Eiríkur Rögnvaldsson

Á vefmiðli rakst ég á setninguna „Bréf sem var skrifað af farþega skipsins Titanic dögum áður en hann lést verður boðið upp á sunnudaginn“. Fyrir utan skipsheitið Titanic eru þarna auðvitað eintóm íslensk orð, en orðalagið er þó ekki í fullu samræmi við hefðbundna íslenska setningagerð. Samkvæmt henni væri nefnilega eitthvert ákvæðisorð með nafnorðinu dögum þarna, töluorð, lýsingarorð eða óákveðið fornafn – t.d. tveimur dögum, fáum dögum, einhverjum dögum, nokkrum dögum eða eitthvað slíkt. Aftur á móti er engin þörf á slíku ákvæðisorði í ensku og ljóst virðist að setningin er yfirfærð beint úr því máli – í ýmsum fréttum af umræddu bréfi segir „A rare Titanic letter written by a passenger days before he died in the disaster.“

Ég hef svo sem rekist á hliðstæðar setningar áður og hægt er að finna ýmis dæmi í textum frá síðustu árum. Í Vísi 2008 segir: „Árum síðar fékk ég loks tækifæri til að hitta annað kóngafólk.“ Í Morgunblaðinu 2011 segir: „Klukkustundum síðar átta starfsmenn sig á því að eitthvað vantar í hillurnar.“ Í Morgunblaðinu 2016 segir: „Dögum síðar spurði hún mig út í þennan Gimbil.“ Í Vísi 2016 segir: „Dögum seinna […] fannst síðasta manneskjan sem grafist hafði undir snjóþunganum.“ Í Vísi 2018 segir: „Mínútum síðar hringdi forsetinn.“ Í Vísi 2018 segir: „Mánuðum síðar áttaði sig hún hins vegar á því hvers eðlis brotin hafi verið.“ Í Bændablaðinu 2021 segir: „Vikum eða mánuðum síðar komu þau aftur á það svæði sem þær höfðu verið á.“

Þarna eru dæmi um ýmis orð sem vísa til tíma – mínúta, klukkustund, dagur, vika, mánuður, ár. Í öllum þessum dæmum finnst mér þurfa að vera eitthvert ákvæðisorð á undan nafnorðinu þótt þau hljómi vissulega ekki öll jafn óeðlilega í mínum eyrum. Þótt ég hafi ekki fundið dæmi um það í fljótu bragði mætti e.t.v. búast við svipuðum dæmum með öðrum orðum sem vísa til annars konar mælingar, svo sem lengdar eða hæðar – setningar eins og *þessi leið er bara kílómetrum lengri en hin eða *sjávarborð er sentimetrum hærri en fyrir öld. Slík bein yfirfærsla ensks orðalags er sífellt að verða meira áberandi í íslensku eins og ég hef oft skrifað um. Þetta eru kannski ekki stórkostleg málspjöll en samt alltaf betra að halda sig við málhefð.

Í „Málvöndunarþættinum“ var í gær vakin athygli á fyrirsögninni „Heimsmeistararnir fá hringi í verðlaun“ á mbl.is og spurt hvort ekki væri réttara að tala um hringa í þessu samhengi. Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls segir vissulega: „Fleirtölumyndin hringar er yfirleitt höfð um skartgripi, t.d. um gullhringa og giftingarhringa. Fleirtölumyndin hringir er yfirleitt höfð um aðra hringi, t.d. um kleinuhringi.“ En svo er bætt við: „Þessi notkun er á dálitlu reiki.“ Málfarsbankinn er  afdráttarlausari um þetta og segir: „Merking sker úr um það hvor fleirtalan verður fyrir valinu. 1) Fleirtalan hringar hefur yfirleitt aðeins þrengri merkinguna: fingurgull. Þau hafa sett upp hringana. 2) Fleirtalan hringir nær hins vegar yfir flest hringlaga.“

Í fornu máli er fleirtalan alltaf hringar, óháð merkingu – „tók hringana og dró á hönd sér“ segir t.d. í Morkinskinnu. Örfá dæmi má finna um fleirtöluna hringir frá sautjándu og átjándu öld en hún fer ekki að breiðast út fyrr en kemur fram á nítjándu öld og er orðin algeng í lok aldarinnar án þess að skýr merkingarmunur virðist gerður á myndunum. Báðar fleirtölumyndirnar eru gefnar upp í Islandsk Grammatik Valtýs Guðmundssonar, án þess að gert sé upp á milli þeirra. Það er þó svo að sjá sem langt fram á tuttugustu öld hafi sumum fundist upphaflega fleirtalan sú eina rétta. Þannig segir Jóhann Sveinsson í ritdómi í Tímariti Máls og menningar 1944: „Af röngum beygingum hef ég tekið eftir, að orðið hringur kemur fyrir í flt. hringir í stað hringar“.

Stundum eru fleirtölumyndirnar notaðar hlið við hlið í sömu merkingu. Í Nýjum kvöldvökum 1914 segir: „En nú þóttu hringar þessir vera á móti lögum; skipuðust menn þá undir ákveðin félagslög, og eftir það þutu þessir hringir upp eins og gorkúlur.“ Í Munin 1972 segir: „Erlendir auðhringar hafa teygt hingað arma sína. Hringir, sem hafa margfalda veltu íslenzka ríkisins.“ Í Sunnudagsblaði Tímans 1973 segir: „Það er einmitt vegna þess, að samvinnufélög eru öllum opin, að þau geta aldrei orðið auðhringar. Hringir eru lokaðir.“ Í Goðasteini 1996 segir: „Yfir báðum hjörtunum eru aðrir tveir hringir, með minni hringjum innan í og punkti fyrir miðju (depilhringar).“ Í Fréttablaðinu 2002 segir: „tattoohringar eru miklu ódýrari en gullhringir.“

Það er vissulega rétt að fleirtalan hringar er helst notuð um skartgripi, en því fer þó fjarri að hún sé einhöfð í þeirri merkingu. Á tímarit.is eru 590 dæmi um fleirtölumyndir með a af giftingarhringur en 381 dæmi um fleirtölumyndir með i. Í Risamálheildinni sem hefur einkum að geyma texta frá þessari öld hefur þetta snúist við – þar eru 396 dæmi um að giftingarhringur hafi fleirtölumyndir með a en 672 um að orðið fái fleirtölumyndir með i. Það verður því að taka undir með Gísla Jónssyni sem sagði í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1988: „Niðurstaðan af þessu öllu saman verður þá sú, að fleirtalan hringar sé tvímælalaust upphafleg, hringir sé og gömul mynd, en nú sé engin regla um notkun þessara orðmynda.“

Fyrirsögnin „Skuggafloti Rússa bíður gríðarlegt högg“ á mbl.is í dag vakti athygli mína – ég minntist þess ekki að hafa sé orðalagið bíða högg áður. Þrátt fyrir það þóttist ég svo sem átta mig á merkingunni – sögnin bíða er þarna notuð í merkingunni 'verða fyrir (e-u)'. Í þessari merkingu tekur hún með sér nafnorð í þolfalli sem táknar yfirleitt einhvers konar missi eða skaða – talað er um að bíða afhroð / bana / hnekki / ósigur / skaða / skipbrot / tap / tjón og svo samsetningar af þessum orðum, svo sem álitshnekki, heilsutjón. Orðið högg getur vissulega fallið í þennan flokk – það er oft notað í óeiginlegri merkingu um missi eða skaða, eins og í „Atvinnulíf í landinu varð við hrunið fyrir gríðarlegu höggi“ í Morgunblaðinu 2009.

En þótt ég kannaðist ekki við að högg í óeiginlegri merkingu væri notað með sögninni bíða má finna um það dæmi. Í Viðskiptablaðinu 2016 segir: „Helst stafar lækkunin af því að túrismi myndi bíða talsvert högg undir afnáminu“ og í Kjarnanum 2020 segir: „Líklegt er að einkaneysla hafi Nýsjálendinga beðið þungt högg á öðrum ársfjórðungi“. Það má líka finna gömul dæmi um fleiri sambærileg orð með bíða, svo sem nokkur um áfall. Í Morgunblaðinu 1940 segir: „hin unga húsfreyja beið áfall af sjúkdómi.“ Einnig eru dæmi um slys og óhapp – í Bjarma 1913 segir: „mig tekur það innilega sárt, að þú skyldir bíða slys af því að bjarga barninu mínu“ og á mbl.is 2019 segir: „Sá síðarnefndi beið óhapp á síðustu sekúndum æfingarinnar.“

Svo má auðvitað nefna „Því Gunnar vildi heldur bíða hel“ í Gunnarshólma Jónasar, og ef grannt er skoðað má örugglega finna einangruð dæmi um að fleiri orð sem merkja missi eða skaða séu notuð með sögninni bíða. Það mætti líka hugsa sér sambönd eins og til dæmis bíða ólán, bíða missi eða bíða sorg en ég finn engin dæmi um þau í fljótu bragði. Þótt sambandið bíða högg sem notað var í áðurnefndri fyrirsögn sé vissulega mjög sjaldgæft er engin ástæða til að hafna því, vegna þess að það er merkingarlega hliðstætt ýmsum öðrum samböndum sem nefnd eru hér að framan. Þetta er dæmi um eðlilega nýsköpun í máli sem ástæða er til að fagna frekar en amast við.

Í innleggi í „Málspjalli“ var vakin athygli á því að í grein á vef Ríkisútvarpsins (sem reyndar er orðin hátt í þriggja ára gömul) segir „30% þjóðarinnar les hefðbundnar bækur vikulega.“ Spurt var hvort sögnin ætti ekki að vera í fleirtölu, lesa, í ljósi þess að höfuðorð frumlagsliðarins, prósent, er þarna augljóslega í fleirtölu á eftir töluorðinu þrjátíu. Þótt eintöluorðið þjóð komi á eftir, næst sögninni, stendur það í eignarfalli og eignarfallseinkunn stjórnar aldrei málfræðilegu samræmi – það getur eingöngu miðast við orð í nefnifalli, höfuðorð frumlagsliðar. Þau sem tóku þátt í umræðu um þetta voru á einu máli um að sögnin ætti að vera í fleirtölu vegna fleirtölu á orðinu prósent, og það er vissulega í samræmi við það sem lengi hefur verið kennt.

En þetta er samt ekki alveg einfalt. Mér finnst eintalan, þrjátíu prósent þjóðarinnar les hefðbundar bækur vikulega, hljóma fullkomlega eðlilega og í raun mun eðlilegar en fleirtalan, þrjátíu prósent þjóðarinnar lesa hefðbundnar bækur vikulega. Ástæðan fyrir þeirri tilfinningu er væntanlega tvíþætt. Annars vegar sú að þótt þjóðarinnar geti ekki stjórnað málfræðilegu samræmi hefur það líklega áhrif á skynjun okkar, en það dugir þó ekki eitt og sér. Við getum ekki sagt t.d. *ráðamenn þjóðarinnar er ... – þar hlýtur nefnifallsorðið ráðamenn að stjórna fleirtölu. Meginástæðan er sennilega sú að við skynjum þessi þrjátíu prósent sem eina heild, og finnst því eðlilegt að hafa sögnina í eintölu þótt það sé ekki „rétt“ frá formlegu sjónarmiði.

Í áðurnefndri færslu í „Málspjalli“ var líka spurt um sams konar setningu með orðinu Íslendingar í staðinn fyrir þjóð – þrjátíu prósent Íslendinga les/lesa hefðbundnar bækur vikulega. Munurinn er sá að þarna er eignarfallið Íslendinga í fleirtölu, öfugt við þjóðarinnar, og önnur þeirra ástæðna sem ég sagði í fyrra dæminu að skýrðu eintölu sagnarinnar er því ekki til staðar. En eftir sem áður skynjum við þrjátíu prósentin sem eina heild sem eðlilegt er að stjórni eintölu sagnarinnar og því finnst mér eintalan þrjátíu prósent Íslendinga les hefðbundnar bækur alveg geta staðist hér, þótt fleirtalan þrjátíu prósent Íslendinga lesa hefðbundnar bækur sé að mínu mati eðlilegri. En ég býst við að tilfinning fólks fyrir þessu sé mismunandi.

Eins og áður segir hefur það lengi verið kennt í skólum að málfræðilegt samræmi sé hið eina rétta og merkingin ráði engu þar um. Ég sé samt engar forsendur fyrir því að hafna alveg merkingarlegu samræmi og veit í raun ekki á hverju slík höfnun gæti byggst, öðru en tilbúnum og tiltölulega nýlegum reglum sem byggjast ekki á raunverulegri málnotkun – eins og ég hef skrifað um er hægt að finna fjölda dæma um það frá öllum tímum í íslenskri málsögu að merking ráði samræmi frekar en málfræði. En ég veit að það situr fast í mörgum eftir kennslu og leiðréttingar í skólum að málfræðilegt samræmi sé hið eina rétta, og auðvitað er ég ekki að mæla með því að fólk breyti máli sínu – bara að það leyfi öðrum að nota merkingarlegt samræmi.

Ég var að lesa Barn náttúrunnar eftir Halldór frá Laxnesi eins og höfundurinn kallaði sig á þeim tíma og rakst á setningarnar „hann knúði það áfram með keyri sínu, vindinum, og notaði það til að þjaka mönnunum með“ og „Í fyrstu hafði það verið harmurinn yfir að missa Huldu, sem hafði þjakað honum“. Þarna tekur sögnin þjaka með sér þágufall sem ég mundi ekki eftir að hafa séð – í nútímamáli stjórnar þjaka ævinlega þolfalli. En í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, sama tíma og Barn náttúrunnar, er sögnin eingöngu gefin upp með þágufalli, og í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru fjölmörg dæmi um þágufallið allt frá sautjándu öld, svo sem „Þeir hafa bæði hrakt og þjáð / hrundið og þjakað honum“ í Passíusálmunum.

Ég hefði reyndar átt að muna eftir því að vitanlega tekur þjaka með sér þágufall í kvæði sem við höfum flest sungið – „Hugarhrelling sú / er hart þér þjakar nú“ segir í „Nú er frost á Fróni“ eftir Kristján Jónsson Fjallaskáld – kvæðið heitir raunar „Þorraþrællinn 1866“ sem sýnir aldur þess. En eins og með margt sem maður lærir í æsku hef ég aldrei tekið sérstaklega eftir þessu, og við erum líka vön því að ýmislegt í kveðskap víki frá venjulegu orðalagi án þess að við yfirfærum það á venjulegt mál. Vel má líka vera að þessu sé stundum hnikað til og reyndar má finna þess dæmi í söngbók á netinu að þágufallinu sé breytt í þolfall og textinn hafður „er hart þig þjakar nú“ en óvíst er hvort sú breyting hefur verið gerð viljandi eða óviljandi.

Í Passíusálmunum má reyndar líka finna dæmi um að þjaka taki þolfall – „Þóknist honum að þjaka / þitt hold örkumslum með“. En að öðru leyti virðist sögnin undantekningarlítið taka þágufall fram á tuttugustu öld þótt hún taki reyndar iðulega með sér forsetninguna að í elstu dæmum og merkir þá stundum fremur 'þrengja að, þrýsta á' en 'valda vanlíðan, þungu álagi' eins og í „fólkið þrengir og þjakar að þér“ í Nýja testamentinu í þýðingu Odds Gottskálkssonar frá 1540. Einstöku dæmi má þó finna um þolfallið, svo sem „bezt þú veizt, hvar böndin þjaka mann“ í Skírni 1835 og „einræðisleg og óhagkvæm yfirdrottnan hafði beygt hann í ásamt ýmsu öðru, er lengi hafði þjáð og þjakað hinn kraptalitla þjóðarlíkama“ í Gesti Vestfirðingi 1850.

En fallstjórn sagnarinnar virðist fara að breytast fyrir alvöru upp úr aldamótum, einkum á öðrum áratug tuttugustu aldar, og þágufallið hverfur smám saman – eftir miðja öldina sjást aðeins einstöku dæmi um það og nú hljómar það framandi í eyrum flestra, held ég. Það eru auðvitað til tugir ef ekki hundruð dæma um breytta fallstjórn sagna og þessi hegðun þjaka er því ekkert merkileg – og í raun ekki nema ein ástæða til að skrifa sérstakan pistil um hana: Að benda á að slíkar breytingar eru alþekktar í málsögunni og spilla málinu ekki neitt. Þess vegna er ástæðulaust og í raun fráleitt að ergja sig yfir sambærilegum breytingum sem eru í gangi núna, svo sem eins og breytingum á frumlagsfalli sagna á við langa og vanta.

Í þætti um forföður minn í Skagfirzkum æviskrám segir að hann hafi lent „í lítilsháttar klandri ásamt móður sinni árið 1813 og voru þau þá hvort um sig dæmd til 10 vandarhagga refsingar“. Ég staldraði við myndina vandarhagga því að í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eingöngu gefin upp myndin vandarhögga í eignarfalli fleirtölu. En þetta reyndist fjarri því að vera einsdæmi. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru sex dæmi um vanda(r)hagga, þau elstu frá því snemma á nítjándu öld, en aðeins eitt um vandarhögga. Á tímarit.is eru 257 dæmi um vandarhagga, það elsta frá 1839, en aðeins 62 dæmi um vandarhögga, það elsta frá 1914. Í Risamálheildinni er 21 dæmi um vandarhagga en 26 dæmi um vandarhögga.

Langflest hvorugkynsorð sem hafa ö í stofni í fleirtölu hafa a í eintölunni – orð eins og barn – börn, land – lönd, gat – göt, lak – lök, mark – mörk, vatn – vötn o.s.frv. Þessi hljóðavíxl eru kennd við svonefnt u-hljóðvarp vegna þess að þau má upphaflega rekja til u sem var í endingu sterkra hvorugkynsorða í nefnifalli og þolfalli fleirtölu. Það er nú löngu fallið brott en hljóðavíxlin haldast þrátt fyrir það og eru mjög virk í málinu eins og sjá má af því að nýleg tökuorð taka þau upp, eins og app – öpp. Ending þessara orða í þágufalli fleirtölu er -um og þágufallið fær því líka ö, en í eignarfalli fleirtölu var aldrei u í endingunni og þess vegna er a en ekki ö í stofni þar – barna, landa, gata, laka, marka, vatna, appa o.s.frv.

Orðið (vandar)högg hefur hins vegar ekki a í eintölu, heldur er ö stofnsérhljóð þess bæði í eintölu og fleirtölu. Þess vegna mætti búast við því að það héldist í eignarfalli fleirtölu og væri (vandar)högga. Þrátt fyrir það er ljóst að vandarhagga hefur lengstum verið hin venjulega mynd eignarfalls fleirtölu þótt hin „rétta“ mynd vandarhögga hafi siglt fram úr á síðustu árum. Þetta er auðvitað ekki orð sem er mikið notað í nútímamáli og búast má við að notendur þess nú séu yfirleitt nokkuð meðvitaðir um hvað telst „rétt“ beyging. Annað svipað dæmi sem ég hef skrifað um er orðið prófkjör sem einnig hefur ö í stofni í eintölu og er ýmist haft prófkjöra eða prófkjara í eignarfalli fleirtölu – báðar myndirnar eru viðurkenndar í Málfarsbankanum.

Þegar málnotendur þurfa að nota tiltölulega sjaldgæfar beygingarmyndir eins og eignarfall fleirtölu, sem óvíst er að þeir hafi lært sérstaklega, leita þeir – ósjálfrátt og ómeðvitað – að mynstri til að fara eftir, og í þessu tilviki er um tvennt að ræða. Annars vegar er hægt að miða við beygingardæmið í heild og þá verður eignarfallið vandarhögga af því að orðið hefur ö í stofni í eintölunni. Hins vegar er hægt að miða eingöngu við fleirtöluna og þá verður eignarfallið vandarhagga af því að þannig er það oftast af orðum með ö í nefnifalli fleirtölu, t.d. orðum með sömu stofngerð eins flögg og plögg, en þau eru flagg og plagg í eintölu. Mér finnst reyndar hvorki vandarhögga né vandarhagga hljóma sérlega vel, en hvort tveggja hlýtur að teljast rétt.

 

Í DV í dag er sagt frá úrskurði kærunefndar jafnréttismála í máli þar sem niðurstaðan valt á túlkun greinarmerkja. Í honum segir: „Af hálfu kæranda er byggt á því að orðalag menntunar- og hæfniskröfu í auglýsingu um „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði, meistarapróf í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegt nám sem nýtist í starfi“ hafi verið skýrt um að í því fælist ófrávíkjanleg krafa um að umsækjandi hefði annars vegar lokið meistaraprófi eða embættisprófi í lögfræði og hins vegar meistaraprófi í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegu námi sem nýttist í starfi. Skilyrðin tvö séu talin upp með kommu á milli og því sé um upptalningu að ræða, sbr. 21. tölul. fylgiskjals með auglýsingu um setningu íslenskra ritreglna nr. 800/2018.“

Kærunefndin hafnaði þeirri túlkun að komman á eftir „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði“ táknaði og í þessu tilviki. Í niðurstöðum hennar segir: „Að mati nefndarinnar verður ekki annað ráðið en að tilvitnað orðalag hafi tekið til þriggja menntunarkosta þ.e. lögfræðimenntunar, meistaraprófs í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegs nám sem nýtist í starfi. Í auglýsingu um setningu íslenskra ritreglna nr. 800/2018, sem gilda meðal annars um útgefið efni á vegum hins opinbera, er kveðið á um að komma sé höfð í upptalningu nema þar sem notaðar eru samtengingar. Að þessu athuguðu verður ekki fallist á með kæranda að niðurstaða kærða í þessum þætti hafi verið í ósamræmi við menntunarkröfu auglýsingar.“

Ég er algerlega sammála kærunefndinni þarna en mér finnst samt að hún hefði mátt rökstyðja niðurstöðu sína í stað þess að segja bara „Að mati nefndarinnar verður ekki annað ráðið en tilvitnað orðalag hafi tekið til þriggja menntunarkosta“. Þarna er vissulega um upptalningu þriggja menntunarkosta að ræða, en misskilningur kæranda felst í því að líta svo á að í slíkri upptalningu merki komma alltaf og. Í upptalningu af þessu tagi er yfirleitt höfð samtenging á undan síðasta lið en komma á milli fyrri liða, og það er þessi samtenging sem ræður því hvernig komma milli undanfarandi liða er túlkuð. Hún merkir því aðeins og að sú samtenging fari á undan síðasta lið upptalningarinnar – það má segja að merking hennar sé afrituð á kommurnar.

Ef eða fer á undan síðasta liðnum verður hins vegar að túlka kommur milli undanfarandi liða sem eða. Þetta sést á einföldu dæmi. Ef við segjum ég þarf að hitta Kasper, Jesper og Jónatan þá viljum við hitta alla þrjá, en ef við segjum ég þarf að hitta Kasper, Jesper eða Jónatan viljum við bara hitta einhvern þeirra þriggja – ekki annaðhvort bæði Kasper og Jesper eða þá Jónatan. Vegna þess að í umræddri auglýsingu stóð „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði, meistarapróf í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegt nám sem nýtist í starfi“ verður að túlka kommuna á eftir „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði“ sem eða. Ef gera hefði átt skilyrði um hvort tveggja hefði orðið að hafa samtenginguna og á eftir fyrsta liðnum í stað kommunnar.

En þótt þetta mál hafi snúist um túlkun kommunnar gildir í raun alveg hið sama um talað mál, þótt þar séu vitanlega engin greinarmerki. Það er sami merkingarmunur á töluðu setningunum ég þarf að hitta Kasper Jesper og Jónatan og ég þarf að hitta Kasper Jesper eða Jónatan – án nokkurra hléa eða tónfallsbreytinga sem samsvara oft greinarmerkjum – og á samsvarandi rituðum setningum. Þegar liðirnir í upptalningunni eru einyrtir er líka alveg hægt að sleppa kommunum í rituðu máli (þótt það sé ekki í samræmi við ritreglur) og það hefur engin áhrif á túlkunina – við skiljum þetta alltaf svo að á milli fyrri liðanna sé sama samtenging og á undan þeim síðasta. Í dæminu í auglýsingunni er hins vegar nauðsynlegt að hafa kommuna með.

Ég var nýlega að lesa hundrað ára gamalt sendibréf og rak upp stór augu þegar ég kom að setningunni „20 manna blandað kór söng hjer í kirkjunni um jólin“. Þarna sýnir hvorugkynsmyndin blandað að kór er notað sem hvorugkynsorð og það hafði ég aldrei séð. Það var þó fljótlegt að ganga úr skugga um að þetta eru ekki pennaglöp heldur var hvorugkynsmynd orðsins algeng á fyrstu áratugum síðustu aldar. Hún er gefin í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 en vísað á karlkynsmyndina sem er því greinilega talin aðalmyndin. Hvorugkynið er einnig nefnt í þriðju útgáfu Íslenskrar orðabókar en sagt „sjaldg.“. Í Íslenskri orðsifjabók segir að hvorugkynsmynd orðsins í íslensku sé tilkomin fyrir áhrif frá dönsku.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók er karlkynsorðið kór skýrt bæði 'hópur fólks sem syngur saman raddaðan söng, með fleiri en einn söngmann í hverri rödd' og 'innsti hluti kirkju'. Eins og kemur fram í Íslenskri orðsifjabók er orðið tökuorð úr miðlágþýsku og þaðan komið af chorus í latínu. Fyrrnefnda merkingin er sögð upphafleg – „Innsti hluti kirkjunnar fékk þetta nafn af söngflokknum sem þar stóð“. Fjölmörg dæmi eru um orðið í fornu máli og þá er það nær alltaf í síðarnefndu merkingunni en þó eru dæmi um þá fyrrnefndu – í Maríu sögu frá fjórtándu öld segir t.d.: „Þeir eru precentores og byrja upphaf messu með ágætlegri röddu, en allur kórinn syngur eftir.“ Fram yfir 1900 eru langflest dæmi um orðið um síðarnefndu merkinguna.

Elsta örugga dæmið um hvorugkynið á tímarit.is er í Þjóðólfi 1896: „enda hafa þeir fengið einkar smellið lag við það kvæði, til að syngja „solo“ með kóri.“ Í Íslandi 1898 segir. „með kórinu voru hvorki meira nje minna en 4 lúðrar, harmoníum og Piano látin leika undir.“ Í Ingólfi 1904 segir: „við það hætti kórinu á að tengja á-ið við næsta orð á undan.“ Í Reykjavík 1905 segir: „Samsöngurinn til ágóða fyrir söng-kórið í Dómkyrkjunni verður haldinn í Báruhúsinu næstk. Laugard. og Sunnudagskvöld.“ Í Norðurlandi 1906 segir: „en „kórið“ tæki undir létt og lipurt.“ Í Ingólfi 1907 segir: „Tókst hann hið bezta, einnkannlega karla- og kvennakórið.“ Í Ísafold 1907 segir: „hún gat ekki samlaðast hinum röddunum (í kórinu).“

Það er þó rétt að hafa í huga að vegna þess að nefnifall og þolfall eintölu án greinis er eins, kór, hvort sem orðið er haft í karlkyni eða hvorugkyni, þá gætu hvorugkynsdæmin verið mun fleiri. En ef lýsingarorð stendur með nafnorðinu sker það úr, eins og í dæminu sem vísað var til í upphafi. Á árunum 1910-1929 eru samtals 104 dæmi um hvorugkynið blandað kór á tímarit.is en 99 um karlkynið blandaður/blandaðan kór. Hvorugkynið virðist því hafa verið álíka algengt og karlkynið á þessum tíma. En um miðjan fjórða áratuginn verður skyndileg breyting – hvorugkynsmyndirnar hverfa nær alveg á örfáum árum og eftir 1940 finnast nær engin dæmi um þær á tímarit.is. Yngsta örugga dæmið sem ég hef séð er frá 1959.

Það er ekki gott að segja hvers vegna hvorugkynið hvarf svo snögglega. Það má halda því fram að það hefði verið hentugt að greina milli hinna tveggja merkinga orðsins með mismunandi kynjum – í merkingunni 'innsti hluti kirkju' hefur orðið ævinlega verið karlkyns. En kannski hefur karlkynið þar með haft nógu sterka stöðu til að útrýma hvorugkyninu, og einnig er hugsanlegt að danskur uppruni hvorugkynsins hafi unnið gegn því. Hvað sem því líður er þetta skemmtilegt dæmi um að hegðun orða er sífellt að breytast – nafnorð skipta um kyn og beygingarflokk, sagnir skipta um beygingu og fallstjórn, o.s.frv. Allt er þetta málinu alveg að meinalausu og ástæðulaust að amast við því, svo framarlega sem orðin beygjast á annað borð.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók er sambandið vera svipur hjá sjón skýrt 'vera ekki eins og það var áður' með dæminu borgin er ekki nema svipur hjá sjón, og í Íslenskri orðabók er það skýrt 'hafa farið mjög aftur' með dæminu fyrirtækið er ekki orðið nema svipur hjá sjón. Í báðum tilvikum fer ekki nema á undan sambandinu enda er það mjög algengt. En í Merg málsins eftir Jón G. Friðjónsson eru sýndar fleiri myndir sambandsins: „vera ekki (nema) svipur hjá sjón; e-ð er (aðeins/ekki nema) svipur hjá sjón“ og skýringin er 'hafa látið mjög á sjá; vera afturfararlegur'. Í flestum dæmanna fylgir ekki nema með, en þó er einnig gefið dæmið „Nokkrir liðsmenn voru ekki svipur hjá sjón í úrslitaleiknum“ – án nema.

Eins og Jón rekur, bæði í Merg málsins og Orð að sönnu, er elsta afbrigði orðasambandsins frá sextándu öld – „Allt er svipur nema sjón“ í bréfi frá Magnúsi Jónssyni prúða. en nútímamynd þess er frá seinni hluta átjándu aldar – „Því það er allt svipur hjá sjón um þann dauða sem verður á vori þessu“ úr bréfi frá 1784. Jón skýrir þetta 'allt er sem skuggi borið saman við að sjá'. Eins og elsta dæmið sýnir hefur atviksorðið nema lengi fylgt sambandinu eins og líka í elsta dæmi um það á tímarit.is, í Norðra 1853: „er yfirlit þetta þó varla nema svipur hjá sjón, á móti því, ef sjálfur reikningurinn hefði birzt eins og hann, grein fyrir grein, er saminn af amtmanninum.“ Þarna stendur neitandi atviksorðið varla með nema, en algengast er að neitunin ekki fylgi nema.

Öll dæmi frá nítjándu öld eru af þessu tagi. Þegar neitun kemur fyrir með sambandinu stendur hún alltaf með nema og á við það – ekki nema svipur hjá sjón merkir 'aðeins svipur hjá sjón'. En þetta breytist smám saman þegar kemur fram á tuttugustu öld. Í Þjóðólfi 1904 segir: „allt fyrirkomulag þessarar stofnunar breyttist svo, að þar varð ekki svipur hjá sjón.“ Í Vöku 1929 segir: „Það kom íbúum þeim, sem við höfðum tal af, saman um, að það væri ekki svipur hjá sjón að koma nú til Bozen.“ Í Tímariti iðnaðarmanna 1930 segir: „Talið er, að hún sje ein af allra elstu borgum Evrópu, frá árinu 1100 fyrir Krist, og sje nú ekki svipur hjá sjón við það, sem áður var.“ Í Vísi 1938 segir: „myndin verður ekki svipur hjá sjón samanborið við söguna.“

Þetta samband verður smátt og smátt algengara þegar líður á öldina, einkum eftir 1960, og frá því um 1980 hafa dæmi með neitun verið hátt í helmingur dæma um sambandið á tímarit.is og sækja greinilega á – í Risamálheildinni eru dæmin með ekki og án nokkurn veginn nákvæmlega jafnmörg. Það mætti auðvitað ætla að ekki svipur hjá sjón hefði andstæða merkingu við svipur hjá sjón – neitun snýr yfirleitt merkingunni við. En í þessum dæmum er samt augljóst að merkingin er 'svipur hjá sjón'. Það er svo sem ekki einsdæmi að orðasambönd hafi sömu merkingu með og án neitunar þótt það virðist „órökrétt“ – ég hef skrifað um dæmi eins og (ekki) ósjaldan og óhjákvæmilegt (annað en) og fleiri svipuð mætti nefna.

Hvernig stendur á því að ekki svipur hjá sjón kemur upp í sömu merkingu og svipur hjá sjón? Eins og áður er nefnt var sambandið ekki nema svipur hjá sjón notað löngu áður en ekki svipur hjá sjón kom upp, og ekki ólíklegt að það liggi þarna að baki – málnotendur eru vanir því að neitun sé í grennd við sambandið og átta sig ekki á því að merkingin „ætti“ í raun að snúast við þegar nema fellur brott. Önnur ástæða er væntanlega sú að svipur hjá sjón er ekki sérlega gagnsætt fyrir nútíma málnotendur. Fólk hefur hins vegar tilfinningu fyrir því að það sé neikvætt að vera svipur hjá sjón og finnst þess vegna eðlilegt að neitunin ekki fylgi með. Það er komin löng hefð á bæði afbrigðin og „órökrétta“ notkun veldur engum misskilningi.

Sum orð um tíma geta bæði vísað til tímapunkts og tímabils og það getur valdið misskilningi. Dæmi um þetta er orðið hádegi sem getur merkt bæði 'klukkan tólf' og vísað til tímapunkts og 'milli klukkan 12 og 13' og vísað til tímabils. Seinni skýringin er í Íslenskri nútímamálsorðabók en ekki sú fyrri – þar er hins vegar þriðja skýringin, ‚sú stund dagsins þegar sólin er hæst á lofti‘ sem er vitanlega rétt og væntanlega grunnmerking orðsins, en vegna þess að Ísland er á sumartíma er hádegi í þeirri merkingu ekki klukkan tólf, heldur frá eitt til hálf tvö. Ef sagt er á hádegi er um tímapunkt að ræða, í hádeginu er tímabil, en um hádegið er tvírætt – fólk skilur það ýmist þannig að það merki 'um klukkan tólf' eða 'milli tólf og eitt eða nálægt því'.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag stóð „Trump annar til að ná níræðisaldri í embætti“ en því hefur nú verið breytt í „Trump annar til að ná á níræðisaldur í embætti“. Í fréttinni sjálfri segir þó enn „Hann er nú annar forsetinn í sögu Bandaríkjanna sem nær níræðisaldri í embætti.“ Í Íslenskri nútímamálsorðabók hefur nafnorðið níræðisaldur tvær skýringar – annars vegar 'aldurinn í kringum nírætt' og hins vegar '80-89 ára aldur'. Í fyrra tilvikinu er vísað til tímapunkts en í því seinna til tímabils. Þess vegna á seinni merkingin við í sambandinu á níræðisaldri en sú fyrri í ná níræðisaldri því að þar er augljóslega um tímapunkt að ræða. Orðið níræðisaldur var því ranglega notað í fyrri gerð umræddrar fyrirsagnar, og er það enn í fréttinni sjálfri.

Þegar orðalagi fyrirsagnarinnar er breytt úr ná níræðisaldri í ná á níræðisaldur er því í raun verið að breyta um merkingu í orðinu níræðisaldur. Það er vissulega skiljanlegt að þessu sé blandað saman, en það er samt ljóst að miðað við málvenju er Trump ekki búinn að ná níræðisaldri heldur áttræðisaldri – og það er ekki einu sinni ljóst að hann sé búinn að ná á níræðisaldur. Eins og ég hef skrifað um er það nefnilega skilningur sumra að fólk sem er áttrætt sé ekki komið á níræðisaldur heldur standi á áttræðu og komist ekki á níræðisaldur fyrr en það er orðið áttatíu og eins árs. Þetta er hins vegar í andstöðu við skýringuna í Íslenskri nútímamálsorðabók og Íslenskri orðabók og mér er ekki ljóst á hverju þessi skilningur byggist.