Eiríkur Rögnvaldsson

Orðið vaskur er skýrt 'vegg- eða borðföst skál með rennandi vatni ætluð til þvotta' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Þar er ekki að finna veiku myndina vaski sem er gefin í sömu merkingu í Íslenskri orðabók en vísað á vaskur,  og í Íslenskri orðsifjabók eru báðar myndir tilfærðar og sagðar tökuorð úr vask í dönsku sem er stytting á vaskekumme. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er vaskur tilfært með spurningarmerki sem merkir vafasamt mál. Þegar orð eins og vask er tekið inn í málið og gert að karlkynsorði getur það formsins vegna orðið hvort heldur er sterkt eða veikt og því eru tvímyndirnar skiljanlegar, en það er ljóst af orðabókum að sterka myndin vaskur er talin aðalmynd orðsins og hefur alla tíð verið margfalt algengari en sú veika.

Það er erfitt að leita rafrænt að myndinni vaski vegna þess að í beygingu fellur hún svo oft saman við sterku myndina vaskur og lýsingarorðið vaskur. Á tímarit.is má þó finna slæðing af ótvíræðum dæmum um vaskann (45 dæmi) og vaskanum (30 dæmi) dreift nokkuð jafnt yfir síðustu hundrað ár.  Ástæðan fyrir því að ég fór að hugsa um þetta var sú að ég rakst í gær á veiku myndina vaskanum á síðu Facebook-vinar og sú mynd varð þar uppspretta umræðna enda ekki hin venjulega. Spurt var hvort þessi mynd væri ekki norðlenska sem getur vel átt við enda umræddur Facebook-vinur úr Húnavatnssýslu. Ég er ekki heldur frá því að ég hafi vanist þessari mynd í Skagafirði í mínu ungdæmi en þori samt ekkert að fullyrða um það.

Það er a.m.k. ljóst að veika myndin hefur lengi tíðkast í Eyjafirði. Gísli Jónsson sagði í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1986: „Ég er hins vegar ekki svo harður af mér að vilja útrýma orðinu vaski (vaskur), enda þótt stundum a.m.k. megi setja þvottaskál eða eitthvað þvíumlíkt í staðinn. Ég setti auðvitað orðmyndina vaskur í sviga, samkvæmt eyfirskum uppruna mínum. Mér er tamt að hafa veiku beyginguna, vaski, um vaska o.s.frv. Eitthvað fer í vaskann og er í vaskanum.“ Í frásögn Sigmundar Ernis Rúnarssonar af ömmum sínum á Akureyri í Fréttablaðinu 2021 segir: „„Sagði blíðum rómi að svona lagið færi nú ekki í vaskann.“ Einmitt, vaskann. Það fór ekkert í vaskinn norðan heiða. Og fer ekki enn. Heldur vaskann.“

Í Risamálheildinni eru hátt í 200 dæmi um vaskann og vaskanum, nær öll af samfélagsmiðlum. Nokkur dæmi af Bland.is: „Fyrir norðan er sagt setja í vaskann ... ekki setja í vaskinn“, „ég sagði vaskann en eftir að ég flutti suður þá talar maður um vaskinn“, „Maðurinn minn segir vaskann og er að norðan“, „segja Akureyringar ekki alltaf „vaskann“ í staðinn fyrir „vaskinn“, „ég segi bæði, vaskinn þegar ég er fyrir sunnan og vaskann þegar ég er heima“, „Amma fyrir norðan sagði alltaf „vaskann“ í staðinn fyrir „vaskinn“, „ég fæ grænar bólur þegar ég heyri fólk að norðan segja vaskann“, „Ég myndi setja spegil yfir vaskann (ég er að norðan)“. Það er því greinilegt að veika myndin lifir góðu lífi  á Norðurlandi, a.m.k.í óformlegu málsniði.

Í þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst verður spurt: „Á Ísland að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Orðið aðildarviðræður er þarna þýðing á accession negotiations sem ganga út á „skilyrði sem land verður að uppfylla til að vera tekið inn í ESB og beinast einkum að upptöku og framkvæmd lagasafns sambandsins“ („relate to the conditions under which the country will be admitted to the EU and focus on the adoption and implementation of the EU’s body of law (the acquis)“). Orðið aðildarviðræður er nokkuð hlutlaust og hefur lengi verið aðalorðið sem notað er í íslensku um viðræður ýmissa landa við Evrópusambandið og forvera þess, með inngöngu í huga, en ýmsar aðrar þýðingar á accession negotiations hafa komið fram.

Það sem er sameiginlegt öllum orðum sem ég hef séð notuð fyrir accession negotiations er að í þau vantar annan merkingarþáttinn í negotiations. Það orð merkir nefnilega ekki bara 'viðræður', heldur 'samningaviðræður'. Svo getur fólk auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hversu miklu máli þetta skipti, og vissulega má halda því fram að í ýmsu samhengi feli orðið viðræður í sér að um samningaviðræður sé að ræða. Við tölum t.d. yfirleitt um kjaraviðræður frekar en kjarasamningaviðræður þótt það orð sé líka til og hafi verið notað. En aðildarsamningaviðræður er býsna stirt orð þótt það komi fyrir – í Fréttablaðinu 2008 er talað um „tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarsamningaviðræður við Evrópusambandið“.

Ef við lítum fram hjá þessu væri nákvæmasta þýðingin líklega inntökuviðræður eða inngönguviðræður. Fyrrnefnda orðið virðist ekki hafa verið notað en fáein dæmi má finna um síðarnefnda orðið – í Fréttablaðinu 2004 segir t.d.: „Hins vegar séu inngönguviðræður ólíklegar sökum afdráttarlausrar andstöðu Davíðs Oddssonar forsætisráðherra.“ Þegar farið var að ræða hugsanlega aðildarumsókn Ísland að ESB var aðildarviðræður algengasta orðið en fleiri svipuðum orðum brá fyrir – í DV 2008 er talað um að „laga stjórnarskrá íslands að hugsanlegri aðild án þess þó að hefja undirbúningsviðræður“ og í Fréttablaðinu 2008 var hvatt til að „farið verði í undirbúningsvinnu og könnunarviðræður vegna aðildar að Evrópusambandinu“.

En þegar Ísland sótti um aðild að ESB 2009 og umsóknin varð að pólitísku þrætuepli kom fljótlega fram nýtt orð um accession negotiations – aðlögunarviðræður. Í Þjóðmálum 2009 segir Björn Bjarnason að „stjórnarflokkarnir hafi sameinast um þá meginstefnu að fara til aðildar- eða réttara sagt aðlögunarviðræðna í Brussel“ og í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins 2010 segir: „Öllum er ljóst og ESB leynir því hvergi að Ísland er ekki í aðildarviðræðum heldur aðlögunarviðræðum.“ Orðið aðlögunarviðræður var augljóslega búið til og notað í pólitískum tilgangi af andstæðingum aðildarumsóknar, til þess ætlað að gera fólk fráhverft aðild. Það var mikið notað meðan viðræðurnar stóðu yfir á árunum 2010-2013 en sést mun sjaldnar síðan.

Það er ljóst að orðið aðlögunarviðræður getur ekki verið þýðing á accession negotiations og fullnægir ekki skilyrðum sem verður að gera til íðorða. En notendur orðsins vilja væntanlega meina að aðlögunarviðræður sé samt sem áður réttara orð en aðildarviðræður vegna þess að það lýsi því sem felist í ferlinu sem um er að ræða. Það er reyndar hæpið eins og rakið er á Vísindavefnum, en hvað sem um það má segja er þetta skýrt dæmi um það hvernig huglægt orð er notað til að hafa áhrif á viðhorf málnotenda. Það er óumdeilt að Ísland hefur sótt um aðild að ESB og orðið aðildarviðræður er því hlutlaus lýsing á því sem um er að ræða. Það er þar af leiðandi eðlilegt að nota það í þeirri spurningu sem þjóðin verður spurð í lok mánaðarins.

Styttingin 24/7, lesið twenty-four-seven, er ættuð úr ensku og merkir 'tuttugu og fjórar klukkustundir sjö daga vikunnar', þ.e. í raun 'alltaf'. Hún mun hafa komið fram fyrir u.þ.b. fjörutíu árum en fór að sjást í íslensku skömmu fyrir aldamót. Elsta dæmið sem ég finn um þetta í íslensku samhengi í heiti tímaritsins 24/7 sem byrjaði að koma út 1999 og fylgdi Morgunblaðinu um tíma kringum aldamótin. Upp úr því fara að sjást dæmi um þetta í texta. Í Morgunblaðinu 2001 fylgir skýring, enda styttingin þá enn lítið þekkt: „Þetta fellur undir svokallaða 24/7-þjónustu, þ.e. hún er virk allan sólarhringinn alla daga vikunnar.“ Í DV 2001 segir: „Ég var í Valsgallanum 24/7.“ Í DV 2002 segir: „Ég er náttúrlega í þessu 24/7.“

Undanfarin ár hefur þetta samband verið mjög mikið notað í íslensku, einkum í óformlegu máli en einnig í auglýsingum verslana og þjónustufyrirtækja. A.m.k. síðan 2010 hefur tíðkast að auglýsa „opið 24/7“. Reyndar virðast auglýsendur stundum hafa gleymt, eða ekki áttað sig á, hvað sambandið merkir, eða merkti upphaflega, eins og þegar auglýst er að opið sé „24/7“ tiltekinn dag – „26. des. Opið 24/7“. Þarna er það notað í merkingunni 'allan sólarhringinn' en vísar aðeins til þessa tiltekna sólarhrings – „7“-hlutinn sem vísar til allra daga vikunnar fellur dauður niður. Þá er eðlilegt að spyrja hvers vegna í ósköpunum sé verið að nota þetta enska samband ef það er ekki einu sinni notað eins og það er hugsað.

Ólíkt mörgum öðrum enskum orðum og orðasamböndum sem hafa orðið algeng í íslensku á seinustu árum hefur þetta samband ekki aðlagast málinu á nokkurn hátt, að ég best veit. Það er alltaf borið fram á ensku – ég hef aldrei heyrt sagt tuttugu og fjóra(r) sjö eða neitt slíkt, enda væri slíkt samband ekki í samræmi við íslenskar reglur um gerð orða eða orðasambanda. Þess vegna fer þetta samband ekki vel í íslensku og er auk þess algerlega óþarft – í staðinn fyrir opið 24/7 er einfalt að segja alltaf opið, og í staðinn fyrir opið 24/7 á nýársdag er einfalt að segja opið allan sólarhringinn á nýársdag. Almennt finnst mér ensk tökuorð frekar meinlaus en þetta samband fellur ekki að málinu og ætti ekki að sjást eða heyrast í íslensku að mínu mati.

Tveir af þeim erlendu stjórnmálamönnum sem voru ofast nefndir fyrir utan Kennedy Bandríkjaforseta þegar ég var að byrja að hlusta á útvarpsfréttir svona 7-8 ára, á árunum 1962-1963, voru þeir Du Gól Frakklandsforseti og Hjúm lávarður utanríkisráðherra Bretlands, og síðar forsætisráðherra. Það tók mig smátíma og olli mér nokkrum heilabrotum að átta mig á því að þetta voru sömu mennirnir og ég las um í Morgunblaðinu og Tímanum en hétu þar allt öðrum nöfnum, að mér fannst – de Gaulle og Home. Á þessum tíma voru erlend nöfn í útvarpsfréttum nánast eina útlenskan sem maður heyrði nokkurn tíma, fyrir utan söngtexta, og ósamræmi milli framburðar og stafsetningar var manni því algerlega framandi. En nú eru aðrir tímar.

Þegar erlend nöfn koma fyrir í íslenskum texta reynum við oftast að bera þau fram eitthvað í líkingu við það sem gert er á því máli sem þau eru komin úr – ef við teljum okkur vita það. Það var einmitt það sem útvarpsþulir þessa tíma gerðu með nöfn eins og de Gaulle og Home. Auðvitað er framburðurinn sjaldnast alveg sá sami því að hljóð eins máls samsvara hljóðum annars máls yfirleitt ekki fullkomlega, jafnvel þótt við köllum það „sömu“ hljóðin. Íslenska hefur t.d. aðeins eitt s-hljóð sem við setjum í staðinn fyrir ýmis svipuð hljóð í ensku, þýsku og frönsku – oft heyrum við ekki muninn og áttum okkur ekki á því að við erum að nota annað hljóð. Það er alveg eðlilegt að setja hljóð úr íslensku hljóðkerfi í stað framandi erlendra hljóða.

En ef við vitum ekki hvernig nöfnin eru borin fram í frummálinu, t.d. þekkjum ekki málið, reynum við að giska – stundum út frá íslenskum framburði, en iðulega líka út frá enskum framburði. Ég hef stundum séð talað um „Ritsjard Wogner-heilkennið“ – þar er vísað til þess þegar nafn þýska tónskáldsins Richard Wagner er borið fram eins og það væri enskt nafn. Það er svo sem skiljanlegt að þetta gerist hjá almennum málnotendum vegna þess að flestir Íslendingar þekkja eitthvað til ensks framburðar en margfalt færri kunna þýsku, og enska er einhvers konar „sjálfgefin útlenska“ á Íslandi. Samt sem áður verður að ætlast til þess að fólk sem vinnur við fjölmiðla þekki grundvallarreglur um framburð helstu Evrópumála.

Ég fór að hugsa um þetta í tengslum við athugasemdir sem oft eru gerðar við framburð erlendra skammstafana, eins og streymisveitunnar HBO Max og Knattspyrnusambands Evrópu, UEFA. Þessar skammstafanir eru iðulega bornar fram eidsbíó og júeifa en mörgum finnst að fremur ætti að nota íslensk heiti bókstafanna og segja há-bé-o og u-e-eff-a. En hér er á það að líta að skammstafarnirnar eru nær ævinlega notaðar en ekki full nöfn þessara fyrirbæra. HBO stendur fyrir Home Box Office sem vísar til úreltrar tækni og UEFA stendur fyrir Union of European Football Associations sem er alltof langt til að nota í venjulegri umræðu. Skammstafarnirnar hafa því í raun öðlast sjálfstætt líf og eru orðnar hin venjulegu heiti fyrirbæranna.

Við höfum hliðstæð dæmi í íslensku. Hér starfar stéttarfélagið VR sem áður var skammstöfun fyrir Verslunarmannafélag Reykjavíkur. En vegna þess að félagsfólk starfar við margt annað en verslun, og starfssvæði félagsins nær langt út fyrir Reykjavík, þótti þetta heiti ekki lengur hæfa og nú heitir félagið formlega VR, borið fram vaff-err, þótt stundum sé að vísu látið svo heita sem þessir stafir standi fyrir virðing – réttlæti. Þarna hefur það sem áður var skammstöfun orðið að heiti félagsins, og svipað hefur í raun gerst með HBO og UEFA – eidsbíó og júeifa eru hin venjulegu heiti þessara fyrirbæra, og þess vegna er ekkert athugavert við að bera þau fram upp á ensku eins og hver önnur ensk nöfn sem notuð eru í íslensku samhengi.

Þar  með er ekki sagt að þetta gildi um allar erlendar skammstafanir á nöfnum af einhverju tagi. Þegar um er að ræða skammstafanir sem hægt er að kveða að er oft hefð fyrir því að bera þær fram eins og íslensk orð – gott dæmi er NATO sem oft er líka aðlagað íslenskri stafsetningu og skrifað NATÓ, og varla er nokkurn tíma borið fram neitó í íslensku samhengi. Auðvitað er ekki heldur neitt athugavert við að bera skammstafanir erlendra nafna fram staf fyrir staf, með íslenskum bókstafaheitum, og oft er hefð fyrir því – DR og NRK er venjulega borið fram dé-err og enn-err-ká. En meginatriðið er að það er í mörgum tilvikum alveg eðlilegt, og ekki í neinni andstöðu við íslensku og íslenska málhefð, að nota erlendan framburð erlendra skammstafana.

Orðið taxi er notað um leigubíla í ýmsum tungumálum, þar á meðal íslensku þótt ýmsum þyki það kannski ekki gott mál – bæði í Íslenskri orðabók og Íslenskri nútímamálsorðabók er það sagt „óformlegt“. Orðið hefur tíðkast í málinu í a.m.k. heila öld – í elstu dæmum sem ég finn er það í samsetningunni taxabíll. Í Morgunblaðinu 1928 segir: „Litla bifreiðastöðin hefur nú fengið „taxa“-bíla“ og í sama blaði 1930 segir: „Skömmu seinna ók rauður „taxa“-bíll fram hjá veitingahúsinu.“ Þarna er taxa innan gæsalappa og fleiri hliðstæð dæmi má finna frá næstu áratugum, en í Íslendingi 1932 er orðið notað eitt og sér, án gæsalappa: „vanti ykkur bíl, þá [...] biðjið um taxa og látið ekki bíða eftir ykkur því taxinn telur tímann og tíminn er peningar.“

Þarna er taxi notað sem hvert annað íslenskt orð – fær myndina taxa í þolfalli og bætir við sig greini, taxinn. Dæmi um orðið í íslensku samhengi eru þó fá fram eftir öldinni. Í Þjóðólfi 1940 segir: „Við urðum að taka Taxa er stóð þar rétt hjá.“ Í Morgunblaðinu 1945 segir: „Loks náði dyravörðurinn – sem var kolsvartur – í taxa.“ Í Mánudagsblaðinu 1950 segir: „Nokkrir bílstjórar hjá ,,Hreyfli“ eru nú teknir upp á því að merkja bifreiðar sínar TAXI. Þetta nafn er nú orðið einskonar alþjóðanafn yfir leigubifreiðar, og þar sem það er nú orðin algengur siður að veifa bifreiðum á götum úti, þá er ólíkt liprara að kalla „Taxi – taxi“ heldur en „leigubíll – leigubíll“. Þetta nafn er ekkert óíslenzkara en t. d. doktor eða prófessor, svo því ekki að nota það?“

Í Fréttablaðinu 2021 segir Jón Gnarr: „Bílaleigubíll kemur til vegna þess að við gátum ekki notað taxi eins og er alþjóðlega þekkt um allan heim [...] af því að það er útlenska.“ Í aðsendu bréfi sem Gísli Jónsson birti í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1989 segir: „Leigubíll þýðir nú á dögum: bíll með bílstjóra, en flestir eru þeir nú með merki ofan á þakinu, sem er „taxi“. Ef menn læra smám saman að nota þetta orð fyrir „leigubíll með bílstjóra“, þá losnar hið rétta orð: leigubíll fyrir bíl á leigu án bílstjóra.“ Í öðrum þætti sama ár sagði Gísli: „Þá leitar svolítið á huga minn sú uppástunga [...] að taka við útlenda orðinu taxi (beygist eins og Faxi) og stytta svo „bílaleigubíll“ í leigubíll. Nú er „taxi“ þarfur þjónn eins og Faxi fyrrum.“

Orðið bílaleigubíll kemur fyrst fyrir 1963 – í Morgunblaðinu það ár segir: „Nýju fyrirbrigði hefir skotið upp í umferðinni, það er að segja hinum svokölluðu „bílaleigubílum“.“ Það má alveg taka undir að þetta er sérkennilegt orð – Jón Gnarr sagði: „Þannig að þetta er bara bull.“ Tvítekning á sama liðnum, bíll, er óheppileg þótt slíkt sé ekki einsdæmi. Mér finnst sjálfsagt að viðurkenna taxi sem gott og gilt íslenskt orð – það fellur fullkomlega að hljóðkerfi og beygingakerfi málsins. Vissulega á það sér enga ættingja í íslensku en það sama gildir um orðið bíll. Það væri líka æskilegt ef taxi kæmi algerlega í staðinn fyrir leigubíll þannig að hægt væri að nota það orð í stað bílaleigubíll, en ég er ekki viss um að það sé raunhæft á þessu stigi.

Í fréttum í gær var sagt frá því að Reykjavíkurborg og lögreglan hygðust „efla nágrannavörslu, velferðarþjónustu og myndavélaeftirlit til að sporna við auknum innbrotafaraldri í miðborginni“. Í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ sá ég að verið var að hnýta í orðið nágrannavarsla og sagt: „Það getur verið dýrt og tímafrekt að elta nágrannana.“ Þarna er væntanlega vísað til þess að í samsetningum þar sem -varsla er seinni liður vísar fyrri liðurinn iðulega til þolandans, þess eða þeirra sem á að verja eða gæta – bókavarsla, dyravarsla, fangavarsla, fjárvarsla, landamæravarsla, safnvarsla o.s.frv. Í orðinu nágrannavarsla vísar fyrri liðurinn aftur á móti til gerendanna, þeirra sem eiga að gæta umhverfisins.

En þegar að er gáð eru merkingartengsl samsetningarliðanna samt með ýmsu móti. Í orðinu brunavarsla er auðvitað ekki verið að verja bruna, heldur reyna að koma í veg fyrir bruna eða minnka skaða vegna bruna. Í orðinu næturvarsla er ekki verið að verja nóttina heldur verja eitthvað að næturlagi. Í orðinu refsivarsla er ekki verið að verja refsingu heldur merkir orðið 'hóta og beita refsingum fyrir afbrot'. Í orðinu veðurvarsla er ekki verið að verja veðrið heldur fylgjast með því – og svo mætti lengi telja. Einnig eru til orðin hervarsla og lögregluvarsla sem eru alveg sambærileg við nágrannavarsla. Það er því ljóst að bæði á seinni liðurinn -varsla sér ýmis merkingartilbrigði, og merkingarleg vensl hans og fyrri liðarins eru með ýmsu móti.

Annað svipað dæmi er orðið myndavélaeftirlit sem einnig kemur fyrir í áðurnefndri tilvitnun í fréttir gærdagsins. Í langflestum tilvikum vísar fyrri liður samsetninga með –eftirlit til þess eða þeirra sem litið er eftir, í ýmsum skilningi – bifreiðaeftirlit, brunaeftirlit, byggingaeftirlit, fjármálaeftirlit, kosningaeftirlit, kvikmyndaeftirlit, rafmagnseftirlit, ungbarnaeftirlit o.s.frv. En í sumum tilvikum vísar fyrri liðurinn til þeirra sem sinna eftirlitinu –  lækniseftirlit, lögreglueftirlit, ríkiseftirlit o.fl. Í myndavélaeftirlit, og einnig ratsjáreftirlit, vísar fyrri liðurinn ekki til þolanda heldur til eins konar geranda – tækis sem notað er til að framkvæma eftirlitið. Það eru samt engar líkur á að við misskiljum orðin þótt tengsl liðanna séu óvenjuleg.

Orðið nágrannavarsla er ekki nýtt – það hefur heilmikið verið notað undanfarinn aldarfjórðung og elsta dæmi sem ég finn um það er í Neytendablaðinu 1991: „Nágrannavarsla hefur verið að ryðja sér til rúms sem vörn gegn þjófum á undanfömum árum.“ Þótt vissulega sé rétt að fyrri liður samsetninga með -varsla vísi oftast til einhvers konar þolanda er þetta alveg rétt og eðlilega myndað orð. Það eru engar ákveðnar reglur um það hvernig merkingartengsl samsetningarliða geti verið – við lærum bara hvernig þeim er háttað í hverju orði fyrir sig. Oftast er það augljóst út frá samhengi, og þegar við erum farin að nota orðið hættum við að hugsa um innri gerð þess – orðið sem heild hefur bara ákveðna merkingu í huga okkar.

Í fréttum Ríkissjónvarpsins í kvöld var sagt: „Donald Trump forseti Bandaríkjanna átti afkastamikla og jákvæða fundi með bæði forseta Úkraínu og forsætisráðherra Ísraels í dag.“ Orðalagið „afkastamikla og jákvæða“ er greinilega þýðing á „positive and productive“ sem talskona Hvíta hússins notaði um fundina. Nú getur lýsingarorðið productive vissulega merkt 'afkastamikill' en í hefðbundnu máli held ég að sú merking komi aðeins til greina þegar orðið er notað um einhvers konar geranda – í Íslenskri nútímamálsorðabók er nafnorðið afköst skýrt 'magn vinnu eða afurðar sem maður, vél eða verksmiðja skilar'. Lýsingarorðið afkastamikill er skýrt 'sem sýnir mikil afköst við verk, mikilvirkur' – vísar sem sé til einhvers konar geranda.

Sú merkingarskýring getur augljóslega ekki átt við um óhlutstætt fyrirbæri eins og fund – hann getur ekki afkastað neinu, ekki verið gerandi. En fáein dæmi um þetta orðalag má þó finna í fjölmiðlum frá síðustu árum. Í fréttum Ríkisútvarpsins 2005 segir: „þetta er búinn að vera geysilega skemmtilegur og afkastamikill fundur.“ Í Morgunblaðinu 2009 segir: „Norðurljósadýrð og afkastamiklir fundir.“ Í Breiðholtsblaðinu 2021 segir: „Í frétt frá Þjónustumiðstöð segir að þetta hafi verið afkastamikill fundur.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Hann þakkaði Guðlaugi Þór Þórðarsyni utanríkisráðherra fyrir góðar viðtökur og afkastamikinn fund.“ Í Vísi 2023 segir: „Þetta hefur verið afar afkastamikill fundur.“

Eins og margt annað í málinu virðist þetta því vera að breytast og þá væntanlega fyrir áhrif frá ensku. Í staðinn fyrir 'sem sýnir mikil afköst við verk' er orðið afkastamikill farið að merkja 'sem skilar miklu, sem mikið kemur út úr' eða eitthvað slíkt. Auðvitað er breytingin ekki mikil en hún leiðir til þess að merking orðsins verður ekki jafn bókstafleg og áður – dregur í vissum skilningi úr gagnsæi þess. Um slíkt eru svo sem ótal dæmi í málinu og ástæðulaust að gera veður út af því. Það er hins vegar umhugsunarefni hversu dæmum af þessu tagi fjölgar mikið og ört – dæmum þar sem hefðbundin merking íslensks orðs hliðrast til vegna þess að það er notað sem jafngildi ensks orðs sem hefur svipaða merkingu, en ekki alveg þá sömu.

Í frétt Ríkissjónvarpsins í kvöld um fund Selenskís forseta Úkraínu með Burnham forsætisráðherra Bretlands var sagt: „Burnham hét því að heiðra að öllu leyti skuldbindingar Breta gagnvart Úkraínumönnum.“ Þetta orðalag er ekki einsdæmi og ekki alveg nýtt, en ekki í samræmi við hefðbundna merkingu sagnarinnar heiðra sem er skýrð 'gera (e-m) heiður, sýna (e-m) heiður eða virðingu' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Þarna liggur enskt orðalag augljóslega að baki – það sem Burnham sagði var „I will honour every commitment this country has made to Ukraine in full“. En þótt sögnin honour geti vissulega þýtt 'heiðra' og geri það oft þýðir hún líka 'virða' eða 'standa við' og það væri eðlilegri þýðing í þessu tilviki.

Aftur á móti er sambandið halda í heiðri vel þekkt í þessari merkingu a.m.k. síðan á nítjándu öld. Elsta dæmi þess með nafnorðinu skuldbinding sem ég finn er í Árbók Háskóla Íslands 1933: „Þeir gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að létta hersveitum sérhvers félaga bandalagsins för yfir land sitt, er tekur þátt í sameiginlegum athöfnum þeirra til þess að halda í heiðri skuldbindingum sáttmálans.“ Athugið að þarna tekur sambandið með sér þágufall, skuldbindingum, og þannig virðist það hafa verið framan af, en þolfall fer að sjást um 1940: „Hann lofaði að halda í heiðri hin nýju lög“ segir í Vísi það ár. Í Tímanum 1962 segir: „Íran mun halda áfram samvinnu sinni við Vesturlöndin og halda í heiðri skuldbindingar sínar.“

En það er ekki fyrr en undir síðustu aldamót sem sögnin heiðra fer að sjást í þessari merkingu. Í  Degi 1999 segir: „Á formaðurinn ekki að heiðra skuldbindingar sínar gagnvart þessu fólki líka?!! Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Steingeitin heiðrar skuldbindingar sínar.“ Í Viðskiptablaðinu 2011 segir: „hvort ríkissjóður Íslands eigi að heiðra skuldbindingar Landsbankans vegna Icesave.“ Í DV 2012 segir: „Hin nýja ríkisstjórn Grikklands verður að heiðra skuldbindingar sem Grikkland hefur undirgengist.“ Í Vísi 2021 segir: „Kvaðst hún telja réttast að sá meirihluti heiðraði skuldbindingu sína við Skosku þjóðina.“ Í Fréttablaðinu 2022 segir: „Rússland verður að […] heiðra alþjóðlegar skuldbindingar sínar.“

Dæmin eru samt ekki ýkja mörg. Það má svo auðvitað hafa mismunandi skoðanir á þessari nýjung í notkun sagnarinnar heiðra – vitaskuld er þetta íslensk sögn, og algengt að merking sagna hliðrist aðeins til eða víkki. Þarna gerist það væntanlega fyrst og fremst fyrir áhrif frá honour í ensku en orðasambandið heiðra skuldbindingar ber það svo sem ekki sérstaklega með sér að vera undir enskum áhrifum – ef við þekktum ekki til enska orðalagsins myndum við kannski telja þetta eðlilega útvíkkun á halda í heiðri. Mér finnst slík yfirfærsla ensks orðalags á íslensku almennt ekki æskileg en þetta eru svo sem ekki stórkostleg málspjöll og málnotendur verða bara að meta það hver fyrir sig hvað þeim finnst um þetta.

Í fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins í gær stóð „Þetta er búið að vera athyglisverður sólarhringur“. Þarna var vitnað í viðtal við Magna Ásgeirsson söngvara og einn skipuleggjenda „Bræðslunnar“ á Borgarfirði eystra. Í Facebook-hópnum „Hollvinir Ríkisútvarpsins“ var hneykslast á fyrirsögninni og bent á að þarna ætti að vera búinn, eins og stendur reyndar í texta fréttarinnar, „Þetta er búinn að vera athyglisverður sólarhringur“ – þ.e., notuð er karlkynsmyndin búinn í stað hvorugkynsmyndarinnar búið. Í hljóðskrá með viðtalinu er raunar erfitt eða ómögulegt að heyra hvora myndina Magni notar í raun og veru. En þar sem vísað er til karlkynsorðsins sólarhringur má vissulega halda því fram að karlkynið sé þarna eðlilegra.

En hvorugkynið er samt líka hugsanlegt, og ekki rangt. Lýsingarorð og lýsingarhættir samræmast venjulega frumlagi setningarinnar í kyni og tölu. Frumlagið er þarna ábendingarfornafnið þetta sem stendur í hvorugkyni, og því er búið einmitt sú mynd sem við væri að búast samkvæmt reglum. Berum þetta saman við setningu eins og kvöldið er búið að vera erfiður tími ­sem er hliðstæð nema hvað frumlagið er þar nafnorð í hvorugkyni en ekki fornafn. Þar finnst mér hvorugkynið búið þar sem lýsingarhátturinn samræmist frumlaginu kvöldið vera langeðlilegast þótt e.t.v. geti einnig komið til greina, a.m.k. í máli sumra, að láta lýsingarháttinn samræmast karlkynsorðinu tími og segja kvöldið er búinn að vera erfiður tími.

Þótt samræmi í kyni og tölu sé almennt bundið við frumlag getur nefnilega komið fyrir að lýsingarorð eða lýsingarháttur samræmist öðrum nefnifallslið ef hann er til staðar í setningunni. Þetta á einkum við ef frumlagið er fornafn í hvorugkyni, það eða þetta. Þess vegna er þetta er búinn að vera athyglisverður sólarhringur alveg eðlileg setning þótt athyglisverður sólarhringur sé ekki frumlag setningarinnar. En samræmi við frumlag getur samt aldrei verið rangt og þess vegna er þetta er búið að vera athyglisverður sólarhringur líka rétt íslenska. Annað dæmi um samræmi við nefnifallslið sem ekki er frumlag er þegar sagt er mér finnast þessar bækur góðar í stað mér finnst þessar bækur góðar – þessar bækur er ekki frumlag.

Á vefmiðli rakst ég á setninguna „Bréf sem var skrifað af farþega skipsins Titanic dögum áður en hann lést verður boðið upp á sunnudaginn“. Fyrir utan skipsheitið Titanic eru þarna auðvitað eintóm íslensk orð, en orðalagið er þó ekki í fullu samræmi við hefðbundna íslenska setningagerð. Samkvæmt henni væri nefnilega eitthvert ákvæðisorð með nafnorðinu dögum þarna, töluorð, lýsingarorð eða óákveðið fornafn – t.d. tveimur dögum, fáum dögum, einhverjum dögum, nokkrum dögum eða eitthvað slíkt. Aftur á móti er engin þörf á slíku ákvæðisorði í ensku og ljóst virðist að setningin er yfirfærð beint úr því máli – í ýmsum fréttum af umræddu bréfi segir „A rare Titanic letter written by a passenger days before he died in the disaster.“

Ég hef svo sem rekist á hliðstæðar setningar áður og hægt er að finna ýmis dæmi í textum frá síðustu árum. Í Vísi 2008 segir: „Árum síðar fékk ég loks tækifæri til að hitta annað kóngafólk.“ Í Morgunblaðinu 2011 segir: „Klukkustundum síðar átta starfsmenn sig á því að eitthvað vantar í hillurnar.“ Í Morgunblaðinu 2016 segir: „Dögum síðar spurði hún mig út í þennan Gimbil.“ Í Vísi 2016 segir: „Dögum seinna […] fannst síðasta manneskjan sem grafist hafði undir snjóþunganum.“ Í Vísi 2018 segir: „Mínútum síðar hringdi forsetinn.“ Í Vísi 2018 segir: „Mánuðum síðar áttaði sig hún hins vegar á því hvers eðlis brotin hafi verið.“ Í Bændablaðinu 2021 segir: „Vikum eða mánuðum síðar komu þau aftur á það svæði sem þær höfðu verið á.“

Þarna eru dæmi um ýmis orð sem vísa til tíma – mínúta, klukkustund, dagur, vika, mánuður, ár. Í öllum þessum dæmum finnst mér þurfa að vera eitthvert ákvæðisorð á undan nafnorðinu þótt þau hljómi vissulega ekki öll jafn óeðlilega í mínum eyrum. Þótt ég hafi ekki fundið dæmi um það í fljótu bragði mætti e.t.v. búast við svipuðum dæmum með öðrum orðum sem vísa til annars konar mælingar, svo sem lengdar eða hæðar – setningar eins og *þessi leið er bara kílómetrum lengri en hin eða *sjávarborð er sentimetrum hærri en fyrir öld. Slík bein yfirfærsla ensks orðalags er sífellt að verða meira áberandi í íslensku eins og ég hef oft skrifað um. Þetta eru kannski ekki stórkostleg málspjöll en samt alltaf betra að halda sig við málhefð.