Eiríkur Rögnvaldsson

Orðið dróni kemur fyrir í fréttum flesta daga, enda er fyrirbærið sem vísað er til nýtt á mjög fjöbreyttan hátt, bæði til góðs og ills. En fyrirbærið er ekki gamalt – elsta dæmi sem ég finn um að það sé nefnt í íslensku blaði er í DV 2010: „Árásirnar hafa verið gerðar úr ómönnuðum flugvélum, svokallaðar „drone attacks“.“ Í frétt í DV 2012 segir: „Ekkert lát virðist vera á hernaði Bandaríkjanna með fjarstýrðum árásarvélum (e. drone).“ Fyrirsögn fréttarinnar er  „Drónahernaður Bandaríkjanna“ og það er elsta dæmi sem ég finn um aðlögun drone. Vegna þess að fyrirbærið varð strax mjög áberandi í fréttum varð fljótt brýnt að finna einhverja íslenska þýðingu á því – í upphafi var orðið flygildi stundum notað en það er hundrað ára gamalt orð.

En flygildi hefur þó mun almennari merkingu – í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skýrt 'fljúgandi hlutur, gerður af mannahöndum'. Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Flygildi í þrengri merkingu, sem þýðing á enska orðinu drone, virðist vera nýtilkomið [...]. Ýmis orð hafa verið notuð yfir enska orðið drone á síðustu árum, Ómar Ragnarsson hefur til að mynda lagt til að notað verði orðið fjarfluga. Þá hefur brugðið fyrir orðunum vélfluga, vélfugl og vélfygli.“ Í Kjarnanum 2014 segir: „þetta er pínkulítið og, að sögn, stórskemmtilegt flýgildi  (e. drone).“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Bandarísk stjórnvöld hétu því fyrr í vikunni að þau myndu senda vopnabúnað með hraði til landsins, þar á meðal eldflaugar og dreka (e. drone).“

Fljótlega virðist þó íslensk aðlögun enska orðsins hafa náð yfirhöndinni. Í Fréttablaðinu 2014 segir: „Svokallaður dróni, lítil fjarstýrð þyrla með GPS-tæki og myndavél, var notaður.“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Ekki er óalgengt að heyra orðið dróni notað um þau, sem er bein stæling á enska orðinu drone sem notað um þessi tæki.“ Í Fréttablaðinu 2015 segir: „Flygildi segja sumir, aðrir nota dróni.“ Í Fréttatímanum 2017 segir: „Nafnorðið dróni er komið inn í nýyrðaorðabók, en orðin flygildi eða vélfygli virka eitthvað einkennileg og ná líklega seint að fella þessa íslenskun enska orðsins drone.“ Í valinu á „orði ársins“ 2015 var dróni eitt þeirra sem komu til greina – „Orðið dróni er aðlögun enska orðsins drone“ segir á vef Ríkisútvarpsins.

Myndin dróni er veikt karlkynsorð og fellur ágætlega að málinu – „Beygist eins og dóni!“ segir í Morgunblaðinu 2014. En þótt sú mynd sé notuð í öllum framangreindum dæmum voru aðrar myndir orðsins einnig algengar fyrstu árin. Stundum var orðið notað í hvorugkyni – „Myndbandið var tekið upp af fjarstýrðu dróni“ segir í Morgunblaðinu 2014, og í sama blaði sama ár segir: „Hann segir jafnvel dæmi um að drón hafi verið sett á loft þegar þjóðhöfðingi kom að Lögbergi.“ En einnig má finna dæmi um að orðið fái sterka beygingu í karlkyni. Í Veiðimanninum 2015 segir: „veiðimaður sem andvarpaði [...] eftir að drónn birtist við gömlu stífluna.“ Í mbl.is 2015 segir: „Langt fyrir ofan hann sveimar flygildi, eða drónn.“

Sterka karlkynsmyndin drónn er hliðstæð sónn, tónn, fónn o.fl., veika karlkynsmyndin dróni er hliðstæð dóni, róni, skjóni o.fl., og hvorugkynsmyndin drón er hliðstæð lón, tjón, ljón o.fl. En einnig bregður fyrir nefnifallsmynd sem er ekki aðlöguð að fullu. Í Fréttablaðinu 2014 segir Halldór Armand Ásgeirsson rithöfundur: „Ég ætla að fá lánaðan drón og fljúga með eintök af bókinni minni, Drón.“ Þarna sýnir lýsingarorðið lánaðan að hann hefur drón í karlkyni og sama gildir þá væntanlega í titli téðrar bókar hans. Nefnifallið er þar því endingarlaust, drón, og fellur þar með ekki fullkomlega að beygingakerfinu – frekar en nafnið Jón. Ýmis dæmi má líka finna um þolfallið drón í karlkyni þar sem nefnifall gæti verið hvort heldur drónn eða drón.

Hvorugkynsmyndir og sterkar karlkynsmyndir orðsins hurfu þó smátt og smátt og nú virðist veika karlkynsmyndin dróni hafa fest kyrfilega í sessi – hún er komin inn í Íslenska nútímamálsorðabók með skýringunni 'fjarstýrt, ómannað tæki sem flýgur um, flygildi'. Þetta er skemmtilegt dæmi um það hvernig málsamfélagið tekur á því – og hvað því getur tekist vel upp – þegar til kemur nýtt fyrirbæri sem á sér ekkert íslenskt heiti. Fyrst er erlenda heitið notað, oft innan gæsalappa, svo eru gerðar ýmsar tilraunir með íslenskt orð yfir fyrirbærið, og loks er erlenda orðið aðlagað íslensku. Í þeirri aðlögun er orðið mátað við mismunandi íslensk mynstur, en smám saman nær ein mynd yfirhöndinni og verður einhöfð. Dróni er ágætt íslenskt orð.

Í frétt á mbl.is í gær er vísað í ummæli dómsmálaráðherra og sagt: „Þorbjörg segir umræðu um endursendingar hælisleitenda mjög háværa í Evrópu“ og í annarri frétt á sama miðli sama dag er vísað í ræðu varaformanns Sjálfstæðisflokksins í fyrirsögninni „Velti upp endursendingum á Palestínumönnum“. Þetta orðalag hefur tiðkast nokkuð undanfarin ár – elstu dæmi sem ég finn í fljótu bragði er í Morgunblaðinu 2008 þar sem talað er um „nauðsyn þess að endurskoða íslensk lagaákvæði um undanþágu frá banni við endursendingu fólks.“ Langflest þeirra á annað hundrað dæma sem eru um sögnina endursenda og nafnorðið endursending í þessu samhengi í Risamálheildinni eru þó frá því 2020 og síðar. En er eðlilegt að nota þessi orð?

Sögnin endursenda er í Íslenskri orðabók skýrð 'senda aftur til sendanda' og í Íslenskri nútímamálsorðabók 'senda póst aftur til sendanda' með dæminu hann endursendi bréfið óopnað. Þetta á sem sé við um póst eða vörur – ekki fólk. En sögnin endur-senda felur í sér að það sem um er að ræða hafi verið sent í upphafi – það sé einhver sendandi. Nú kann að vera uppi rökstuddur grunur um að einhver dæmi séu þess að fólk sé sent til Íslands beinlínis til þess að stunda skipulagða glæpastarfsemi. En hvort sem eitthvað er til í því eða ekki á það ekki við um venjulegt flóttafólk eða hælisleitendur. Það fólk leitar til landsins í neyð, til að sleppa úr lífhættu eða ömurlegum aðstæðum í heimalandi sínu, en er ekki sent hingað til að fremja glæpi.

Þess vegna er það ótækt að nota sögnina endursenda um flóttafólk og hælisleitendur – það er í andstöðu við hefðbundna merkingu og notkun sagnarinnar. En það er ekki það versta, heldur hitt að þessi málnotkun felur í sér óþolandi smættun fólksins – það er verið að niðurlægja það, gera lítið úr því með því að tala um það eins og hverja aðra vöru sem hægt er að neita móttöku á og skila, senda aftur til sendanda. Eðlilegast og réttast er að segja vísa brott, því að það er það sem verið er að ræða. Ég veit ekki hvort orðalagið sem vísað var til í upphafi er komið frá þeim sem vísað var í, eða hvort það var frá blaðamanni (þeim sama í báðum tilvikum) en hvort sem heldur er þá er þetta óviðeigandi og óviðurkvæmilegt orðalag sem ber að fordæma harðlega.

Í innleggi í „Málvöndunarþættinum“ nýlega sagðist höfundur sakna þess að heyra ekki lengur orðin hvort tveggja eða hvoru tveggja og sagði að orðið bæði virtist „hafa yfirtekið þessi orð“. Það minnti mig á að fyrir fimm árum skrifaði ég: „Ég held nefnilega að „rétt“ notkun fornafnsins hvor tveggja (að ekki sé talað um hvortveggi) sé það atriði íslensks málstaðals sem er fjærst máltilfinningu venjulegra málnotenda.“ Þarna er myndin hvortveggi nefnd innan sviga en í Málfarsbankanum segir: „Hvorugkyn eintölu, hvort tveggja, er haft um ýmislegt sem ekki er hægt að telja. [...] Forn orðmynd er hvortveggi þar sem báðir orðliðir beygjast“ – í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er hvortveggi gefið en merkt sem „forældet“ eða „úrelt“.

Þrátt fyrir það gerði Helgi Hálfdanarson ítrekaðar tilraunir til að kenna þjóðinni notkun þessa fornafns, með  molunum „Gætum tungunnar“ sem birtust í blöðum á árunum 1982-1984 og samnefndu kveri frá 1984 – Morgunblaðið endurbirti svo molana 2006-2007. Notkun hvortveggi var skýrð í nokkrum molum, m.a. þessum: „Fornafnið hvortveggi beygist eins og greinir og veikbeygt lýsingarorð, svo sem „hinn góði“. T.d.: í hvorumtveggju samtökum (í hinum góðu samtökum. Eða: um hvorartveggju dyrnar (um hinar góðu dyr). Eða: Þetta hvorttveggja er rétt (þetta hið góða).“ En þessi tilraun mistókst – hvortveggi sést nú aldrei og það má fullyrða að þessi notkun orðsins sé algerlega horfin og fjarri máltilfinningu fólks.

Í Málfarsbankanum segir: „Óákveðna fornafnið báðir er notað um það sem telja má með töluorðinu tveir, tvær, tvö (ekki um það sem talið er með töluorðinu tvennir, tvennar, tvenn). Jóna og Sigga komu báðar. Þegar rætt er um einhverja tvenna (t.d. Rússa og Svía) er hins vegar betra að tala um t.a.m. herbúnað hvorra tveggja. Betra er að segja hvorar tveggja buxurnar en „báðar buxurnar“.“ Í pistli Jóns G. Friðjónssonar í Málfarsbankanum segir líka að báðir sé „að ýmsu leyti vandmeðfarið“ – það er „helst ekki notað með fleirtöluorðum en með þeim er notað fn. hvor tveggja.“ Orðalagið í þessum heimildum, „betra“ og „helst ekki“ er athyglisvert – það er ekki sagt berum orðum að það sé beinlínis rangt að nota báðir með fleirtöluorðum.

Í áðurnefndum pistli tekur Jón G. Friðjónsson dæmin „?bæði skærin; ?báðar buxurnar; ?báðar börurnar; ?fara á báða tónleikana“ sem hann setur spurningarmerki við til að sýna að þetta eigi „helst ekki“ að segja, heldur nota hvor tveggja – „hvor tveggja skærin; hvorar tveggja buxurnar; hvorar tveggja börurnar; fara á hvora tveggja tónleikana“. Ég þori samt að fullyrða að meginþorri málnotenda notar spurningarmerktu dæmin – ekki bara af þessum orðum, heldur öðrum hliðstæðum fleirtöluorðum. Auðvelt er að sýna fram á það með því að vísa í tíðni þriggja algengara fleirtöluorða sem ég skoðaði á tímarit.is og í Risamálheildinni – buxur, tónleika og dyr. Orðin börur og skæri eru mun sjaldgæfari og tölur um þau ekki jafn marktækar.

Á tímarit.is eru þrjú dæmi um hvorar tveggja buxur en 157 um báðar buxur, um hvora tveggja tónleika eru um 130 dæmi en um báða tónleika um 720 dæmi, og um hvorar tveggja dyr eru tuttugu dæmi en um báðar dyr um tvö hundruð. Það er því ljóst að í yfirgnæfandi meirihluta dæma er notað báðar/báðir þar sem „ætti“ að vera hvorar/hvorir  tveggja. Þetta er þeim mun athyglisverðara sem þarna er nær eingöngu um að ræða prófarkalesna texta þar sem búast mætti við að „röng“ málnotkun hefði verið leiðrétt. Í Risamálheildinni er ekkert dæmi um hvorar tveggja buxur en nítján um báðar buxur, um 220 dæmi um hvora tveggja tónleika en um 360 um báða tónleika, og sjö dæmi um hvorar tveggja dyr en nítján um báðar dyr.

Elsta dæmi um hvorar tveggja buxur á tímarit.is er í Lesbók Morgunblaðsins 1951, „Hvorar tveggja buxurnar voru í sundur“, en það elsta um báðar buxur í Þjóðólfi 1882, „Eg settist nú á klepraðan stein, fór úr sokkunum og báðum buxunum“. Elsta dæmi um hvora tveggja tónleika er í Morgunblaðinu 1956, „Hvorir tveggja tónleikarnir eru kl. 3 síðdegis“, en um báða tónleika í Þjóðviljanum 1952, „mínum eigin tónverkum, sem ég spilaði á báðum tónleikunum, var vel tekið“. Elsta dæmi um hvorar tveggja dyr er í Búnaðarritinu 1911, „2 álnir væru frá endum hans til hvorratveggja dyranna“, en um báðar dyr í Heimskringlu 1892: „Báðar dyr reiðhússins voru nú opnaðar.“ Elstu dæmin um báðar/báðir eru því í öllum tilvikum eldri.

Þar með er ég ekki að segja að það sé eldra í málinu að nota báðar/báðir en hvor tveggja í slíkum setningum – það liggur fyrir að svo er ekki. En þetta sýnir samt að „rétt“ notkun hefur lengi verið sjaldgæfari en sú „ranga“, og ég fullyrði að „rétta“ notkunin er ekki einungis sjaldgæf, heldur er hún fjarri máltilfinningu meginþorra málnotenda – og raunar í andstöðu við hana. Ég hef vissulega engar formlegar rannsóknir til að styðja þessa fullyrðingu en ég byggi hana á reynslu minni, ekki síst fjörutíu ára kennslureynslu. Eins og ég skrifaði fyrir fimm árum: „Það er ekki nokkurt vit í að halda í svona forngrip sem fæstir hafa á valdi sínu og mér finnst sjálfsagt að tala um báðar buxurnar, bæði skærin og báða málstaðina – og blöndu af báðu.“

Í Facebook-færslu um daginn skrifaði Ugla Stefanía Kristjönudóttir Jónsdóttir: „Hvers vegna eru ekki öll heimili með bidet (íslensk þýðing óskast) eða bidet úðara tengdan við klósettið?“ Mörg tóku undir þessa færslu sem vakti svo mikla athygli að Ugla var fengin til að ræða málið í „Reykjavík síðdegis“ á Bylgjunni. Þetta væri auðvitað ekki viðfangsefni málspjalls nema vegna svigagreinarinnar „íslensk þýðing óskast“ – það vantar sem sé gott íslenskt orð um þetta fyrirbæri. Fyrirsögn viðtalsins á Vísi er „Ættu öll íslensk heimili að vera með skolskál – Bidet?“ og það orð hefur vissulega verið notað sem þýðing á bidet, t.d. í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi frá 1984 og í Hugtakasafni þýðingamiðstöðvar utanríkisráðuneytisins.

Orðið skolskál er hins vegar ekki flettiorð í íslenskum orðabókum þótt það hafi lengi verið eitthvað notað – en í ýmsum merkingum. Elsta dæmi um það er í auglýsingu í Morgunblaðinu 1928, en það er þar í upptalningu á ýmsum vörum og útilokað að sjá hver merkingin er. En í elsta dæmi þar sem hægt er að átta sig á merkingunni, í Morgunblaðinu 1937, er hún greinilega ekki 'bidet': „Skálar þessar voru kallaðar „skolskálar“ hjer áður fyr og notaðar í matarveislum greifanna þarna um slóðir. Þær voru látnar á borðið, og glösin fylt með vatni. Þegar greifinn gaf merki, tóku gestirnir hver sitt glas og supu á. Vatninu var þó ekki rent niður, heldur tóku nú allir að skola kverkarnar af miklum móð.“ Nokkrar aðrar merkingar koma líka fyrir í skolskál.

Í Árbók Tannlæknafélags Íslands 1942 segir: „Þyrfti þá að ætla tannlækninum sérstakt herbergi í skólahúsinu búið þeim tækjum, sem erfiðast er að flytja, t.d. [...] skolskál.“ Í Melkorku 1945 segir: „Þessari tegund vaska er auðvelt að breyta í tvöfaldan uppþvottavask með því að fella sérstaklega gerða skolskál úr ryðfríu stáli niður í skolpvaskinn á meðan þvegið er upp.“ Í Vikunni 1958 segir: „til hreinlætisauka eru á borðum skolskálar með sítrónusneiðum, svo að fólk geti skolað af fingrunum eftir máltíðina.“ Það er fyrst í auglýsingu í Íþróttablaðinu 1958 sem merkingin ‚bidet‘ kemur fram: „Hreinlætistæki, svo sem [...] Skolskálar (Bidets) [...].“ Þessi auglýsing var birt margsinnis í ýmsum blöðum og tímaritum fram um 1970.

Í þeim fáu dæmum sem finnast um orðið frá síðustu áratugum hefur það oftast merkinguna 'bidet' en þá oft greinilega talin þörf á að skýra það. Í Tímanum 1982 segir: „Skolskálar (bitet) munu ekki vera mikið keyptar en þó eitthvað.“ Í Morgunblaðinu 1989 segir: „Víða erlendis eru svokallaðar skolskálar (bidet) algengar, en þær virðast aldrei hafa fest fullkomlega í sessi hér á landi.“ Aðrar merkingar eru þó einnig í gangi. Í DV 1993 segir: „Þeir sitja við hringlaga borð og hafa við hlið sér skolskálar.“ Í Vikunni 2000 segir: „Sums staðar eru bornar fram litlar skálar með vatni til að fólk geti skolað fingur sína. Sumir kalla þetta skolskálar sem er fremur ljótt orð og á ekki við.“ En vegna þessarar margræðni orðsins er það tæpast heppilegt fyrir bidet.

Í Íðorðabankanum er þó að finna íslenska þýðingu á bidet – það er orðið klyftalaug. Þetta orð sást fyrst í Tímariti Verkfræðingafélags Íslands 1985 en í DV 1995 sagði höfundur orðsins, Halldór Halldórsson prófessor, sögu þess. „Orðið klyftalaug er samsett úr orðinu klyftir (kvk., flt.), sem merkir „klof“, en hefir þó kurteislegri blæ. Það mætti því segja, að þetta væri skrauthverft orð. Síðari hluti orðsins, laug, merkir „bað“ eða öllu heldur „þvottatæki". Orðið klyftalaug ætti því engan að meiða og hefir þann kost að vera myndað á sama hátt og handlaug og mundlaug, þ.e. fyrri hluti orðsins táknar þann líkamshluta, sem þveginn er.“ Halldór taldi „klyftalaug vera smekklegra en rassbað, bossabað og önnur slík“ sem hann hefði heyrt um bidet.

Síðastnefndu orðin eru þess eðlis að varla er hægt að búast við mörgum dæmum um þau á prenti, en í Morgunblaðinu 1997 segir þó: „Eitt tæki, sem var þó nokkuð algengt fyrir áratug eða svo, er nú að mestu horfið. Það var kallað„bidett“, ýmist kallað á íslensku rassbað eða fótabað og var einkum ætlað konum til hreinlætis.“ En klyftalaug hefur ekki heldur náð fótfestu – engin dæmi eru um það á tímarit.is nema þau sem áður eru nefnd, í grein Halldórs um orðið og í orðalista í Tímariti Verkfræðingafélags Íslands. Orðið klyftir er nánast óþekkt og hvort sem fólk þekkir það eða ekki virðist það ekki hafa „kurteislegri blæ“ en klof í huga málnotenda. Þetta er því dæmi um misheppnað nýyrði – og enn vantar gott íslenskt orð yfir bidet.

Nýlega var spurt í „Málspjalli“ hvort fólk væri hætt að strengja áramótaheit – hvort allt eins mætti setja sér áramótaheit „eins og mér finnst flestir gera í dag“ sagði fyrirspyrjandi. Því er til að svara að þótt seinna sambandið hafi vissulega rutt sér til rúms á seinustu árum fer því fjarri að hið fyrrnefnda sé horfið úr málinu. Í Risamálheildinni er vel á níunda hundrað dæma um strengja áramótaheit en rúm þrjú hundruð um setja sér áramótaheit. Orðið áramótaheit sem er skýrt 'heit sem strengt er í upphafi árs, t.d. um bætt líferni' í Íslenskri nútímamálsorðabók er reyndar ekki gamalt í málinu og er t.d. hvorki að finna í Íslenskri orðabók né Ritmálssafni Orðabókar Háskólans. Elsta dæmi um það á tímarit.is er frá 1959.

Næstelsta dæmið um orðið, í Degi 1962, fellur vel að áðurnefndri skýringu: „Væri það ekki verðugt áramótaheit, að bragða ekki vín árið 1963?“ Sambandið strengja áramótaheit sést fyrst í Vísi 1970: „þess vegna skulum við bara herða upp hugann, enda sá tími kominn, að menn fara að strengja sín áramótaheit.“ Nokkru síðar er svo farið að grennslast fyrir um áform fólks – í Dagblaðinu 1978 segir: „Dagblaðið ræddi við nokkra þeirra og spurði [...] hvort þeir ætluðu sér að strengja einhver áramótaheit.“ Í Vísi 1980 er spurt: „Ætlarðu að strengja áramótaheit?“ Í DV 1982 er spurt: „Strengdir þú eitthvert áramótaheit?“ Í Tímanum 1982 segir: „Eflaust hafa mörg ykkar strengt áramótaheit.“ Í Morgunblaðinu 1982 segir: „Margir strengja áramótaheit.“

Sambandið verður algengt á níunda áratugnum, en í upphafi þess tíunda fer sambandið setja sér áramótaheit einnig að sjást. Í Alþýðublaðinu 1991 er spurt: „Seturðu þér áramótaheit?“ Í Morgunblaðinu 1992 segir: „Skokkhópurinn [...] setur sér áramótaheit.“ Í DV 1997 segir: „Það eru mjög margir sem setja sér áramótaheit.“ Í DV 1999 segir: „Ég hef nú bara aldrei sett mér áramótaheit.“ Upp úr því verður sambandið algengara – stöku sinnum er þó talað um heit í stað áramótaheit en þá í tengslum við áramót. Í DV 1999 segir: „Þessi áramótin hef ég ákveðið að setja mér heit.“ Í Austurglugganum 2012 segir: „Margir nota nýtt ár, nýtt upphaf til að setja sér heit um breytta hegðun.“ Í Fréttablaðinu 2019 segir: „Margir setja sér heit um áramót.“

Annað orð sömu eða svipaðrar merkingar er nýársheit sem er mun eldra þótt það sé ekki að finna í helstu orðabókum – elsta dæmi um það er í Þjóðviljanum 1888: „Og séu efndirnar bornar saman við hin árlegu nýársheit.“ Í Lögbergi 1904 er elsta dæmið um að strengja nýársheit – „Eins og allt gott fólk, höfum við strengt fallegt nýársheit.“ Framan af var orðið eingöngu notað í vesturíslensku blöðunum en um miðja öldina var farið að nota það í íslenskum blöðum, einkum eftir 1970. Um miðjan níunda áratuginn náði áramótaheit þó yfirhöndinni og hefur verið mun algengara síðan og er ellefu sinnum algengara í Risamálheildinni. Einstöku dæmi eru um setja sér nýársheit – í DV 2015 segir: „Emma var niðurlægð og setti sér nýársheit um að grenna sig.“

Sambandið strengja heit er auðvitað ævagamalt í málinu og það er vissulega hægt að halda því fram að það sé óæskilegt að breyta því og fara að nota aðra sögn með nafnorðinu heit sem er skýrt '(hátíðlegt) loforð' í orðabókum. Stundum var reyndar líka talað um að vinna áramótaheit/ nýársheit – í Morgunblaðinu 1986 segir: „Um áramót er það nokkuð algengt að fólk vinni áramótaheit.“ En þegar strengd voru heit var það jafnan gert opinberlega og yfirleitt auglýst vandlega, jafnvel með því að stíga á stokk – „Oddur stígur þá á stokk og strengir þess heit, að hann skal vís verða, hver konungur er í Görðum“ segir í Örvar-Odds sögu; „Rís upp með fjöri, stíg á stokk / og streng þess heit að rjúfa ei flokk“ segir í kvæði séra Friðriks Friðrikssonar.

Hins vegar eru áramótaheit/nýársheit nokkuð sérstök tegund heita – þau eru ekkert endilega opinber heldur ekki síður algengt að fólk haldi áramótaheitum sínum fyrir sig. Þau eru eiginlega fremur markmið sem fólk setur sér en loforð þótt auðvitað megi segja að fólk sé að lofa sjálfu sér einhverju. Sambandið setja sér markmið er gamalgróið, a.m.k. síðan í byrjun tuttugustu aldar, og ekkert óeðlilegt að sú setningagerð hafi áhrif á orðið áramótaheit og farið sé að tala um setja sér áramótaheit – stöku sinnum kemur reyndar líka fyrir strengja sér áramótaheit. Þegar við bætist að sambandið strengja áramótaheit er ekki nema 10-20 árum eldra en hitt er ljóst að engin ástæða er til að amast við því að tala um að setja sér áramótaheit.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ hvort hægt væri að nota lýsingarorðið háborinn í sambandinu til háborinnar fyrirmyndar. Fyrirspyrjandi bætti við: „Maður er svo vanur neikvæðri merkingu með þessu orðasambandi.“ Lýsingarorðið háborinn merkir bókstaflega 'ættgöfugur' og það er fyrsta skýring orðsins bæði í Íslenskri orðabók og Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Önnur skýring í síðarnefnda ritinu er 'uhyre stor' eða 'afarstór, afarmikill' með dæminu það er háborin skömm og sama dæmi er notað í Íslenskri orðabók. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er bókstaflega merkingin ekki nefnd og líklega horfin úr málinu – orðið kemur þar aðeins fyrir í samhenginu til háborinnar skammar sem er skýrt 'það er hneisa, það er skömm að því'.

Þegar háborinn hefur ekki bókstaflega merkingu er orðið alveg frá upphafi eingöngu notað í neikvæðu samhengi. Í Suðra 1883 segir: „slíkt er Íslendingum til háborinnar háðungar.“ Í Þjóðviljanum 1890 segir: „hann hafði áður [...] orðið sér til háborinnar vanvirðu.“ Í Heimskringlu 1894 segir: „En ég er frænda mínum gramur [...] fyrir það, að vera sá háborinn afturhaldsmaður.“  Í Ísafold 1901 segir: „vegabréfið mátti að hábornum skriffinskusið ekki senda meðal póstbréfa.“ Í Heimskringlu 1903 segir: „þar kemur fram eitt hið hábornasta!! skammarstryk, sem Greenwaystj. gerði.“ Í Freyju 1905 segir: „sulturinn kúgaði hann til hlýðni við háborinn níðing.“ Í Reykjavík 1910 segir: „það væri hin hábornasta svívirðing.“

Elsta dæmi um sambandið til háborinnar skammar er í Nýjum kvöldvökum 1906: „þetta er ykkur til háborinnar skammar.“ Nokkur önnur neikvæð lýsingarorð koma fyrir í þessu samhengi, einkum framan af  – háðung og vanvirða hafa verið nefnd áður en fleiri má telja. Í Skeggja 1918 segir: „það er til háborinnar minkunnar fyrir þorpið.“ Í Sjómannablaðinu Víkingi 1949 segir: „umhverfi skólans er til háborinnar vansæmdar.“ Í DV 2000 segir: „hún er forráðamönnum menntamála á undanförnum áratugum til háborinnar hneisu.“ En nafnorðið skömm hefur þó alla tíð verið nær einhaft í þessu sambandi, og mjög algengt – á tímarit.is eru rúm tvö þúsund dæmi um til háborinnar skammar og í Risamálheildinni eru dæmin rúmlega þrjú þúsund.

En undir síðustu aldamót fór sambandinu til háborinnar fyrirmyndar að bregða fyrir. Elsta dæmi sem ég finn um það er í auglýsingu í Morgunblaðinu 1992: „Hollí – til háborinnar fyrirmyndar ...“ Í DV 2002 segir: „Þórir [...] sagði framkomu og umgengni keppenda hafa verið til „háborinnar fyrirmyndar“ eins og hann orðaði það.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „á heildina litið er þátturinn alveg til háborinnar fyrirmyndar eins og maðurinn sagði.“ Á Twitter 2009 segir: „Þess vegna er til háborinnar fyrirmyndar 🙂 að fjárlög skuli gera ráð fyrir 5 milljarða „ófyrirséðum útgjöldum“.“ Samhengið, og broskallinn í síðasta dæminu, bendir til þess að sambandið sé þarna fremur notað í gamansemi en í fullri alvöru. En það er kannski að breytast.

Í Fréttablaðinu 2014 segir: „Og svo er nostalgían kringum Brynju-ísinn vitaskuld óviðjafnanleg og til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Morgunblaðinu 2017 segir: „við smökkuðum jafnframt á lambaskanka sem var til háborinnar fyrirmyndar.“ Í DV 2018 segir: „Kvikmyndataka, stíll og sérstaklega tónlist er til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Fréttablaðinu 2018 segir: „Þetta var svakalega flott hjá honum og eiginlega bara til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „Eldhúsið er einstaklega glæsilegt og efnisvalið til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Vísi 2021 segir: „Varnarleikur ÍR-inga afleitur en hittni heimamanna til háborinnar fyrirmyndar.“ Í Morgunblaðinu 2022 segir: „stuðningurinn sem bæði lið fengu var til háborinnar fyrirmyndar.“

Ég sé ekki annað en þessi dæmi, og flest önnur nýleg dæmi um til háborinnar fyrirmyndar, séu í fullri alvöru þótt vitanlega sé oft erfitt að meta það. Það er ljóst að sambandið hefur breiðst mikið út á síðustu árum – alls eru rúm 160 dæmi um það í Risamálheildinni, þar af rúm 60 sem eru ekki af samfélagsmiðlum. Vitanlega er bókstafleg merking orðsins háborinn fremur jákvæð en neikvæð og þess vegna má svo sem halda því fram að það sé ekkert óeðlilegt að nota það með jákvæðu orði eins og fyrirmynd. En í þessu tilviki er þó ljóst að í heila öld var orðið nánast eingöngu notað í sambandinu til háborinnar skammar og það er almennt séð óæskilegt að hrófla við föstum orðasamböndum. Þess vegna er til háborinnar fyrimyndar óheppilegt orðalag.

Í „Málspjalli“ var í gær vísað í fyrirsögnina „Lýsa yfir neyðarástandi vegna vetraharkna“ á mbl.is og spurt hvort þetta væri ekki „óvenjuleg notkun á vetrahörku“. Þarna vantar reyndar r inn í orðið því að venjulega er fyrri liðurinn hafður í eignarfalli eintölu, vetrarharka, en ég held að það hafi ekki verið ástæða spurningarinnar, heldur seinni hlutinn, -harkna. Það er alveg rétt að myndin vetrarharkna er harla óvenjuleg – um hana eru aðeins fjögur dæmi á tímarit.is og ekkert í Risamálheildinni. Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eignarfall fleirtölu gefið upp bæði með og án n, vetrarharka og vetrarharkna. Sama gildir um merkingarskylt orð með frost- sem fyrri lið – bæði frostharka og frostharkna er gefið upp sem eignarfall fleirtölu.

Það er samt ekki svo að n-lausar myndir af eignarfalli fleirtölu þessara orða séu eitthvað meira notaðar. Þvert á móti – ég finn engin dæmi um að sagt sé t.d. *vegna vetrarharka eða *sökum frostharka. Á tímarit.is eru aftur á móti um hundrað dæmi um eignarfall eintölu þessara orða í samböndunum vegna/sökum vetrarhörku/frosthörku, og í Risamálheildinni eru dæmin tæp fimmtíu. Það sem er athyglisvert í þessu er að þessi orð eru annars næstum aldrei notuð í eintölu – í Íslenskri nútímamálsorðabók er fleirtalan vetrarhörkur uppflettimynd, og sama gildir um frosthörkur. Í Íslenskri orðabók er frostharka uppflettimynd en sagt „oft í ft.“. Í Íslensk-danskri orðabók 1920-1924 er frostharka skýrt 'stærk Frost' en frosthörkur 'vedholdende stærk Frost'.

Þarna eru sem sé orð sem næstum alltaf eru höfð í fleirtölu, vetrarhörkur og frosthörkur, en þegar kemur að eignarfallinu bregður öðruvísi við – þá er næstum alltaf notuð eintalan vetrarhörku/frosthörku í stað fleirtölunnar vetrarhark(n)a/frosthark(n)a. Þetta kann í fljótu bragði að virðast mjög sérkennilegt en á sér þó ýmsar hliðstæður. Ég hef oft skrifað um það að málnotendur virðast forðast að nota eignarfall fleirtölu veikra kvenkynsorða í fyrri lið samsettra orða enda þótt það væri „rökrétt“ og nota eignarfall eintölu í staðinn – stjörnuskoðun, perutré, gráfíkjukaka, í stað *stjarnaskoðun, *per(n)atré, *gráfíknakaka. Væntanlega er það vegna þess að eignarfall fleirtölu fellur saman við nefnifall eintölu, eða myndir með n hljóma torkennilega.

En vegna þess að þarna er um að ræða fyrri lið í samsetningum hljótast engin víxl í beygingu af þessu – eintölumyndin er notuð í öllum föllum samsettu orðanna. Í orðunum vetrarhörkur og frosthörkur eru aftur á móti víxl innan beygingardæmanna – fleirtala notuð í nefnifalli, þolfalli og þágufalli en eintala í eignarfalli. Það sem er áhugavert er að við tökum ekkert eftir þessu – við notum eintöluna umhugsunarlaust í eignarfallinu og hugsum ekkert út í það að þarna er í raun ósamræmi og vitanlega ekkert „rökrétt“. En þannig er tungumálið – það er fullt af hvers kyns ósamræmi og „rökleysu“ sem truflar okkur ekki neitt og veldur engum skaða. Þvert á móti – tungumál sem er fullkomlega „rökrétt“ er nefnilega bara dautt og leiðinlegt.

Ég hef stundum skrifað um orðasambönd þar sem ýmist er notuð forsetningin að eða af, svo sem leita að/af, að/af gefnu tilefni o.fl. Í þessum samböndum, sem eru fjölmörg, er önnur forsetningin jafnan talin „rétt“ en hin „röng“, þrátt fyrir að sú „ranga“ sé stundum mjög algeng og eigi sér langa sögu í sambandinu. Eitt þessara sambanda er gera mikið/lítið að/af einhverju. Í Málfarsbankanum kemur fram að þar eigi að nota forsetninguna að og sama máli gegnir um Íslenska orðabók og Íslensk-danska orðabók frá 1920-1924. En þetta hefur þó lengi vafist fyrir málnotendum, jafnvel þeim sem skrifa um íslenskt mál. Það kom glöggt fram í pistli Guðna Kolbeinsson um að og af í „Íslenskuþætti Alþýðublaðsins“ árið 1976, fyrir hálfri öld:

„Einn af lesendum þessa blaðs hringdi til mín nýlega og kvaðst hafa séð málvillu í einum íslenskuþættinum hér i blaðinu. Hefði þar verið talað um að gera mikið af einhverju í stað mikið að einhverju. Kvað hann rugling í þessu orðasambandi mjög algengan. Ég varð að kannast við að það væri mér eðlilegt mál að tala um að gera mikið eða lítið af einhverju og sannfærðist raunar ekki um að ég færi hér villur vega fyrr en ég hafði flett upp í tiltækum orðabókum. Varð ég þá að játa afglöp mín. Hér er á ferðinni enn eitt dæmið um rugling á að og af. Að vísu vel skiljanlegan rugling þar sem oft er talað um mikið af einhverju [...], en samt fer þessi málanotkun: að gera mikið af einhverju, í bága við málhefð og er skylt að forðast hana.“

Þarna má spyrja hvað það merki að fara „í bága við málhefð“. Það er ljóst að þótt gera mikið að sé vissulega eldra var gera mikið af engin nýjung á þessum tíma – elstu dæmi um það eru frá nítjándu öld. Í Þjóðólfi 1886 segir: „aldrei er gert of mikið af því sem gott er.“ Í Heimskringlu 1891 segir: „enda gerði hann ekki mikið af því.“ Í Skírni 1896 segir: „En enskir menn hafa gert mikið af að nema sér lönd á svæði þessu.“ Upp úr aldamótum fara að sjást fleiri og fleiri dæmi um af í þessu sambandi á tímarit.is og upp úr miðri öldinni verður það algengara en að þannig að óhætt er að fullyrða að hefð hafi verið komin á sambandið gera mikið af fyrir hálfri öld, þegar Guðni Kolbeinsson sagði að það færi „í bága við málhefð“.

Sambandið af öllu má of mikið gera eða of mikið má af öllu gera hefur þó sérstöðu – það er fast orðasamband eins og hin óvenjulega orðaröð með sögnina gera aftast bendir til og merkir 'allt er best í hófi' eins og fram kemur hjá Jóni G. Friðjónssyni í Merg málsins. Elsta dæmi um það er í Lanztíðindum 1850: „of mikið má af öllu gjöra.“ Í Norðra 1855 segir: „þá má þó of mikið af öllu gjöra.“ Í Austra 1885 segir: „Af öllu má of mikið gera.“ Í þessu sambandi var forsetningin af sem sé notuð frá upphafi, og er ekki ólíklegt að það hafi stuðlað að notkun hennar í öðrum samböndum þar sem gera og mikið koma saman. En ekki kemur á óvart að áhrifa í hina áttina gæti einnig: „Frá fyrri hluta 20. aldar eru kunn afbrigði með að“ segir Jón G. Friðjónsson.

Þótt af næði yfirhöndinni í gera mikið af var lengi haldið áfram að gera athugasemdir við það. Í Þjóðviljanum 1962 er þessi vísa um „málblóm Alþýðublaðsmanna“: „Aungvum líkjast AB menn, / ógn er málið skrítið: / þeir gera mikið AF ÞVÍ enn / en AÐ ÞVÍ heldur Iítið.“ Í bréfi sem Gísli Jónsson birti í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1985 segir: „þessi villa er rótgróin.“ Jón Aðalsteinn Jónsson sagði í þættinum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 1990: „Þá hefur verið ruglazt á samb. að gera mikið að e-u og sett af í staðinn.“ Helgi Skúli Kjartansson nefndi þetta líka í Íslensku máli 2004 í umræðu um það „vandamál að velja á milli forsetninganna að og af í vissum orðasamböndum þar sem mjótt er á munum merkingarlega.“

Það er nefnilega erfitt að finna einhver merkingarleg rök fyrir vali milli að og af í þessu sambandi. Oft er vísað til þess að grunnmerking forsetninganna sé ólík eins og fram komi í Íslenskri orðsifjabók – að merki ‚í áttina til‘ en af merki ‚frá, burt‘. En hvoruga merkinguna er auðvelt að tengja við gera mikið að/af – Jón G. Friðjónsson segist í pistli í Málfarsbankanum hafa talið að merkingar- og notkunarmunur að og af „væri mikill og augljós, aðeins í nokkrum tilvikum gætti óvissu, t.d. gera mikið/lítið að/(af) einhverju“. Eins og Gísli Jónsson benti á í Morgunblaðinu 1985 má þó vissulega styðjast við það „að nafnorð sem samsvara að gera mikið að einhverju eru auðvitað aðgerðir og aðgerðaleysi, ekki afgerðir eða afgerðaleysi“.

En baráttan fyrir að í þessu sambandi er augljóslega löngu töpuð – og var töpuð þegar fyrir hálfri öld þótt Guðni Kolbeinsson segði gera mikið að þá fara „í bága við málhefð“. Í Risamálheildinni er af meira en tíu sinnum algengara en að og í Íslenskri nútímamálsorðabók er eingöngu gefið sambandið gera mikið af, enda er það væntanlega í samræmi við málkennd meginhluta málnotenda undanfarna áratugi og gera mikið að er líklega flestum framandi. Það er athyglisvert að enda þótt gera mikið að sé enn að finna í lista um sambönd sem eiga að taka að í Málfarsbankanum virðist sérstök grein um það (sem fram kemur ef gera er flett upp á Málið.is) vera horfin. Hugsanlega má túlka það svo að gera mikið af sé nú viðurkennt mál.

Ég var spurður að því í dag hvort hægt væri að segja bæði mér var úthlutuð lóðin og mér var úthlutað lóðinni. Ég svaraði því til að setningar af fyrri gerðinni sæjust vissulega stundum en í Málfarsbankanum segði: „Sögnin úthluta getur tekið með sér tvo þágufallsliði í germynd. Ríkið úthlutaði stöðinni rásum. Húsvörðurinn úthlutaði mér þessum skáp. Báðir liðirnir eiga að halda þágufallinu í þolmynd. Stöðinni var úthlutað rásum. Mér var úthlutað þessum skáp.“ Í Íslenskri nútímamálsorðabók er sögnin eingöngu gefin upp með tveimur þágufallsliðum og sama gildir um Íslensk-danska orðabók frá 1920-1924. Í Íslenskri orðabók segir hins vegar: „úthluta e-m e-u (e-ð)“, þ.e. gert er ráð fyrir að seinna andlagið geti einnig verið í þolfalli.

Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 2004 segir Jón G. Friðjónsson: „Dæmi í seðlasafni Orðabókar Háskólans sýna að fallstjórn sagnarinnar úthluta hefur reyndar alllengi verið nokkuð breytileg. Flestir munu þó vera sammála um að í nútímamáli sé rétt að segja úthluta einhverjum einhverju en síður úthluta einhverjum eitthvað.“ Í könnun sem Ása Bergný Tómasdóttir gerði í BA-ritgerð sinni kom glöggt í ljós að fallnotkunin er á reiki. Þar samþykkti rúmlega þriðjungur þátttakenda setninguna Sveitarfélög þurfa að úthluta trúfélögum ókeypis lóðir þar sem seinna andlagið er í þolfalli, en þrír fjórðu þátttakenda samþykktu setninguna Kennarinn úthlutaði nemendunum auðveldum verkefnum þar sem seinna andlagið er í þágufalli eins og talið er „rétt“.

„Málnotkun virðist vera í föstum skorðum í germyndarsetningum sem þessum en svo er hins vegar ekki í samsvarandi þolmyndarsetningum“ segir Jón G. Friðjónsson einnig í áðurnefndum pistli. Það er sem sé algengt að liðurinn sem vísar til hins úthlutaða haldi ekki þágufalli sínu í þolmynd heldur fái þar nefnifall, þannig að þótt sagt sé bærinn úthlutaði mér lóðinni í germynd sé sagt mér var úthlutuð lóðin í þolmynd. Þetta er stundum kallað „fallglötun“ og um hana er fjallað í meistararitgerð Ásbjargar Benediktsdóttur frá 2023. Það er hins vegar snúið að átta sig á því hvort þágufallið glastast raunverulega við breytinguna úr germynd í þolmyndi eða hvort nefnifallið stafar af því að viðkomandi málnotendur hafi þolfall á andlaginu í germynd.

Í pistli frá 2015 í Málfarsbankanum segir Jón G. Friðjónsson að bæði úthluta e-m e-u og úthluta e-m e-ð virðist „í samræmi við hefðbundna notkun og málkerfið“ og í pistli frá 2016 tilgreinir hann ýmis gömul dæmi um úthluta e-m e-ð og segir: „Dæmi [...] falla mjög vel að málkennd minni og þau eru öll studd afar traustum heimildum.“ Þetta mynstur er t.d. notað í elstu dæminu á tímarit.is, úr Fjölni 1835: „einginn vinnur nú til að kaupa þessi hjálparmeðöl, þó honum væri úthlutuð ein bók til að útleggja.“ Í Fjölni 1839 segir: „Með annarri konúnglegri ákvörðun [...] eru landsyfirvöldum úthlutaðir 1000 dalir árlega.“ Ýmis fleiri dæmi um þetta fallamynstur má finna á nítjándu öld og alla tíð síðan, en þágufall á seinna andlagi var þá þegar einnig algengt.

Jón G. Friðjónsson segir að „að teknu tilliti til aldurs og heimilda virðist hafa orðið breyting, þ.e. úthluta e-m e-ð > úthluta e-m e-u“ og bætir við: „Dæmin sýna að breytingin er ekki um garð gengin [...].“ Ég fæ samt ekki betur séð en þágufallið hafi verið algengara en þolfallið á seinna andlaginu alveg síðan á nítjándu öld en þolfallið sé heldur að sækja í sig veðrið í seinni tíð. Það er ekki óeðlilegt vegna þess að flestar sagnir svipaðrar merkingar taka með sér þágufall og þolfall, svo sem gefa, afhenda o.fl. Hvað sem þessu líður er ljóst að úthluta einhverjum einhverju er algengasta fallmynstrið er úthluta einhverjum eitthvað er líka algengt og á sér langa hefð. Þess vegna hlýtur mér var úthlutuð lóðin að teljast jafnrétt og mér var úthlutað lóðinni.

Í frétt í DV í gær haft eftir konu um nafngreindan erlendan mann: „Hún skrifaði athugasemd þar sem hún sagðist ánægð með að hann standi loksins upp fyrir sjálfum sér.“ Á Fótbolti.net er haft eftir þeim sem vísað er til: „Það er enginn að stjórna mér heldur er ég að standa upp fyrir mér í fyrsta sinn“ – í frumtextanum segir „I‘m standing up for myself for the first time in my life“. Þarna er í báðum tilvikum notað sambandið standa upp fyrir einhverjum sem er augljóslega þýðing á stand up for something/someone í ensku en það samband merkir 'to defend or support a particular idea or a person who is being criticized or attacked' eða 'að verja eða styðja tiltekna hugmynd eða manneskju sem sætir gagnrýni eða árásum'.

Þetta samband hefur töluvert verið notað í íslensku undanfarin tuttugu ár eða svo. Elsta dæmi sem ég finn um það er á Hugi.is 2004: „sjálfur stend ég upp fyrir sjálfum mér ef einhver byrjar með leiðindi.“ Á Bland.is 2005 segir: „Dáist að konum sem standa upp fyrir sjálfum sér og láta níðinginn heyra það!“ Elsta dæmið á tímarit.is er í Bæjarins besta 2007: „Það er mín ósk að geðfatlaðir standi upp fyrir sjálfum sér og verði sýnilegri.“ Í Fréttablaðinu 2008 segir: „Hvenær munu Ólafar landsins standa upp fyrir sjálfum sér?“ Sambandið virðist hafa breiðst mikið út eftir að lagið „Stattu upp“ með hljómsveitinni Blár ópal lenti í öðru sæti í Söngvakeppni Sjónvarpsins árið 2012, en þar er línan „Stattu upp fyrir sjálfum þér“ margendurtekin.

Í „Molum um málfar og miðla“ árið 2012 segist Eiður Guðnason hafa fengið spurninguna „Myndi molaskrifari álíta sem svo að ,,Stattu upp fyrir sjálfum þér“ teldist til góðrar notkunar á íslensku? Svarið er nei, – en Molaskrifari lítur nú eiginlega á þetta sem grínbull.“ Í Morgunblaðinu 2016 spyr Svanhildur Hólm Valsdóttir: „Hvernig fer maður líka að því að „standa upp fyrir sjálfum sér“ eins og var sungið í undankeppni Eurovision fyrir nokkrum árum; „Stattu upp fyrir sjálfum þér.“ Ég hef átt í mestu vandræðum með sjálfa mig þegar ég heyri þetta því ég get ómögulega séð fyrir mér hvernig hægt er að koma því í verk. Einhverjir myndu segja að ég væri pínu bókstafleg en ég virka svona – hlutir þurfa helst að vera rökréttir.“

Bókstafleg og hefðbundin – og „rökrétt“ – merking sambandsins standa upp fyrir einhverjum er 'bjóða einhverjum sæti sitt', t.d. í strætó – og sú merking er auðvitað enn í fullu gildi. En þrátt fyrir að sambandið standa upp fyrir sjálfum sér hafi verið talið „grínbull“ og „órökrétt“ hefur notkun þess haldið áfram að aukast og í Risamálheildinni eru rúm 150 dæmi um það. Þó fer því fjarri að öllum hugnist sambandið og í allmörgum þessara dæma er einmitt verið að gagnrýna það. Á Twitter 2016 segir t.d.: „Ömurlegt þegar fólk stendur upp fyrir sjálfum sér í stað þess að standa með sér.“ Það getur í sjálfu sér verið í lagi að gefa orðasamböndum nýja og yfirfærða merkingu, jafnvel þótt hún sé komin úr ensku. En þarna byggist þetta á misskilningi.

Enska atviksorðið up merkir nefnilega bæði 'upp' og 'uppi' og á ensku getur stand up því vísað bæði til hreyfingar ('rísa upp') og kyrrstöðu – og það er síðarnefnda merkingin sem á við ef ég skil þetta rétt. Í íslensku hlýtur standa upp hins vegar að vísa til hreyfingar en standa uppi væri ekki eðlilegt í þessu samhengi. Hins vegar eru til ýmis sambönd sem hægt væri að nota í svipaðri merkingu og um ræðir, svo sem standa með sjálfum sér, standa á rétti sínum, standa í lappirnar o.fl. Þótt ekki sé ástæða til að amast við yfirfærslu enskra orðasambanda sem falla að reglum málsins gegnir öðru máli þegar yfirfærslan brýtur gegn venjulegri málnotkun og byggist auk þess á vanþekkingu eða misskilningi. Hættum að tala um að standa upp fyrir sjálfum sér.