem sagt er, hættir að skipta máli. Þetta er ómerkilegt, lúalegt og ljótt. En ekki bara það – þetta er andlýðræðislegt vegna þess að það fælir fólk frá þátttöku í stjórnmálum og opinberri umræðu. Engum finnst þægilegt að láta hæðast að sér og málfari sínu. Umræðan um málfar ráðherrans var dapurleg og þeim sem hneyksluðust ekki til sóma.

Í „Málvöndunarþættinum“ sá ég hneykslast á því að tiltekinn ráðamaður hefði talað um „einkanir“ í útvarpsviðtali. Þarna var um að ræða fleirtölu orðsins einkunn í merkingunni 'vitnisburður fyrir frammistöðu á prófi' og vissulega er viðurkennd fleirtala þess ekki einkanir heldur einkunnir. Ástæðan er sú að þótt einkun rími við seinkun er orðið myndað á annan hátt – seinkun er myndað af sögninni seinka með viðskeytinu -un og mikill fjöldi kvenkynsorða er myndaður af sögn á sama hátt. En fjögur kvenkynsorð sem enda á -un eru ekki mynduð þannig, heldur er seinni hluti þeirra kvenkynsorðið kunn sem merkir 'eigind, kennimark', og þess vegna eru þau rituð með tveimur n-um – þetta eru orðin einkunn, forkunn, miskunn og vorkunn.

Í áhersluleysi er enginn framburðarmunur á einföldu og tvöföldu n og þess vegna hljómar seinni hluti þessara orða alveg eins og seinni hluti orða myndaðra með -un. Þar sem síðari hópurinn er margfalt stærri hafa málnotendur eðlilega tilhneigingu til að hafa bara eitt n í áðurnefndum fjórum orðum og skrifa einkun, forkun, miskun og vorkun með einu n-i í stað hinna viðurkenndu mynda einkunn, forkunn, miskunn og vorkunn – reyndar kemur forkunn eiginlega aldrei fyrir nema í samsetningum eins og forkunnarfagur, forkunnarvel o.fl. Við þetta bætist að orðin eru ekki gagnsæ – orðið kunn kemur aldrei fyrir eitt og sér og málnotendur þekkja því ekki merkingu þess. Þess vegna þarf alltaf að kenna þessi orð sérstaklega í stafsetningarkennslu.

Ritun umræddra fjögurra orða með einu n-i á sér langa hefð, allt frá nítjándu öld í þremur þeirra. Í Norðlingi 1876 segir: „Ólafur Ólafsson frá Melstað […] með 2. einkun 47 stig.“ Í Skuld 1882 segir: „fengu báðir 2. betri einkun.“ Í Fjallkonunni 1896 segir: „að hann hafi hlotið blátt áfram aðra einkun.“ Í Fjölni 1838 segir: „með því verði sem hann af miskun sinni vill gjefa.“ Í Norðurfara 1849 segir: „helga moldir þeirra með miskun þinni.“ Í Skírni 1829 segir: „Ad hinu leytinu er Írskum mjög vorkun.“ Í Fjölni 1863 segir: „Á þessu er aungvum manni vorkun að skinja, hvað það er rángt.“ Elstu dæmi um forkun með einu n-i eru nokkru yngri en þó meira en hundrað ára. Í Heimskringlu 1909 segir: „var þar tekið forkunarvel á móti okkur.“

En þessi samsömun orðanna við þau sem hafa viðskeytið -un hefur ekki bara áhrif á stafsetninguna, heldur einnig á beyginguna. Orð með -kunn að seinni lið eiga að fá fleirtöluna -kunnir en orð með viðskeytið -un fá fleirtölu með -anir, en vegna áhrifa frá síðarnefnda hópnum fær einkun(n) oft fleirtöluna einkanir, sbr. seinkanir – hin orðin þrjú, forkunn, miskunn og vorkunn, eru aldrei notuð í fleirtölu. Þessi beyging er vel þekkt síðan snemma á tuttugustu öld. Í Vestra 1909 segir: „eru þar birtar einkanir hvers félagsmanns.“ Í Dagsbrún 1915 segir: „Ég fór að reyna að lesa úr andliti hans hugsanir og lyndiseinkanir.“ Í Fréttum 1918 segir: „einkanirnar fyrir það munnlega voru svo lágar, að tæpast svaraði meðal-frammistöðu.“

Þrátt fyrir að á fátt hafi verið lögð meiri áhersla í stafsetningarkennslu undanfarinna áratuga en að orðin einkunn, forkunn, miskunn og vorkunn eigi að rita með tveimur n-um er ljóst að myndirnar einkun, miskun og vorkun lifa góðu lífi í ritmáli almennings. Í Risamálheildinni eru hátt í 2.400 dæmi um eintölumyndir af einkun, fimm hundruð um eintölumyndir af miskun og hálft fjórtánda hundrað um eintölumyndir af vorkun. En þetta tekur ekki bara til ritháttar – hátt í sjö hundruð dæmi eru um fleirtöluna einkanir. Það ýtir enn undir þessa beygingu á einkun(n) að til er orðið tileinkun sem er myndað með viðskeytinu -un af sögninni tileinka (ósamsetta sögnin einka var til í fornu máli en er horfin úr málinu) og það orð fær fleirtöluna tileinkanir.

Ég er almennt séð stuðningsmaður samræmdrar stafsetningar og fastra stafsetningarreglna, en hins vegar hef ég lengi verið þeirrar skoðunar að það eigi að einfalda reglur um einritað og tvíritað n í endingum orða og rita bara einfalt n enda enginn framburðarmunur á n og nn. Í þessu tilviki hangir að vísu dálítið meira á spýtunni vegna þess að -kunn er upphaflega sjálfstætt orð en hvorki viðskeyti né beygingarending – einkunn er því samsett orð þótt seinkun sé afleitt. Það má segja að þessi tengsl við upprunann glatist ef farið er að skrifa orðið með einu n-i. En tengslin við upprunann eru hvort eð er ekki fyrir hendi í huga venjulegra málnotenda sem ekki þekkja orðið kunn. Ég myndi vilja leyfa ritháttinn einkun – og fleirtöluna einkanir.

Í „Málspjalli“ hefur oft verið fjallað um verkaskiptingu forsetninganna á og í sem er fjarri því að vera einföld og getur verið breytileg eftir orðum sem þær stýra, landshlutum, aldurshópum, tímabilum, og einstaklingsbundinni máltilfinningu. Meðal þeirra orða þar sem þetta er á reiki er orðið skóli og samsetningar af því – háskóli, framhaldsskóli, menntaskóli, grunnskóli o.s.frv. Í „Málvöndunarþættinum“ var nýlega bent á að við notum yfirleitt í með þessum nafnorðum og því ætti einnig að segja í leikskóla þar sem leikskólinn væri „viðurkenndur sem fyrsta skólastig barnanna okkar“. Ég hef oft rekist á svipaðar ábendingar áður, og ástæðan fyrir þeim er vitanlega sú að það er algengt að nota forsetninguna á og segja á leikskóla. Er það rangt?

Forsetningin á var mun oftar notuð með skóli og samsetningum af því áður fyrr en nú er. Á nítjándu öld og fyrstu áratugum þeirrar tuttugustu virðist álíka oft hafa verið talað um að ganga á skóla og ganga í skóla en síðan fór ganga í skóla að síga fram úr og ganga á skóla er mjög sjaldgæft eftir 1970. Sama gildir um samsetningar af -skóli, nema leikskóli – það virðast t.d. ekki vera nein dæmi um á grunnskóla enda var heitið grunnskóli ekki tekið upp (í stað barnaskóli og gagnfræðaskóli) fyrr en um 1970. Það virðist líka skipta máli hvaða sögn er notuð með á/í skóla – á virðist aðallega hafa verið notað með hreyfingarsögnum eins og ganga og fara en með sögninni vera var alla tíð oftast notað í þótt vissulega séu einnig dæmi um á.

En tegund skóla virðist líka hafa skipt máli – á var frekar notað með sérskólum eins og bændaskóli, húsmæðraskóli, kvennaskóli o.fl. en með orðum eins og barnaskóli, menntaskóli og háskóli. Þegar orðið leikskóli er skoðað sérstaklega verður að hafa í huga að lengi vel, a.m.k. fram um miðja tuttugustu öld, hafði það mun oftar merkinguna 'skóli fyrir leikara' en nútímamerkinguna 'uppeldis- og menntastofnun fyrir börn'. Það sést t.d. í Morgunblaðinu 1922: „Í Tyrklandi koma konur aldrei fram á leiksviði en […] nú eru stúlkur farnar að sækja leikskólana.“ Nútímamerkingin kemur þó fram um svipað leiti – í Sunnudagsblaðinu 1923 segir: „Þau eru börn systur minnar. […] Þau ganga á leikskóla. Og það er dýrt.“

Þrátt fyrir að forsetningin í sé næstum horfin með flestum samsetningum af -skóli eins og áður segir lifir hún góðu lífi með orðinu leikskóli og virðist jafnvel sækja á. Í Risamálheildinni eru tæp þrjú þúsund dæmi um vera á leikskóla en tæp tvö þúsund um vera í leikskóla. Margfalt meiri munur kemur fram með sögninni vinna – um vinna á leikskóla eru tæplega sex þúsund og fimm hundruð dæmi en tæplega níu hundruð um vinna í leikskóla. Sennilegasta skýringin á þessum mun á leikskóli og öðrum -skóla-orðum er sú að leikskólar í núverandi mynd eru arftakar barnaheimila, dagheimila og dagvistarstofnana og með þeim orðum öllum er ævinlega notuð forsetningin á. Það er að sjá sem leikskólinn hafi erft forsetninguna frá fyrirrennurunum.

En eins og oft er bent á er leikskólinn allt annars konar fyrirbæri en áðurnefndir fyrirrennarar – síðan 1994 hefur hann verið skilgreindur sem fyrsta skólastigið í samfellu við grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla. Þess vegna mætti gera ráð fyrir að orðið leikskóli væri meðhöndlað á sama hátt og önnur skóla­-orð, og sagt í leikskóla – en það er greinilega ekki algilt. Það getur vissulega verið að einfaldlega sé um að ræða erfða málvenju sem hafi ekkert með merkingu eða tilfinningu málnotenda fyrir eðli leikskóla að gera, frekar en ýmis önnur dæmi um samspil á og í, en notkun á gæti líka tengst því að málnotendur hafi aðra tilfinningu fyrir eðli leikskóla en annarra skóla og finnist á eiga betur við – forsetninganotkun með sögninni vinna bendir til þess.

Þótt hægt sé að benda á ýmsan mun á notkun forsetninganna á og í með skóla-orðum er sjaldnast hægt að negla þann mun fast við tiltekinn merkingarmun eins og hér hefur komið fram – í mjög mörgum tilvikum er (eða a.m.k. var) hægt að nota hvora forsetninguna sem er. Það er löng og rík hefð fyrir því að segja á leikskóla og ómögulegt að halda því fram að það sé rangt. Hins vegar er vel hægt að skilja það sjónarmið að slík forsetninganotkun setji leikskólann ómeðvitað skör lægra en önnur skólastig í huga fólks og tengi hann fremur við stofnanir og heimili þar sem fólk er vistað, þótt vitanlega sé það ekki ætlunin hjá þeim sem segja á leikskóla. Ég mæli þess vegna með því að nota forsetninguna í eins og með öðrum skólum og segja í leikskóla.

Ég veit ekki hvað oft ég hef rekist á það í hópunum „Málvöndunarþátturinn“ og „Skemmtileg íslensk orð“ að hnýtt sé í lýsingarorðið óínáanlegur – það kallað „orðskrípi“ og því valin hin háðulegustu orð. Þótt þetta orð sé í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er það ekki að finna í helstu orðabókum en kemur reyndar fyrir á Nýyrðavef Árnastofnunar þar sem það er skýrt 'að ekki sé hægt að ná í viðkomandi'. Orðið er vissulega hvorki algengt né ýkja gamalt – dæmin um það á tímarit.is eru samtals aðeins sautján, það elsta í Þjóðviljanum 1991: „En ríkisskattstjóri var, þennan dag [...], á leið norður í land – bílsímalaus og óínáanlegur fyrr en seint um kvöldið.“ Í Risamálheildinni eru dæmin 67, um tveir þriðju af samfélagsmiðlum.

Orðið er vissulega nokkuð langt og það má halda því fram að sé margbrotið og ekki ýkja þjált – greinist í sex hluta: ó-í-ná-an-leg-ur. En því fer samt fjarri að það skeri sig úr. Ýmis orð í málinu eru alveg hliðstæð, svo sem óaðfinnanleg, óaðskiljanleg, óáreiðanleg, óásættanleg, ófrávíkjanleg, ófyrirsjáanleg, óumdeilanleg, óumflýjanleg, óviðráðanleg, óyfirstíganleg – hér er lýsingarorðsendingu sleppt því að flest þessara orða geta einnig verið atviksorð og enda þá á -a. Þessi tíu orð eru öll mjög algeng – um hvert þeirra eru a.m.k. tvö þúsund dæmi bæði á tímarit.is og í Risamálheildinni, og öll eru þau frá nítjándu öld eða eldri nema óumdeilanleg (1933) og óásættanleg (1979). Margir tugir sjaldgæfari orða til viðbótar fylgja sama mynstri.

Öll þessi orð eru byggð upp á sama hátt –fyrst er neitunarforskeytið ó­-, síðan kemur forsetning, þá sagnstofn, síðan nátengdu viðskeytin -an- og -leg-, og að lokum ending lýsingarorðs eða atviksorðs. Forsetningin og sögnin mynda merkingarlega heild – finna að, víkja frá, ná í o.s.frv., og einnig hangir an-leg saman og merkir 'sem hægt er að'. Það er því ljóst að ástæðan fyrir andstöðu við óínáanlegur getur ekki verið gerð orðsins – það er yfirleitt ekki gerð athugasemd við önnur orð sem eru mynduð á sama hátt. Frá því er þó ein undantekning: Það er mjög oft amast við orðinu óásættanlegur eins og ég hef skrifað um. Það eina sem greinir það orð frá hinum, sem almenn sátt er um, er aldurinn – elsta dæmi um óásættanlegur er frá 1979.

Einhverjum kynni að detta í hug að það sem truflaði málnotendur við orðin óásættanlegur og óínáanlegur væri að þau byrja á tveimur breiðum sérhljóðum í röð. En sama gildir um hið algenga orð óáreiðanlegur, sem og orð eins og óáþreifanlegur o.fl. sem aldrei er amast við. Niðurstaðan er sem sé sú að eina hugsanlega ástæðan fyrir andstöðu við orðin óásættanlegur og óínáanlegur er ungur aldur þeirra – margir málnotendur sem hafa ekki alist upp með þau í málumhverfi sínu fúlsa við þeim þess vegna. Það er út af fyrir sig skiljanlegt að ný orð komi fólki spánskt fyrir sjónir, en þegar um er að ræða orð sem eru mynduð í samræmi við reglur málsins og eiga sér fjölmargar hliðstæður er engin ástæða til að amast við þeim, hvað þá að kalla þau „orðskrípi“.

Í fyrrahaust var ég að skipta um húsnæði og skoðaði af því tilefni fjölda fasteignaauglýsinga. Smátt og smátt áttaði ég mig á því að á myndunum sem fylgdu þessum auglýsingum sáust yfirleitt hvorki bókahillur né bækur. Þá rifjaðist upp fyrir mér að áður en teknar voru myndir af húsinu okkar fyrir sölu fengum við leiðbeiningar um hvernig ætti að undirbúa myndatökuna. Þar var talað um að fjarlægja ýmislegt sem þótti ekki gera húsið söluvænlegra – reyndar ekki bókahillur enda hefði það verið ógerningur, en mig grunar samt að það sé gert í einhverjum tilvikum. Sé svo gæti það bent til þess að bækur séu ekki mikils metnar og þyki hvorki prýði né bera vott um menningarheimili heldur séu fremur vitnisburður um óreiðu eða eitthvað slíkt.

Nú þykist ég vita að sumar myndir úr nýjum íbúðum séu ekki ljósmyndir heldur teiknaðar með hjálp gervigreindar, en auðvitað væri einfalt að gefa gervigreindinni fyrirmæli um að teikna bókahillur með bókum þó ekki væri nema á einn veggstubb. Það er dapurlegt ef bækur hafa það orð á sér að ekki sé heppilegt að flagga þeim á myndum vegna þess að þær dragi úr söluvænleik íbúða. En hinn möguleikinn er samt enn áhyggjusamlegri því að hann er sá að þessi bókafæð á myndunum sé ekki uppstillt heldur lýsi raunverulegu ástandi – á mörgum heimilum séu einfaldlega ekki til neinar bækur. Það er alvarlegt mál, vegna þess að ýmsar rannsóknir sýna marktæk tengsl milli fjölda bóka á heimili og lestraráhuga og lestrargetu barna á heimilinu.

Ég fór að hugsa um þetta aftur vegna frétta um átak til að efla bókakost danskra grunnskóla. Haft er eftir stjórnanda Dönsku lestrarmiðstöðvarinnar (Nationalt videncenter for læsning) að „bækur geti aukið einbeitingu og hvatt börn til að lesa meira“ og „Mörg börn vilji frekar lesa hefðbundnar bækur vegna þess að þær veita þeim tækifæri til að vera í algjöru næði“. Það er gífurlega mikilvægt fyrir íslenskuna að efla áhuga barna og unglinga á bóklestri til að auka orðaforða, efla málskilning og styrkja málkennd. Þess vegna þurfum við átak í að gera bókum hærra undir höfði, bæði í skólum og á heimilum – fjölga bókum, hætta að fela þær á myndum, og gera það metnaðarmál að eiga og lesa bækur. Það ætti að skila sér í auknum bóklestri barna.

Í dag var spurt í „Málspjalli“ hvort það væri eðlilegt að byrja tölvupóst á „Sæl kæru foreldrar“. Fyrirspyrjanda fannst að þarna yrði að vera sælir vegna þess að foreldrar væru karlkynsorð. Spurningin virðist að vísu hafa verið tekin út en mér finnst samt eðlilegt að svara henni vegna þess að fleiri höfðu augljóslega áhuga og skoðanir á málinu. Það er auðvitað rétt að fleirtalan foreldrar er karlkyns þótt eintalan foreldri sé hvorugkyns en hins vegar hafa foreldrar til skamms tíma verið sitt af hvoru kyni og þess vegna er löng hefð fyrir því að vísa til þeirra með hvorugkyninu þau þótt oft hafi verið amast við því. En ef lýsingarorð stendur hliðstætt með orðinu verður það að vera í karlkyni – þau eru góðir foreldrar, alls ekki *góð foreldrar.

Þetta þýðir samt ekki endilega að lýsingarorðið sæll verði að vera í karlkyni í áðurnefndu ávarpi. Þótt lýsingarorðið standi með foreldrar er það í sterkri beygingu og ekki hliðstætt á sama hátt og lýsingarorðið kæru sem stendur næst foreldrar og er í veikri beygingu. Tvö lýsingarorð sem standa hliðstætt með sama nafnorðinu verða annaðhvort að vera bæði í sterkri beygingu eða bæði í veikri beygingu – við getum sagt bæði gamall þreyttur maður og gamli þreytti maður en hvorki *gamall þreytti maður né *gamli þreyttur maður. Þegar af þeirri ástæðu er ljóst að sæl í framangreindu ávarpi er ekki hliðstætt nafnorðinu foreldrar á sama hátt og kæru – það er lykilatriði að sæl er þarna eins konar ávarpsliður en ekki hliðstætt lýsingarorð.

Ávarpsliðir af þessu tagi þurfa nefnilega ekki að samræmast nafnorðinu sem á eftir kemur í kyni þótt þeir geti gert það, heldur geta miðast við kyn persónunnar sem þeir vísa til. Þetta sést vel með orðinu skáld – það er eðlilegt að segja sæll kæra skáld ef karlmaður er ávarpaður en sæl kæra skáld ef um konu er að ræða. Kannski er líka hægt að segja sælt kæra skáld óháð kyni skáldsins en mér finnst það skrítið. Það er líka eðlilegt að segja sæll hetjan mín við karlmann þótt hetja sé kvenkynsorð, og vertu sæl engillinn minn við konu þótt engill sé karlkynsorð. Ávarp eins og sæl kæru foreldrar – og einnig sæl kæru hlustendur sem nefnt var í umræðu – eru algerlega hliðstæð og í góðu lagi, en auðvitað er líka hægt að segja sælir kæru foreldrar.

Ríkissjónvarpið birtir nú kvöld eftir kvöld auglýsingu frá Sýn sem hefst á orðunum „Here it is – the Premier League is back!“. Allt tal í auglýsingunni er á ensku – eina íslenskan í henni eru fáein orð á textaspjaldi í lokin. Þessi auglýsing samræmist augljóslega ekki sjöttu grein laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu nr. 57/2005, þar sem segir m.a.: „Auglýsingar sem höfða eiga til íslenskra neytenda skulu vera á íslensku.“ Auglýsingin er líka skýlaust brot á grein 7.5 í málstefnu Ríkisútvarpsins þar sem segir: „Auglýsingar skulu almennt vera á íslensku en heimilt er að erlendir söngtextar séu hluti auglýsingar. Ef sérstök ástæða er til að hafa erlent tal í auglýsingum skal fylgja þýðing.“ Þetta er svo skýrt sem verða má.

Það er áhyggjuefni og raunar óskiljanlegt að svona augljóst brot á lögum og málstefnu skuli komast í gegn hjá auglýsingadeild Ríkisútvarpsins og ég vonast til að það séu mistök en ekki „einbeittur brotavilji“ sem liggi þar að baki. Ég hef skrifað útvarpsstjóra um þetta og treysti því að nú, þegar bent hefur verið á þessi mistök, verði þau leiðrétt hið snarasta og auglýsingin ekki birt oftar í þessari mynd – það ætti að vera lítið mál að setja íslenskan texta við hana þannig að hún samræmist lögum og málstefnu Ríkisútvarpsins. Verði hún birt áfram óbreytt er ljóst að málstefnan er marklaust plagg, og þá er líka full ástæða til að tilkynna málið til Neytendastofu sem sér um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu samkvæmt áðurnefndum lögum.

Þótt einhverjum kunni að virðast það sparðatíningur að fetta fingur út í eina auglýsingu á ensku, og birting umræddrar auglýsingar sé vonandi mistök eins og áður segir, er það í sjálfu sér grafalvarlegt að slík mistök skuli gerð og er lýsandi dæmi um það hversu sljó við erum orðin gagnvart enskunni í umhverfinu. En þarna hangir meira á spýtunni. Samkvæmt fyrstu grein laga um Ríkisútvarpið nr. 23/2013 er eitt meginhlutverk þess að „leggja rækt við íslenska tungu“, og til þessa hlutverks er oft vísað til þess að rökstyðja og réttlæta tilvist ríkisrekins fjölmiðils. Með því að birta auglýsingu á ensku í augljósri andstöðu við bæði lög og eigin málstefnu er Ríkisútvarpið því ekki eingöngu að grafa undan íslenskunni, heldur einnig undan eigin tilvist.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ um ástæðu þess að myndin þæginlegt, með n, í stað þægilegt virtist vera að „festa sig í sessi í ritmáli hjá yngri kynslóðinni“. Ég hef áður skrifað um þessa breytingu og haldið því fram að um sé að ræða áhrif frá nafnorðinu þægindi og ætla ekki að endurtaka þau skrif það hér. En í spurningunni og umræðu um hana komu fram tvö atriði varðandi uppkomu og útbreiðslu málbreytinga sem ástæða er til að staldra við. Annars vegar er það orðalag spurningarinnar þar sem sérstaklega er vísað til ritmáls og yngri kynslóðarinnar. Nýjungar í máli eru yfirleitt meira áberandi hjá yngra fólki en eldra svo að vísun til yngri kynslóðarinnar þarf ekki að koma á óvart, en aðalatriðið er að vísað er sérstaklega til ritmáls.

Það er eðlilegt – við höfum engar heimildir um talmál yngri kynslóðarinnar (og svo sem ekki þeirrar eldri heldur) sem hægt væri að byggja fullyrðingar af þessu tagi á. Þar fyrir utan er framburðarmunur á þægilegt og þæginlegt sáralítill og örugglega oft sagt þæginlegt án þess að við tökum eftir því – þessi litli munur er reyndar forsenda fyrir því að myndir með n komi upp. Tilfinning fólks fyrir því að eitthvað sé að breytast í þessu byggist því á ritmálinu, og hvar sjáum við helst ritmál yngri kynslóðarinnar? Það er á samfélagsmiðlum, og þar eru myndir með n vissulega mjög algengar – af tæplega 6.600 dæmum um lýsingarorðið þæginlegur og atviksorðið þæginlega í Risamálheildinni eru allar nema um 300 af samfélagsmiðlum.

Til samanburðar má nefna að dæmi um n-lausu myndirnar þægilegur og þægilega á samfélagsmiðlum eru 59 þúsund þannig að þótt  nýju myndirnar séu vissulega algengar þar eru þær ekki nema um tíundi hluti af heildinni. En það sem skiptir máli í þessu er að athuga að samfélagsmiðlar eru tiltölulega nýtt form ritmáls, ekki nema 20-25 ára gamlir, og fyrir daga þeirra sáum við sjaldan ritaðan texta frá almenningi – sérstaklega ekki frá ungu fólki. Þótt við tökum miklu meira eftir einhverju málfarstilbrigði nú en áður þarf það ekki endilega að sýna að það sé að breiðast út. Það getur hafa verið algengt lengi – við vissum bara ekki af því vegna þess að við sáum sjaldan eða aldrei texta af því tagi þar sem það er líklegt til að koma fram.

Annað atriði sem vert er að skoða kom fram í skýringum þátttakenda í umræðum á breytingunni. Þar var sagt að þetta væri „Líklega vegna þess að þau eru ekki leiðrétt“ og „Þetta er önnur kynslóð, annar kennslumáti og enginn sem leiðréttir“. Órökstuddar fullyrðingar af þessu tagi eru algengar í málfarsumræðu en engar rannsóknir liggja fyrir sem styðja að það sé rétt að börn séu ekki lengur leiðrétt. Þótt óumbeðnar leiðréttingar á málfari fullorðins fólks eigi ekki að tíðkast veit ég ekki til að amast hafi verið við því að foreldrar leiðbeini börnum sínum á máltökuskeiði um málfar, rétt eins og um annað í uppeldinu – a.m.k. hef ég ekki gert það. En hitt er annað mál að rannsóknir benda til þess að beinar leiðréttingar á máli hafi sáralítil áhrif.

Þær rannsóknir eru vissulega erlendar en þótt við höfum engar íslenskar rannsóknir á þessu er ekkert sem bendir til og engar líkur á að annað gildi hér. Enda þurfum við svo sem engar rannsóknir til að sýna fram á gagnsleysi leiðréttinga – við þurfum ekki annað en skoða þróun málbreytinga eins og svonefndrar „þágufallssýki“ eða „þágufallshneigðar“ síðustu 80-100 árin. Það er ekki eins og fólk sem segir mér langar og mér vantar hafi ekki verið leiðrétt – á heimilum, í skólum, í fjölmiðlum og annars staðar. Það hefur verið barist gegn þessari breytingu með hörku allan þennan tíma – með þeim árangri einum að hún heldur áfram að breiðast út eins og fjöldi rannsókna sýnir. Sama mætti segja um ýmsar aðrar þekktar „málvillur“.

Það er sem sé tvennt að athuga í þessu. Annars vegar getur oft verið að við ofmetum hraða og útbreiðslu málbreytinga einfaldlega vegna þess að við höfum annars konar heimildir og gögn en áður – það getur oft verið að breytingar hafi verið lengi í gangi í talmáli þótt við höfum ekki tekið eftir þeim, en þegar farið er að skrifa talmálið eins og á síðustu áratugum æpa þær á okkur. Hins vegar er engin sönnun fyrir því að dregið hafi úr leiðréttingum, en þótt svo hefði verið er það ekki ástæða málbreytinga. Leiðréttingar á máli barna skila litlu – það sem skiptir máli er að halda málinu að þeim, lesa fyrir þau og hvetja þau til lestrar og vera þeim góðar fyrirmyndir. Börn sem aldrei sjá foreldra sína lesa bók eru ekki líkleg til að hafa áhuga á að gera það sjálf.