Eiríkur Rögnvaldsson

Í „Málvöndunarþættinum“ var fólk að hneykslast á því að mennta- og barnamálaráðherra hefði sagt „Mig hlakkar til“ í útvarpsviðtali í dag. En því fer fjarri að sú málnotkun sé ný af nálinni. Elsta dæmi sem ég hef fundið um hana er í Þjóðólfi 1892: „Mig hlakkar til, að fá að verða félagi þinn og sessunautur.“ Í Morgunblaðinu 1942 segir: „Þýska hermenn hlakkar til þess að fá tækifæri til þess að opna augu Ameríkumanna fyrir því, að einnig þeim er Evrópa bannað landssvæði.“ Í Lögbergi 1945 segir: „Veit eg að marga hlakkar til að heyra hana og sjá og þakka henni fyrir síðast.“ Í Morgunblaðinu 1945 segir: „Það er gott að vera hjá afa og ömmu og Helgu hlakkar til hvers dags.“ Í Jólakveðju til íslenskra barna 1951 segir: Þig hlakkar til að sjá hana.“

Á fimmta áratug síðustu aldar hefur þessi málnotkun verið orðin algeng. Það má marka af því að frá þeim tíma má finna í blöðum, tímaritum og bókum mikinn fjölda dæma um að amast sé við henni. Í Regin 1943 segir t.d.: Segið ekki: Okkur hlakkar til, – heldur: Við hlökkum til (jólanna).“ Í Degi 1945 segir: „Sl. sunnudagskvöld þrástagaðist t. d. annar þulur útvarpsins í barnatímanum á málblómum eins og […] mig hlakkar til.“  Í Heimilisritinu 1948 er spurt: „Er réttara að segja „mig hlakkar til“ heldur en „mér hlakkar til“ – og svarað: „Nei, rétt er að segja „ég hlakka til“.“ Í Bæjarblaðinu 1957 segir: „Það er hreint og beint viðbjóðslegt að heyra fólk segja: […] „Henni hlakkar til jólanna“.“ Og í Vísi 1956 sagði Eiríkur Hreinn Finnbogason:

„Afar algengt er, að fólk fari rangt með sögnina að hlakka til, láti hana standa með þolfalli eða jafnvel þágufalli […]. Með þessari sögn á ævinlega að fara nefnifall. […] Þetta skilst betur, ef haft er í huga, hvað sögnin hlakka merkir. Hún er upphaflega notuð um hljóð fugla, það hlakkar í honum, hann hlakkar. Klógulir ernir yfir veiði hlakka …, kvað Jónas. Hann segir ekki, að ernina hlakki yfir veiði, heldur að ernirnir hlakki yfir veiði. Engu breytir í þessu efni, þó að forsetningin til kom aftan við sögnina. Sögnin breytir aðeins ofurlítið merkingu, þýðir þá upphaflega, að sá, sem hlakkar til, hugsi með svo mikilli ánægju til einhvers, sem hann á í vændum, að það hlakki í honum. [S]ögnin að hlakka táknar hljóð líkt og sögnin að syngja.“

Þótt þessi skýring á uppruna sambandsins sé eflaust rétt er það misskilningur að forsetningin til breyti engu. Alþekkt er að margar sagnir taka mismunandi frumlagsfall og hafa mismunandi merkingu eftir þeim orðasamböndum sem þær eru notaðar í, og ég þori að fullyrða sögnin hlakka í sambandinu hlakka til táknar ekki hljóð í huga nokkurs núlifandi málnotanda. Það er merking sambandsins hlakka til sem veldur því að frumlagsfallið hefur tilhneigingu til að breytast eins og Árni Böðvarsson benti á í Þjóðviljanum 1961: Alkunna er að notkun þágufalls breiðist út í sambandi við sumar sagnir […], svo sem „mér langar, mér hlakkar til“, til samræmis við ,.mér líkar, mér finnst“ og aðrar sagnir sem tákna eitthvað á tilfinningasviðinu.“

Skemmtilegustu athugasemdina við mig hlakkar er að finna í Tímanum 1955, þar sem hneykslaður Norðlendingur skrifar af nokkru yfirlæti: „Í grein um [konunafn] í Vísi í gær, byggðri á símtali við hana í London í morgun, er tekið svo til orða: Spurning: Hvenær komið þér heim? Svar: Ég býst við að koma með flugvél Flugfélags Íslands á þriðjudaginn, og hlakkar mig nú til! [Konunafn] er góður Norðlendingur, og þess vegna útilokað, að hún hafi sagt þessa ambögu. Vegna þess, að þessi ambaga, sem vitanlega er tekin úr orðabók blaðamannsins við Vísi, sem talið átti við [konunafn], og er Sunnlendingum mjög tamt, særir það svo eyru hreinna Norðlendinga, að ég fékk ekki orða bundizt.“

Ég er ekki viss um að Norðurland hafi verið alveg laust við mig hlakkar til. Ég er fæddur sama ár og þessi hneykslunarpistill var skrifaður, 1955, og er nokkuð viss um að mig hlakkar til (en ekki mér hlakkar til) sé mitt eðlilega mál þótt ég hafi vanið mig af því síðar. Mennta- og barnamálaráðherra er líka fæddur sama ár og nokkuð öruggt að mig hlakkar til er það mál sem hann hefur tileinkað sér í æsku enda hefur það greinlega verið mjög algengt á þeim tíma eins og hér hefur komið fram. Aukafall með hlakka til á sér rætur aftur á nítjándu öld eins og hér hefur komið fram, og hefur verið mjög algengt í meira en áttatíu ár. Það er engum í hag, og allra síst íslenskunni, að halda áfram að berja hausnum við steininn og kalla mig hlakkar til rangt mál, hvað þá að hneykslast á fólki sem segir það. Mig hlakkar til er góð og gild íslenska.

Áðan rakst ég á eitt lengsta orð sem ég hef séð í íslenskum texta í körfuboltafrétt á mbl.is. Það var orðið langstoðsendingahæstur – heilir 22 bókstafir, sjö atkvæði, fjórar rætur (lang, stoð, send og há (hæst) og eitt viðskeyti (ing) auk beygingarendinga. Þetta er þó fjarri því að vera lengsta orð málsins – í greininni „Hve langt má orðið vera?“ í Íslensku máli 1992 nefnir Magnús Snædal dæmi um orð sem hafa að geyma allt að ellefu atkvæði og hátt á þriðja tug bókstafa, svo sem undirstöðuatvinnufyrirtæki. Magnús segir þó: „Áttkvæð orð eru þau lengstu sem geta haft óbrotna hrynjandi, þ.e. verið eitt orð gagnvart áherslunni.“ Lengri orð brotna sem sé í raun í tvennt í framburði – og raunar gera mörg styttri orð það líka eins og Magnús nefnir.

Frá orðmyndunarfræðilegu sjónarmiði er í raun ekkert við langstoðsendingahæstur að athuga. Til er fjöldi algengra samsetninga með -hæstur, svo sem aflahæstur, stigahæstur, leikjahæstur, markahæstur, launahæstur o.fl. Fyrir kemur að fyrri liðurinn sé einnig samsettur, eins og í frákastahæstur og stoðsendingahæstur. Flest þessara orða eru í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og Íslenskri nútímamálsorðabók, en þar eru þau öll gefin upp í frumstigi eins og venja er þótt frumstig þeirra sé sárasjaldgæft. En sum þeirra geta líka bætt lang- eða næst- framan við sig, eins og næstaflahæstur og langstoðsendingahæstur, og þá er ekki um annað að ræða en gefa þau upp í efsta stigi – *næstaflahár og *langstoðsendingahár gengur alls ekki.

Þegar lang- eða næst- er bætt framan við ósamsett orð fær það yfirleitt venjulegt áherslumynstur þar sem aðaláherslan kemur á fyrsta atkvæði – langelstur, næstbestur o.s.frv. En ef lang- eða næst- er bætt framan við orð sem er samsett fyrir fær nýja samsetningin oftast tvær aðaláherslur og slitnar í sundur í framburði, verður í raun að tveimur orðum – lang-markahæstur, næst-aflahæstur o.s.frv. Það er svo sem engin frágangssök, en mér fyndist samt betra að umorða þetta og segja t.d. langsamlega stoðsendingahæstur eða gaf langflestar stoðsendingar. Löng orð torvelda lesskilning og geta valdið vandkvæðum í framburði og þess vegna er almennt séð æskilegt að nota þau í hófi og búa ekki til lengri samsetningar en þörf krefur.

• Vísindavefurinn bað mig að svara spurningunni Hver verður framtíðarstaða íslenskunnar ef kynhlutlaust mál verður ráðandi? Það er að vísu nokkuð óljóst við hvað er átt með framtíðarstöðu íslenskunnar, kynhlutlausu máli og ráðandi, en ég reyndi samt að segja eitthvað um þetta.

Íslenska er mjög kynjað mál, í þeim skilningi að öll fallorð málsins hafa eitthvert þriggja kynja – eru karlkyns, kvenkyns eða hvorugkyns. Kynið er fastur eiginleiki nafnorða þannig að hvert nafnorð er aðeins til í einu kyni (með örfáum undantekningum) en kynið er hins vegar beygingarþáttur í lýsingarorðum, fornöfnum og töluorðum – þau geta staðið í hvaða kyni sem er og þiggja kyn sitt oftast frá nafnorði. Það væri vitanlega gerbreyting á málinu ef nafnorð yrðu kynlaus eða lýsingarorð, fornöfn og töluorð hættu að beygjast í kynjum, enda hefur engum dottið neitt slíkt í hug. Umræða um svokallað kynhlutleysi málsins snýst ekki um neitt í þá veru, heldur um tengslin milli málfræðilegs kyns og líffræðilegs kyns eða kynvitundar fólks.

Það má halda því fram að í íslensku sé mikill kynjahalli – tungumálið sé mjög karllægt. Með því er átt við að málfræðilegt karlkyn er mjög oft notað án þess að vísað sé (eingöngu) til karla. Þetta kemur einkum fram á þrennan hátt. Í fyrsta lagi er karlkyn oft notað í vísun til einstaklinga og hópa sem eru óskilgreindir eða ekki afmarkaðir – allir eru velkomnir, fjórir eru slasaðir, enginn er ómissandi. Í öðru lagi er karlkynsorðið maður sem oft merkir eingöngu ‚karlmaður‘ (maður og kona, maðurinn minn) einnig notað í almennri merkingu – maðurinn er spendýr, menn eru í vafa. Í þriðja lagi eru langflest starfs-, hlutverks- og þjóðaheiti karlkyns – formaður, vísindamaður, forstjóri, skipherra, barþjónn, tölvunarfræðingur, kennari, Íslendingur, Dani.

Á undanförnum árum hafa verið gerðar ýmsar tilraunir til að draga úr kynjahallanum og færa málið í átt til kynhlutleysis, svo sem að nota hvorugkyn sem hlutlaust (ómarkað) kyn í stað karlkyns í vísun til hópa með óþekkta kynjasamsetningu – öll eru velkomin, fjögur eru slösuð og svo framvegis. Einnig hefur verið reynt að draga úr notkun orðsins maður og samsetninga af því, bæði með því að nota orð eins og manneskja og man og með því að búa til samsetningar með -fólk í stað -maður (til dæmis stjórnmálafólk, þingfólk) eða samsetningar með -kona við hlið samsetninga með -maður (til dæmis þingkona). En fjölmörg vandamál og vafamál koma upp í tengslum við slíkar breytingar – þetta er enn stutt á veg komið og óljóst hvernig það á eftir að þróast.

Líklega yrði þó snúnast að fást við starfs-, hlutverks- og íbúaheitin. Þótt þessi heiti séu málfræðilega karlkyns eru þau eigi að síður kynhlutlaus í þeim skilningi að þau eru notuð um fólk af öllum kynjum. Augljóslega væri meiriháttar mál að búa til hvorugkynsorð í stað þeirra allra og litlar líkur á að það verði gert í fyrirsjáanlegri framtíð, enda oft haldið fram að það sé fullkomlega ástæðulaust því að málfræðilegt kyn og kyn fólks sé tvennt ólíkt. Það er rétt svo langt sem það nær, en samt bendir margt til þess að málnotendur tengi þessi orð ómeðvitað fremur við karlmenn eins og ég hef sýnt fram á í ýmsum pistlum – Um meint kynhlutleysi samsetninga með maður, Karllægni íslenskra íbúaheita, Eru Danir karlkyns? o.fl.

Það er því ekki líklegt að kynhlutlaust mál verði „ráðandi“ í íslensku málsamfélagi í náinni framtíð, ef átt er við að kynjahalla tungumálsins verði útrýmt með öllu. Það er hins vegar vel hugsanlegt, þótt ómögulegt sé að fullyrða nokkuð um það, að smátt og smátt dragi úr kynjahallanum vegna meðvitaðra aðgerða í þá átt, en það er ekki líklegt að neinar skyndilegar breytingar eða kollsteypur verði í þessum efnum. Hvað sem því líður er engin ástæða til að ætla að breytingar í átt til kynhlutleysis hafi stórvægileg áhrif á framtíðarstöðu íslensku. Eftir sem áður verða þrjú kyn í málinu og þótt innbyrðis verkaskipting þeirra breytist eitthvað, og búin verði til einhver ný hvorugkynsorð í stað karlkynsorða, heldur málið áfram að vera íslenska.

 

Í stórmerku bréfi sem langamma mín sem bjó á Húsavík skrifaði verðandi tengdasyni sínum, afa mínum, fyrir nærri hundrað árum, haustið 1926, segir: „Þú hefur – sem betur fer – aldrei þekt hvað það er að vera öreigi. Það er að eiga ekki nokkurn skapaðann hlut í eigu sinni sem tryggir framtíð manns. Ekki þak yfir höfuðið, ekki blett af landi til að rækta, ekkert nema það sem happ og hending veitir fyrir hvern daginn.“ Það sem mér fannst áhugaverðast í þessu var sambandið happ og hending sem ég hafði ekki séð áður og vissi ekki hvort hefði tíðkast eða hvort langamma hefði búið það til. Þegar ég fór að skoða málið kom í ljós að þetta er ekki einsdæmi þótt sambandið sé vissulega sjaldgæft – ég hef aðeins fundið tíu dæmi um það.

Elsta dæmið á tímarit.is er í kvæði eftir vesturíslenska skáldið Guttorm J. Guttormsson, sem var ættaður úr Múlasýslum, í Heimskringlu 1906: „Sorgin, yndið, happ og hending, / hulin orsök, mönnum dulin“. Annað dæmi úr kvæði eftir Guttorm er í Eimreiðinni 1952: „Fylgi happ og hending æ / hvirfilbyl – en í báðum tilvikum er þetta bundið í stuðla og því e.t.v. ekki alveg marktækt. Í Lögbergi 1924 segir: „Það er ómótmælanlegur sannleikur að allra hygnustu menn láta stundum happ og hending ráða.“ Í ályktun frá fulltrúafundi Kaupfélags Austur-Skaftfellinga í Tímanum 1953 segir: „Þessar póstsendingar eru svo settar í land einhvers staðar á Austfjörðum og ræður þá happ og hending hvenær þær komast hingað.“

Tvö yngstu dæmin á tímarit.is eru úr greinum eftir Ólaf Jónsson í Vísi, það fyrra frá 1971: „Oft er eins og happ og hending ráði því hvort slíkir greinaflokkar takast að nokkru marki.“ Seinna dæmið er frá 1974: „happ og hending ræður jafnan miklu um hvenær „röðin kemur“ að hverjum þeim höfundi sem til álita kemur við verðlaunaveitingu.“ Í svari konu í Suður-Múlasýslu, fæddrar 1918, við spurningaskrá Þjóðminjasafnsins um alifuglarækt árið 1994 segir: „Ekki man ég samt eftir öðru en að það væri happ og hending hvort kynið var í meirihluta.“ Eina dæmið í Risamálheildinni er úr viðtali við bónda í Suðursveit á mbl.is 2011: „En við skild­um eft­ir grím­ur hjá ferðaþjónustuaðilum líka en þar er happ og hend­ing hvort magn pass­ar við mann­fjöld­ann.“

Tvö af yngstu dæmunum sem ég hef fundið má rekja til Norðfjarðar. Á vefnum Ljóð.is er vísa með yfirskriftinni „Happ og hending“, ort 2009 og eftir karl frá Norðfirði fæddan 1942. Á vefnum 123.is árið 2019 segir karl frá Norðfirði fæddur 1964: „Öllum er ljóst að mikið er í ráðizt, og happ og hending kann að hafa áhrif á rekstur og afkomu þessa skips.“ Langflest þessara dæma má því rekja til Norðaustur-, Austur- og Suðausturlands og er óljóst hvort sambandið happ og hending hefur áður verið þekkt um allt land – a.m.k. hefur það væntanlega alltaf verið sjaldgæft og er nú líklega alveg horfið. Mér finnst þetta skemmtilegt samband og væri gaman að endurvekja það.

Í hópnum „Málspjall“ var í gær spurt hvort þágufall fleirtölu af ker gæti verið bæði kerum og kerjum, og vísað í orðið gler þar sem þágufall fleirtölu er glerjum. Tilefnið er væntanlega fyrirsögn í Vísi – „Telja eldinn hafa komið upp úr kerum með olíu og eldsneyti“. Því er til að svara að í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls eru myndirnar kerum og kerjum báðar gefnar í þágufalli fleirtölu, sem og kera og kerja í eignarfalli fleirtölu. En oft hefur verið amast við myndunum með j. Í kverinu Gætum tungunnar frá 1984 segir: Heyrst hefur: Vatnið er geymt í kerjum. Rétt væri: Vatnið er geymt í kerum. (Munið „leirkerasmiðinn“ á góðum stað!). Og í Málfarsbankanum segir: „þgf.ft. kerum, ef.ft. kera. Sbr. leirkerasmiður.“

Orðið ker kemur fyrir í fornu máli og er þar ævinlega j-laust í þágufalli og eignarfalli fleirtölu. Hins vegar eru myndir með j ekki nýjar. Elsta dæmi sem ég finn á tímarit.is er í Norðlingi 1875: „Í blautum kerjum fær maðurinn á 1 hest.“ Í Norðanfara sama ár segir: „þar sem reynt var að höggva meira í kerjum og votengi.“ Í Heimskringlu 1887 segir: „Millum kerja þessara er víða smá skógur og lúða gras.“ Þarna er ker í merkingunni ‘kringlóttir flóapollar’ sem nefnd er í Íslenskri orðabók, en í „Nál. 2 ál. undir yfirborði fundust leifar af 2 kerjum og svo sem 1 fet á milli“ í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1906 er orðið í merkingunni ‘grunnt og fremur stórt opið ílát, kringlótt eða ílangt, einkum undir vökva’ sbr. Íslenska nútímamálsorðabók.

Myndir með j virðast hafa verið að sækja á. Á tímarit.is eru rúmlega 2.500 dæmi um kerum (eitthvað af þeim gæti þó verið um karlkynsorðið keri) en 1.650 dæmi um kerjum. Í Risamálheildinni eru rúm 750 dæmi um kerum en tæp 540 um kerjum. Það er nokkuð ljóst að j er komið inn í beyginguna fyrir áhrif frá orðum með svipaða stofngerð, eins og hvorugkynsorðunum ber, gler og sker og karlkynsorðinu her. Orð með þessa stofngerð án j eru til, en flest sjaldgæf eða ekki notuð í fleirtölu, nema hvort tveggja sé. Þetta eru orð eins og der (húfuder) og ger – myndinni fuglagerjum af samsetningunni fuglager bregður þó fyrir: „Hann er algengur í fuglagerjum á Faxaflóa“ segir t.d. í Náttúrufræðingnum 2010.

Myndin leirkerasmiður sem Málfarsbankinn og Gætum tungunnar vísa til „á góðum stað“ kemur fyrir á nokkrum stöðum í Biblíunni og er vissulega án j. Það eru hins vegar ekki nægileg rök fyrir því að beyging orðsins ker eigi að vera j-laus. Það er algengt í málinu að beygingarmynd orða sem hluta af samsetningum sé frábrugðin því sem er í orðunum einum sér. Þetta á enn frekar við um orð sem eru gömul í málinu – breytingar á beygingu orðanna sjálfstæðra hafa ekki endilega áhrif á myndir þeirra í samsetningum. Það er eðlilegt að ker verði fyrir áhrifum frá orðum með svipaða stofngerð, myndirnar kerjum og kerja eru gamlar í málinu og verða sífellt algengari. Engin ástæða er til annars en telja þær jafnréttar og kerum og kera.

Sögnina raungera er að finna í Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem hún er skýrð ‘gera e-ð að veruleika’. Sögnin er hins vegar ekki í Íslenskri orðabók enda var hún til skamms tíma frekar sjaldgæf. Elsta dæmi um hana er í Stefni 1931: „þá greinir á um, hver skuli vera grundvöllurinn undir raungerðri kröfu einstaklings um hluta af þeim.“ Í Heimdalli 1933 segir: „að hinar heilbrigðu og réttlátu kröfur þeirra í þessum málum yrðu raungerðar.“ Í Rétti 1937 segir: „Allt í einu trúði hann, að ósk sín væri raungerð.“ Fram um 1970 eru aðeins örfá dæmi um sögnina en þá fjölgar þeim mjög, sérstaklega þó eftir aldamót. Fjölgunina má ekki síst rekja til miðmyndarinnar raungerast sem hefur einkum orðið algeng á síðustu tíu árum eða svo.

Í Málvöndunarþættinum var eimitt sagt nýlega að raungerast væri „einn tískufrasinn“. Það má til sanns vegar færa – yfirgnæfandi hluti dæma um miðmyndina er frá þessari öld, einkum frá síðustu fimm árum. Miðmyndin er ekki sérstök fletta og ekki skýrð sérstaklega í orðabókum en ef til vill væri þó ástæða til þess vegna þess að merking hennar er ekki alveg fyrirsegjanleg út frá germyndinni. Í Málvöndunarþættinum var spurt hver væri munurinn á því að raungerast og bara gerast, eða koma í ljós, en hvorug þeirra orðskýringa er fullnægjandi. Vissulega vísar miðmyndin oftast til þess, eins og germyndin, að eitthvað verði að veruleika, en það skiptir máli að mjög oft er um að ræða eitthvað sem búist hefur verið við eða spáð hefur verið.

Þetta sýna ýmis dæmi. Í Alþýðublaðinu 1974 segir: „Er þar einna merkilegast að finna hve mikið af spásögnum hans hafa þegar raungerst.“ Í Þjóðviljanum 1979 segir: „Það er enginn möguleiki á þvi aö væntingar raungerist ekki.“ Í Þjóðviljanum 1980 segir: „En miðað við þá áherslu sem á þessar kenningar er lögð nú er ekki að efa að þær eiga eftir að raungerast í okkar atvinnuumhverfi.“ Í Morgunblaðinu 1988 segir: „þá er kikkið að sjá það sem maður hafði ímyndað sér raungerast.“ Í Helgarpóstinum 1988 segir: „Það er enginn möguleiki á því að væntingar raungerist ekki.“ Í Velferð 2010 segir: „Snilldarhugmyndin sem raungerðist hefur gefið Hjartaheillum og félögum þess milljónir króna á undanförnum árum.“

Samsettum sögnum hefur farið töluvert fjölgandi í málinu að undanförnu og það er auðvitað ekkert athugavert við miðmyndina raungerast en hins vegar má vitanlega velta því fyrir sér hvernig standi á því að notkun hennar hefur aukist gífurlega á fáum árum. Varla stafar það af því að það sé svo miklu algengara en áður að spár rætist eða væntingar verði að veruleika, heldur hlýtur þessi merking að hafa verið orðuð á annan hátt – væntanlega með einhverjum orðasamböndum því að engin ein sögn nær þessari merkingu nákvæmlega svo að ég viti. Það er svo sem auðvelt að láta það fara í taugarnar á sér þegar notkun einhverra orða eykst stórkostlega og þau verða eins konar tískuorð, en það er samt yfirleitt ósköp meinlaust.

Eins og margsinnis hefur komið fram er tilgangur þessa hóps að vera vettvangur umræðna um íslenskt mál, málfræði, málfar og málnotkun. Hér er hægt að spyrja um og ræða hvaðeina sem varðar þetta efni, en jafnframt hef ég leitast við að sinna tilganginum með því að skrifa pistla um ýmislegt sem ég tel eiga erindi til fólks. Margir þeirra hafa að geyma hlutlausa fræðslu og fróðleik um ýmis atriði í íslensku máli og málnotkun, en í öðrum er ég að segja mína eigin skoðun á margvíslegum álitamálum. Frá upphafi hópsins fyrir tæpum fimm árum hef ég skrifað hér fjölda pistla af þessu tagi – áður hafði ég skrifað sams konar pistla í Málvöndunarþættinum um eins árs skeið. Pistlarnir eru nú orðnir samtals 1230, hver að meðaltali 400-500 orð.

Það tekur því dálitla stund að lesa hvern pistil og þeir eru misjafnlega auðmeltir þannig að ég býst ekki við að lesendur þeirra hafi verið ýkja margir að jafnaði. Hins vegar hef ég oft fengið góð viðbrögð við þessum pistlum og veit af ýmsum dyggum lesendum sem hafa áhuga á þeim. Aðalatriðið er þó að ég hef sjálfur haft mjög gaman af þessum pistlaskrifum og hef lært einhver býsn á þeim – einkum á því að fjalla um uppruna, sögu, notkun og tilbrigði einstakra orða, orðasambanda og setningagerða. Það bregst ekki að í grúski og pælingum til undirbúnings þessari umfjöllun komist ég að ýmsu sem ég vissi ekki fyrir – og sem í mörgum tilvikum hefur hvergi verið rakið áður svo að ég viti. Ég ætla þess vegna að halda þessum skrifum áfram.

Nú er hins vegar kominn vettvangur sem er að mörgu leyti heppilegri en Facebook sem aldrei var ætlað fyrir langa pistla af þessu tagi. Það er Substack sem fleiri og fleiri eru farin að nýta sér. Þar er hægt að gerast áskrifandi að pistlum og fá þá senda í tölvupósti en jafnframt er hægt að skoða eldri pistla á notandasíðu á Substack eða í sérstöku appi. Ég ætla því að hætta að birta langa pistla hér í hópnum, nema í undantekningartilvikum, en láta nægja að setja hér hlekk á þá á Substack-síðu minni. Þau sem hafa áhuga á þessum pistlum geta þá gerst áskrifendur að þeim og fengið þá í pósti, en þeir munu ekki þvælast fyrir öðrum. Eftir sem áður mun ég halda áfram að svara hér fyrirspurnum og taka þátt í umræðum eftir því sem tilefni gefst til.

Í Málvöndunarþættinum sá ég að fólk var að velta fyrir sér hvort orðið tálmun hefði „einhverja sérstaka merkingu“ eða merkti það sama og hindrun. Sagnirnar tálma og hindra eru skýrðar hvor með annarri í Íslenskri orðsifjabók og í Íslenskri orðbók og Íslenskri nútímamálsorðabók er nafnorðið tálmun skýrt 'það að tálma e-ð, hindrun'. Það er þó ljóst að orðin hafa lengi haft dálítið mismunandi notkunarsvið – tálmun er formlegra og er fremur notað í lagalegri merkingu. Í 73. grein Stjórnarskrár segir t.d.: „Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.“ Einnig er iðulega talað um tálmun á atvinnurétti, tálmun á skoðanafrelsi, tálmun á upplýsingarétti, tálmun á trúfrelsi, tálmun á umferð o.fl.

Svo virðist sem tálmun sé fremur notað þegar hindrunum er beitt á meðvitaðan hátt þótt vissulega sé einnig hægt að nota hindrun í þeirri merkingu. En í seinni tíð er orðið tálmun oftast notað í merkingunni 'koma í veg fyrir umgengni foreldris við barn'. Þessi merking er ekki nefnd sérstaklega í orðabókum og virðist hafa þróast smátt og smátt á undanförnum áratugum. Hana má líklega rekja til Barnalaga nr. 9/1981 þar sem segir: „Nú torveldar það foreldri, sem hefir forsjá barns, að hitt fái að umgangast barnið, og getur dómsmálaráðuneytið þá knúið það að viðlögðum allt að 20000 króna dagsektum, er renni til ríkissjóðs, til að láta af tálmunum.“ Þarna er ljóst af því sem á undan er komið að „tálmunum“ merkir 'tálmunum á umgengni'.

Framan af virðist orðið tálmun líka yfirleitt hafa verið notað í nábýli við orðið umgengni. Í Morgunblaðinu 2000 segir: „Okkur er kunnugt um að tillögur séu í undirbúningi hjá dómsmálaráðuneytinu sem feli í sér hertari viðurlög við tálmun á umgengni.“ Í grein í Morgunblaðinu 2003 kemur nafnorðið tálmun og sögnin tálma fjórum sinnum fyrir, alltaf í sambandi við nafnorðið umgengni. Í grein í Morgunblaðinu 2004 kemur fyrir samsetningin umgengnistálmun. En í grein í DV 2008 er tálmun notað í þessari merkingu án þess að umgengni sé í setningunni: „þrátt fyrir að börnin hafi verið beitt mjög alvarlegum tálmunum.“ Í sömu grein koma fyrir samsetningar eins og tálmunartímabil og tálmunarferli.

Þarna er ljóst að tengsl orðsins tálmun við orðið umgengni eru að rofna og tálmun eitt og sér er farið að merkja 'tálmun á umgengni'. Þetta kemur líka fram í grein í Tímariti lögfræðinga 2009: „Þegar umgengni liggur niðri til lengri tíma liggja venjulega flóknar og margþættar ástæður þar að baki. Ein af þeim ástæðum er tálmun.“ Vissulega kemur umgengni þarna fyrir í nágrenninu en samt er ljóst að tálmun hefur þarna yfirtekið merkingu sambandsins tálmun á umgengni. Þessi þróun hefur svo haldið áfram og tálmun er nú iðulega notað án þess að umgengni sé nærri. Í mbl.is 2023 segir t.d.: „Hér fær hún spurningu frá manni sem segist hafa orðið fyrir tálmun.“ Í Stundinni 2019 segir: „ég hef í gegnum tíðina verið mjög gagnrýninn á tálmun.“

Þetta er mjög áhugavert dæmi um það hvernig merking orðs úr almennu máli þrengist smátt og smátt og verður sérhæfð – það má segja að almennt orð verði að íðorði þegar tálmun yfirtekur merkingu sambandsins tálmun á umgengni. Vitanlega tengist þetta því að fyrirbærið sem vísað er til er margfalt meira rætt en áður og þess vegna þægilegt að geta vísað til þess með einu orði. Það er alls ekki einsdæmi að merking orða breytist á þennan hátt og orð úr almennu máli verði að íðorðum. Oft fer vel á því, en vissulega getur það stundum leitt til misskilnings ef sérhæfð merking orðsins flækist fyrir almennu merkingunni – eða öfugt. Í flestum tilvikum er samt trúlegt að samhengið dugi fólki til að átta sig á merkingunni.

Orð sem höfðu að geyma hljóðasambandið vá í fornu máli hafa þess í stað yfirleitt fengið vo í nútímamáli, eins og fjölmörg dæmi sýna – vár > vor, svá > svo, þvá > þvo, váði > voði, vándur > vondur o.s.frv. Í greininni „Tungan“ segir Stefán Karlsson: „Þessi breyting var altæk og orð í nútímamáli með vá eru að heita má öll annað hvort áhrifsmyndir (kváðu, sváfu) eða tökumyndir úr fornmáli (vá þ.e. tjón, hætta, og samsetningar af því orði).“ Það má þó finna ýmis dæmi frá nítjándu öld og byrjun þeirrar tuttugustu um myndina vo sem hefði mátt búast við út frá venjulegri hljóðþróun – ekki síst í sambandinu vo fyrir dyrum, t.d. í Þjóðólfi 1856, 1857 og 1868, í Skírni 1861, í Norðanfara 1865 og 1885, í Landinu 1918, og víðar.

Þessi mynd kemur líka fyrir í ýmsum samsetningum. Í Norðlingi 1880 segir: „Vér eigum talsvert fé eftir fólkstali, en oss vantar votryggingar.“ Í neðanmálsgrein segir: „Votrygging, votryggja (assurere), af nafninu vo : vá = voði : váði, og tryggja: tryggja við voða […]. Mætti þá og kalla votryggisfélög eðr því um líkt.“ Orðið volegur kemur fyrir í kvæði eftir Benedikt Gröndal í Fjölni 1847: „Vindurinn volega æðir.“ Orðið vogestur kemur fyrir í Norðurfara 1849: „það lítur svo út, sem flestir menn á Íslandi sjeu á það sáttir að leiða ei þann vogest inn í land vort.“ Þessar myndir og fleiri af sama toga tíðkuðust nokkuð og voru sumar algengar á nítjándu öld og fram á annan eða þriðja áratug þeirrar tuttugustu, en hurfu þá með öllu.

Myndin vá í sambandinu vá fyrir dyrum kemur fyrst fyrir í grein eftir Guðbrand Vigfússon í Skírni 1861 – í sömu grein kemur reyndar einnig fyrir sambandið vo fyrir dyrum eins og áður var nefnt. Þetta er eina dæmið um sambandið frá nítjándu öld á tímarit.is en eftir aldamótin varð það algengt en vo hvarf. Elstu dæmi um sögnina vátryggja og nafnorðið vátrygging eru í Stjórnartíðindum fyrir Ísland frá 1881: „Fangahús (vátryggð fyrir eldi)“ og „Vátrygging fangelsa gegn eldi.“ Elsta dæmi um myndina vágestur er í Norðanfara 1874: „Hafísinn þykir vágestur mikill.“ Orðið válegur kemur fyrst fyrir í kvæði eftir Valdimar Ásmundsson í Þjóðólfi 1874: „Þú veizt, að þér á vinstri hlið / er váleg Heljar slóð.“

Það er því ljóst að orðið vá og samsetningar af því þróuðust á sama hátt og önnur orð með þetta hljóðasamband og höfðu myndina vo þar til seint á nítjándu öld. Þá er farið að endurvekja vá og nota það í samsetningum, og á fáeinum áratugum útrýma endurvaktar myndir með vá hinum hljóðréttu myndum með vo. Þótt ég hafi ekki fundið neitt um ástæðu þessa er ljóst að þarna hlýtur einhver meðvituð ákvörðun að liggja að baki sem væntanlega tengist þeirri málhreinsunarstefnu og fornaldardýrkun sem reis hátt á þessum tíma. Raunar var eingöngu um að ræða endurvakningu í skilningi ritmálsins því að bókstafurinn á stóð fyrir allt annað hljóð í fornu máli en hann gerir í nútímamáli – táknaði áður langt a [aː] en nú tvíhljóðið aú [au].

Annað dæmi um að orðmynd með vá hafi verið endurvakin er Arnarhváll, heiti á skrifstofuhúsi ríkisins við Ingólfsstræti í Reykjavík. Þegar áform um byggingu þessa húss eru fyrst nefnd í blöðum sumarið 1929 er það nefnt Arnarhvoll, en þegar húsið er risið árið eftir er talað um það sem Arnarhvál. Það var Jónas Jónsson frá Hriflu sem beitti sér fyrir byggingu hússins og ekki ólíklegt að þessi breyting sé runnin undan rifjum hans, enda var hann mikill fornaldardýrkandi. Þessi endurvakning er þó talsvert annars eðlis en í orðinu vá því að hún er bundin við þetta eina orð sem sérnafn en tekur ekki til annarra orða með -hvoll. Mannsnafnið Sváfnir er einnig tekið úr fornmáli – kemur þar fyrir sem Óðinsheiti en var endurvakið á þriðja áratug tuttugustu aldar.

Eitt orð sem inniheldur hljóðasambandið vá, nýyrðið kvár, er svo dálítið sér á báti. Það kom fram í nýyrðasamkeppni Samtakanna ´78 árið 2020 þegar leitað var að ókyngreindu nafnorð um fullvaxta manneskju, hliðstæðu karl og kona. Þetta orð er ekki tekið úr fornmáli, á sér enga ættingja í málinu og er ekki leitt af neinu – þarna er bara raðað saman hljóðum í samræmi við íslenskar hljóðskipunarreglur. Ég var í dómnefnd samkeppninnar og var fyrst dálítið hugsi yfir þessu orði – það mætti alveg hugsa sér að halda því fram að það ætti frekar að vera *kvor vegna þess að ef það væri erfðaorð hefði vá átt að breytast í vo. En ég komst að þeirri niðurstöðu að svo mörg orð í nútímamáli hefðu vá, þrátt fyrir umrædda breytingu, að engin ástæða væri til að hengja sig í hljóðskipunarreglu sem væri greinilega ekki til lengur í huga málnotenda.