Eiríkur Rögnvaldsson

Í frétt á mbl.is í dag segir: „Lögreglumenn veittu því athygli að það vantaði framhöggvara á bifreiðina og þar með skráningarmerki.“ Vakin var athygli á þessu í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ og sagt: „Orðið framhöggvari er nýtt fyrir mér, er þetta almenna heitið yfir þennan hluta bíls?“ Því er til að svara að höggvari er flettiorð í safninu „Bílorð“ í Íðorðabankanum þar sem það er sagt samheiti við stuðari (á ensku bumper). Í þessari merkingu er orði samsett úr nafnorðunum högg og -vari sem í Íslenskri orðabók er skýrt 'viðliður samsetninga um e-n/e-ð sem ver', sbr. eldingarvari. En einnig er til samhljóma orð sem er myndað af sögninni höggva og viðskeytinu -ari, einkum í samsetningunni myndhöggvari, en einnig steinhöggvari o.fl.

Í Íslenskri orðabók er höggvari gefið í annarri merkingu, en þó skyldri: 'tógsekkur eða -kúla til að taka fyrsta höggið þegar skip leggst að bryggju, stuðpúði'. Í elsta dæmi sem ég finn um orðið um hluta bíls er það haft í hvorugkyni – í Æskunni 1945 segir: „En þegar ekki er orðið nema eitt skref frá höggvari flutningsbílsins að kælinum á hinum.“ Elsta dæmi um karlkynsorðið er í Tímanum 1953: „Lögreglubifreiðina sakaði ekkert að ráði, dældaðist lítils háttar höggvari aftan á henni.“ Orðið var svo nokkuð notað næstu árin, einkum fram um 1980, en er mjög sjaldséð á seinustu árum. Einnig voru samsetningarnar framhöggvari og afturhöggvari nokkuð notaðar, einkum frá því um 1970 og fram yfir 1980, en eru líka mjög sjaldgæfar í seinni tíð.

En langalgengasta orðið í þessari merkingu er auðvitað stuðari. Elsta dæmi sem ég finn um það er í auglýsingu í Vísi 1930: Merkustu endurbætur á CHEVROLET 1930 eru […] verjur (stuðarar) að framan og aftan gegn skemdum af árekstri.“ Orðið var fljótt mikið notað en framan af mjög oft innan gæsalappa enda er það myndað af sögninni stuða sem er tökuorð úr dönsku, støde.  Þess vegna þótti sumum orðið ekki nógu gott, og reynt var að finna önnur orð. Í Nýja dagblaðinu 1930 segir: „Stöngina setti hann því næst sem höggdeyfi („stuðara“) á bílinn sinn.“ Í Tímanum 1961 er sagt að stuðari hafi „einatt verið kallaður höggvari eða höggfjöður, af því að stuðari þykir ekki nógu gott orð, þótt það sé lang skynsamlegast af þessum þremur“.

Í grein í Fréttablaðinu 2017 rifjaði séra Þórir Stephensen upp „gamalt og gott nafn á orðinu „stuðari“ á bifreið, en það var í sumra munni „þormur“, komið af sögninni að þyrma“ – þormur er sem sé sá sem þyrmir bílnum. Þetta orð er gefið í Íslenskri orðabók í merkingunni 'hemlabúnaður til að jafna átak dráttardýra sem draga sama æki' og þá merkingu hefur það greinilega í elsta dæminu, í Búnaðarritinu 1926. En í Heilbrigðisskýrslum 1936 segir: „þormur bílsins rekist á vinstri fót neðan við hnéð.“ Í Heilbrigðisskýrslum 1953 segir: „framþormur bifreiðarinnar hafi skollið á vinstri öxl.“ En þetta orð náði aldrei fótfestu og er algerlega horfið – stuðari hefur verið tekið í sátt þrátt fyrir ætterni sitt og er nær einhaft í þessari merkingu.

Á Facebook-síðu vinar rakst ég nýlega á þessa athugasemd: „Á hverjum degi hlusta ég á þuli RÚV beygja ranglega mannanöfn. Má þar nefna nöfn eins og Laufey og Dagný svo dæmi séu tekin.“ Þótt það sé ekki nefnt geri ég ráð fyrir að þarna sé verið að tala um endingarleysi þessara nafna í þolfalli og þágufalli sem er vel þekkt. Í Málfarsbankanum segir: „Kvenmannsnöfn sem enda á -ý eða -ey í nefnifalli enda almennt á -ýju eða -eyju í þolfalli og þágufalli, sbr. Árný, Bjargey, Bjarney, Bjartey, Dagný, Eirný, Fanney, Friðný, Guðný, Hróðný, Kristný, Laufey, Líney, Marey, Máney, Oddný, Signý, Sigurey, Sóley, Véný, Þórey og Þórný. Undantekningar frá þessu eru nöfnin Jenný, Magný og Marsý, sem eru endingarlaus í þolfalli og þágufalli.“

Þarna er ekki nefnt hver sérstaða síðasttöldu þriggja nafnanna sé, en því er svarað í  Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls þar sem segir: „Ósamsett kvennöfn sem enda á -ý eru endingarlaus, t.d. Anný, Benný, Henný, Magný og Marsý.“ Hin nöfnin sem enda á -ý eru sem sé samsett og hafa seinni liðinn -ný. Skilin virðast samt ekki alveg skýr því að nafninu Jenný sem nefnt er í Málfarsbankanum er þarna sleppt, og í Beygingarlýsingunni er þolfall og þágufall þess nafns gefið sem bæði Jenný og Jennýju. Það er reyndar óvíst að skilin milli samsettra og ósamsettra orða séu skýr í huga málnotenda – fólk hefur tilhneigingu til að skynja mannanöfn og örnefni sem eina heild í stað þess að leysa þau upp og tengja hluta þeirra við önnur orð.

Öll nöfnin sem enda á -ný og -ey eru eingöngu gefin upp með endingunni -ju í þolfalli og þágufalli í Beygingarlýsingu íslensk nútímamáls í samræmi við það sem Málfarsbankinn boðar. En í samtímamáli, a.m.k. óformlegu, er endingarleysi mjög algengt, einkum í nöfnum sem enda á -ey. Í samfélagsmiðlahluta Risamálheildarinnar, sem gefur góða mynd af óformlegu máli, er um 30% þolfalls- og þágufallsmynda -ný-nafnanna Dagný, Guðný, Oddný og Signý án endingar, en um 60% mynda af -ey-nöfnunum Fanney, Laufey, Sóley og Þórey. Í fornu máli voru nöfnin sem enda á -ey endingarlaus í þolfalli og gátu verið endingarlaus í þágufalli líka. Trúlegt er að -u-endingin hafi fest þar í sessi vegna áhrifa frá öðrum nöfnum, einkum þeim sem enda á -ný.

Það er ekkert skrítið þótt þessi nöfn hafi tilhneigingu til að missa endinguna í þolfalli og þágufalli – langflest sterk kvenkynsorð eru endingarlaus í þessum föllum. Fyrir utan fáein orð sem enda á -ur í nefnifalli og -ing-orð eru það nánast eingöngu kvennanöfn sem fá endingu í þolfalli og þágufalli. Orð sem eru samhljóma kvennanöfnum eru líka endingarlaus í þessum föllum, svo sem samnafnið sóley og fyrirtækisnafnið Sóley – „Sóley og Fanney beygjast ekki eins og örnefnið Viðey“ segir í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls. Það getur auðvitað verkað ruglandi á málnotendur þegar sama orðið beygist á mismunandi hátt eftir því hvort það er kvenmannsnafn eða eitthvað annað – koma frá Sóleyju en vinna hjá Sóley og tína sóley.

Tíðnitölur úr Risamálheildinni sem vísað er til hér að framan sýna glöggt að endingarleysi umræddra nafna í þolfalli og þágufalli er eðlilegt mál verulegs hluta málnotenda, og ég hef líka iðulega orðið var við það að sumir nafnberar þessara nafna kunna ekki við -ju-endinguna og vilja frekar hafa nafnið sitt endingarlaust í þolfalli og þágufalli. Almennt séð er eðlilegt að fara að vilja nafnbera um meðferð á nöfnum þeirra, og í ljósi þess að endingarlausu myndirnar eru mjög algengar, samræmast sumar hverjar fornu máli, samræmast venjulegu beygingarmynstri sterkra kvenkynsorða, og sumir nafnberar kjósa þær fremur, kemur ekki annað til greina en viðurkenna þær sem réttar – þótt myndir með endingu séu vitaskuld líka réttar áfram.

Um daginn var spurt í „Málspjalli“ um framburð nafnsins Signý – hvort ætti að bera þar fram lokhljóð eða önghljóð. Stutta svarið er að hvort tveggja er rétt – í Málfarsbankanum er ekki gert upp á milli: „Bæði þekkist að g-ið í nafninu Signý sé borið fram eins og g-ið í sögninni signa og eins og g-ið í sögninni sigra.“ Yfirleitt hefur verið talið að lohljóðsframburðurinn (signa) sé sá almenni en ég veit ekki til þess að það hafi verið rannsakað. Þetta kann að vera eitthvað landshlutabundið eða jafnvel aldursbundið og örugglega að einhverju leyti einstaklingsbundið – víst er að sumar konur sem heita þessu nafni vilja ekkert með lokhljóðsframburðinn hafa. Í tilvikum sem þessum finnst mér eðlilegast að fara að vilja nafnbera, ef hann er kunnur.

En hvers vegna er framburður Signý á reiki? Á milli sérhljóðs og n (og einnig sérhljóðs og l) stendur bókstafurinn g yfirleitt fyrir lokhljóð – signa, vegna, sagnir, rigna, Ragný, Magný o.s.frv. – og þess vegna mætti búast við að sama gilti um Signý. En þetta er samt ekki algilt – við höfum orð eins og hugnæmur, hagnýta o.fl. þar sem er borið fram önghljóð. Munurinn á þessum orðum og hinum er sá að þau eru samsett og skil samsetningarliðanna er milli g og n – hug-næmur, hag-nýta. Það er vel þekkt að orðhlutaskil hindra ýmsar hljóðbreytingar – sömu klasar haga sér ólíkt eftir því hvort þeir eru innan eins orðhluta eða skiptast milli orðhluta. Meðal þeirra breytinga sem skil hindra oft er lokljóðun önghljóða á undan ákveðnum hljóðum.

Nafnið Sig-ný er samsett og fyrri liður þess sá sami og í Sig-urður, Sig-ríður, Sig-mundur o.s.frv. þar sem borið er fram önghljóð. Þess vegna mætti búast við að sama gilti um Sig-ný – þar væri borið fram önghljóð þar sem orðhlutaskilin kæmu í veg fyrir að það breyttist í lokhljóð. Það gerist hins vegar stundum, einkum í algengum orðum, að málnotendur hætta að skynja þau sem samsetningar og þá hætta skilin að hindra ýmsar hljóðbreytingar. Þetta er ekki síst algengt í örnefnum eins og ég hef skrifað um, svo og í mannanöfnum – fólk skynjar þau sem eina heild, sem heiti ákveðins staðar eða persónu, í stað þess að leysa þau upp í samsetningarliði sem það tengir við önnur orð í málinu. Það er væntanlega það sem hefur gerst með nafnið Signý.

Margir málnotendur hafa sem sé farið að skynja nafnið sem eina heild og bera það því fram með lokhljóði. Það er alveg eðlilegt og á sér fjölmörg fordæmi í málinu – en það er líka eðlilegt að halda önghljóðinu. Nafnið Dag-ný, sem einnig hefur seinni liðinn -ný og búast mætti við að hagaði sér eins, er aftur á móti alltaf borið fram með önghljóði. Ástæðan er líklega sú að þótt Dagný sé gamalt í málinu er stutt síðan það varð algengt, og auðveldara er að tengja fyrri liðinn við þekkt og algengt orð, dagur, en í Signý. Nöfnin Magný og Ragný eru hins vegar alltaf borin fram með lokhljóði, enda er seinni liður þeirra ekki -ný heldur er samsetningin Magn-ý og Ragn-ý og málnotendur tengja þau væntanlega við nöfn eins og Magnús og Ragnar.

Í umræðu í „Málspjalli“ um pistil minn um sögnina plata, nafnorðið plat og forskeytið plat- nefndi hópverji að hann þekkti orðið plötuslagari um ómerkilegan mann. Ég hafði aldrei heyrt þetta, en það á augljóslega rætur að rekja til pladeslager í dönsku og Plattenschlager í þýsku sem nefnt var í pistlinum. Þetta orð finnst ekki í orðabókum en hátt í þrjátíu dæmi eru um það á tímarit.is, það elsta í Sameiningunni 1917: „komið þið, nautsvíraðir, svip-ygldir, svíns-kjammaðir, inneygir, heila-skorpnir plötuslagarar“. Þar sem hægt er að átta sig á merkingu orðsins merkir það greinilega 'svikari' – í Pressunni 1990 segir um Einar Benediktsson: „Andstæðingarnir töldu að hann væri bara plötuslagari í stórbrotnum stíl, en ég er sannfærður um að hann trúði á þessa drauma sína.“

Þetta leiðir hugann að öðru orði svipuðu að merkingu og orðgerð en úr gerólíku málsniði – það er nafnorðið plötuskjóða. Þetta er orð sem ég þekki vel en útilokað er að fullyrða nokkuð um aldur þess eða útbreiðslu vegna þess að það er mjög óformlegt, einkum notað í tali barna eða við börn, en sárasjaldan í ritmáli. Munnlegar heimildir benda þó til þess að það sé a.m.k. sextíu ára gamalt. Það er vitanlega ekki í neinum orðabókum og á tímarit.is er aðeins eitt dæmi um það – „Fleiri plötuskjóður en oft áður“ segir í frétt 24 stunda af aprílgöbbum fjölmiðla 2008. Þrjú dæmi eru í Risamálheildinni, eitt af Bland.is 2009 og tvö úr sömu grein í Vísi 2016: „Almann Borgar sagði öllum krökkunum að Dagmundur væri plötuskjóða“ og „Af því að þú ert plötuskjóða!“.“

Þrátt fyrir að fyrri liðurinn sé plöt- en ekki plat- leikur auðvitað enginn vafi á merkingu orðsins og tengslum þess við plat og plata, enda erum við vön því að a og ö skiptist á í beygingu orða og skyldum orðum. Það er líka föst regla í málinu (með ákveðnum undantekningum sem eiga sér sögulegar skýringar) að a getur ekki staðið í næsta atkvæði á undan u, heldur verður þar að koma ö í staðinn – *platuskjóða væri óhugsandi orð í íslensku. En spurningin er hins vegar hvaðan þetta u er komið – hvers vegna er orðið ekki bara *platskjóða? Líkleg skýring er sú að eðlilegri hrynjandi fæst með því að fyrri liðurinn sé tvíkvæður – prófið bara að segja platskjóða og plötuskjóða eins og þið væruð barn eða að tala við barn og ég er viss um að þið áttið ykkur á muninum.

Orðið plötuskjóða er hliðstætt orðum eins og kjaftaskjóða og væluskjóða sem eru gömul í málinu. Eins og fram kom í fyrri pistli var kvenkynsorðið plata stundum notað áður fyrr í sömu merkingu og plat, og hér á undan var nefnt orðið plötuslagari sem hefur lifað í málinu fram undir þetta – níu dæmi frá þessari öld eru um það í Risamálheildinni. Gæti plötuskjóða verið eignarfallsamsetning af plata mynduð með hliðsjón af plötuslagari, eins konar barnamálsútgáfa af því orði? Það er ekki óhugsandi, en langlíklegast er þó að um sé að ræða tengihljóðssamsetningu þar sem u er notað sem tengihljóð (tengistafur, bandstafur) til að líma orðhlutana saman. Slík orðmyndun er væntanlega á ferðum í orðum eins og grenjuskjóða, væluskjóða o.fl. og er mjög algeng í barnamáli.

Sögnin plata og nafnorðið plat eru mjög algeng í nútímamáli. Sögnin er skýrð 'beita (e-n) brögðum, leika á (e-n), gabba (e-n)' í Íslenskri nútímamálsorðabók og nafnorðið er þar skýrt 'það að gabba, gabb' – sambandið allt í plati  er svo algengt að það er skýrt sérstaklega sem 'bara gabb'. Við hvorugt orðið eru nokkrar athugasemdir um málsnið en í Íslenskri orðabók er sögnin merkt „óforml.“. Undir nafnorðinu plata er þar einnig að finna sambandið slá e-m plötu sem er skýrt 'gabba e-n' og sagt „gam[alt]“. Sú merking er einnig í Íslensk- danskri orðabók 1920-1924, og í Íslenskri orðsifjabók er orðið í þessari merkingu sagt vera tökuorð úr dönsku og vísað í sambandið slå en plade sem merki 'pretta e-n' og bætt við: „Af sama toga er so. plata [...] og plat h. [...].“

Uppruni slå en plade (sem í nútímadönsku er yfirleitt stikke en plade) er áhugaverður. Í Íslenskri orðsifjabók er það rakið til þýska orðsins Plattenschlager sem merkir ‘bragðarefur, prettamaður’ en „merkti í öndverðu blikksmið, brynjugerðarmann“. Síðar fékk það merkinguna ‘myntsláttumaður’ sem breyttist svo í ‘myntfalsari, svikari’. Það leiðir til þess að „orðið platte, plade fer að merkja svikna mynt, fals, pretti“ í slå en plade. Sambandið slá plötu var nokkuð notað í íslensku á seinni hluta nítjándu aldar og framan af þeirri tuttugustu. Elsta dæmi sem ég finn um það er í kvæði í Norðanfara 1865: „efldist hann og æ því „sló“ / optar Dönum „plötu“. Þarna eru gæsalappir um bæði sló og plötu sem sýnir að þetta hefur verið skynjað sem (vafasöm) nýjung.

Nafnorðið plata var líka stundum notað eitt og sér, án slá – í Lögbergi 1892 segir: „Sú nýlendustofnun var eins og allir vita, að eins humbug og „plata“.“ Rétt á eftir segir þó: „Hvaða „plötu“ ætlar hann nú að slá?“ þannig að tengslin eru ljós. Í Lögbergi 1901 segir: „Mig og fleiri Íslendinga grunaði það, sem kom á daginn, að þetta væri plata.“ Í Þjóðhvelli 1906 segir: „Og þó það væri svo aldrei nema „plata“ gegn áskrifendum [...] þá trúi ég því ekki.“ Í Vestra 1917 segir: „Eða er það aðeins plata og uppspuni.“ Nafnorðið plata virðist þó lítið notað í þessari merkingu, hvort sem er eitt sér eða í sambandinu slá plötu, eftir fyrsta þriðjung tuttugustu aldar, e.t.v. vegna þess að það var algengt í annarri merkingu – yngsta dæmi sem ég fann um slá plötu er frá 1946.

Í staðinn koma sögnin plata og hvorugkynsorðið plat sem bæði eru í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, merkt með spurningarmerki og einkum sögð „i Börnesprog“ Elsta dæmi sem finnst um sögnina plata er í Vísi 1917: „Bæjarstjórnin hér í Reykjavík á að „plata“ þetta félag.“ Í 19. Júní 1920 segir: „Þar plataði ég ykkur.“ Sögnin varð smám saman algengari en einkum eftir 1970. En elsta dæmi sem ég finn um hvorugkynsorðið plat er í Grallaranum 1924: „Það er bersýnilegt að almenningur hefir haldið að verðlaunin væru „snuð og plat“. Orðið verður smátt og smátt algengara þegar líður á öldina, einkum eftir 1980. Sambandið allt í plati kemur fyrst fyrir í Viljanum 1949: „Sigfús Johnsen [...] ætlaði að afsaka sig með því, að „allt hefði verið í plati“.“

Þetta er mjög skemmtileg þróun. Nafnorðið plata kemur inn í málið í sambandinu slá plötu sem er tekið beint úr dönsku, og er svo stundum notað eitt og sér. Það hverfur svo úr notkun í þessari merkingu, en þó ekki fyrr en það hafði getið af sér tvö ný orð – sögnina plata og hvorugkynsorðið plat, sem eru því í raun íslenskar nýmyndanir en ekki tökuorð. En í seinni tíð hefur plat- líka fengið, í óformlegu máli a.m.k, stöðu forskeytis sem hægt er að setja framan á öll möguleg nafnorð í merkingunni 'eftirlíking, fölsun, gervi-' eða eitthvað slíkt – platbyssa, platvopn, platpeningar, platöryrki, platsíða, platvísindi, platfrétt, platsprengja, plathjónaband, platbrúðkaup, svo að tekin séu nokkur dæmi úr Risamálheildinni. Þetta eru yfirleitt sjaldgæf orð og mjög oft einnota.

Flest kannast væntanlega við að hafa fengið sér pönnsur, annaðhvort upprúllaðar með sykri eða brotnar saman með sultu og rjóma, rjómapönnsur. Orðið pönnsa er flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og skýrt 'stytting á pönnukaka' – merkt „óformlegt“ og er sjálfsagt gamalt en eins og venja er með óformleg orð er erfitt að byggja sögu þess á prentuðum heimildum. Elstu dæmi um orðið pönnukaka eru frá átjándu öld en elsta dæmi um styttinguna sem ég finn á prenti er í Morgunblaðinu 1949: „Hann fjekk eina sjóðandi heita pönnsu og gleypti hana þegar í stað.“ Næst sést orðið ekki á prenti fyrr en undir 1980 en verður fyrst algengt eftir aldamót. Á tímarit.is eru um 1200 dæmi um (rjóma)pönnsur og hátt í þrjú þúsund í Risamálheildinni.

En þótt pönnsa sé uppflettimynd í orðabókum kemur sú mynd næstum aldrei fyrir í nefnifalli eintölu. Eina dæmið á tímarit.is er í Morgunblaðinu 2014: „Nokkur tími er liðinn síðan síðasta pönnsan af ömmu höndum leit dagsins ljós.“ Í Risamálheildinni eru fjögur eða fimm dæmi í viðbót af samfélagsmiðlum. En þetta er ekki eina uppflettimynd orðsins – í Íslensku orðaneti er myndin pannsa gefin sem samheiti við pönnukaka, og það má finna slæðing af dæmum um þá mynd á tímarit.is og í Risamálheildinni. Í DV 1985 segir: „Síðasta pannsan bökuð.“ Í Morgunblaðinu 2004 segir: „eftir síðasta bitann beið nýsykruð og upprúlluð pannsa á disknum.“ Í Skessuhorni 2014 segir: „Bætið smjöri á pönnuna í hvert skipti sem ný pannsa er sett á.“

Í öllum föllum eintölu nema nefnifalli, og í öllum föllum fleirtölu nema eignarfalli, byrjar beygingarending veikra kvenkynsorða á -u, og -u í beygingarendingu kallar á að í stað a í næsta atkvæði á undan komi ö (u-hljóðvarp). Þess vegna kemur önnur mynd en pönnsu ekki til greina í aukaföllum eintölu, og ekki aðrar en pönnsur í nefnifalli og þolfalli og pönnsum í þágufalli fleirtölu. En þótt u sé ekki í endingu eignarfalls fleirtölu ætti sú fallmynd líka að hafa ö ef flettimyndin er pönnsa en ég efast um að hún sé nokkurn tíma notuð – a.m.k. finn ég engin dæmi um hana. Hins vegar kemur myndin pannsa fyrir í eignarfalli fleirtölu – í DV 1986 segir: „Hundruð pannsa fóru í gestina.“ Það er eðlilegt eignarfall fleirtölu af pannsa – ekki af pönnsa.

Vegna þess að orðið er stytting á pönnukaka mætti búast við að grunnmyndin, nefnifall eintölu, væri pönnsa, eins og í Íslenskri nútímamálsorðabók. En eins og áður segir kemur orðið sárasjaldan fyrir í því falli – það er langoftast í fleirtölu, baka/steikja pönnsur, margar pönnsur os.frv., og ef það er í eintölu er það langoftast í aukafalli, fá sér pönnsu eða eitthvað slíkt. Það er þess vegna óvíst að málnotendur geymi nefnifall eintölu í minninu, heldur búa þeir það til ef á þarf að halda eftir þeim (ómeðvituðu) reglum sem þeir kunna. Kvenkynsorð sem hafa ö í aukaföllum eintölu og nefnifalli, þolfalli og þágufalli fleirtölu hafa næstum alltaf a í nefnifalli eintölu (kaka – köku – kökur), og út frá því búa málnotendur stundum til myndina pannsa.

Þetta er ekki einsdæmi. Það er alþekkt að málnotendur hafa tilhneigingu til að nota nefnifallið talva í stað tölva eins og Höskuldur Þráinsson skrifaði einu sinni um í smágreininni „Bölvuð talvan“. Ástæðan er einmitt sú að málnotendur draga þá ályktun út frá ö-inu í aukaföllunum og fleirtölunni að í nefnifalli eintölu sé a, eins og í nær öllum öðrum veikum kvenkynsorðum. En orðið tölva tilheyrir formlegu máli og því sem stundum er kallað „lærð orðmyndun“ – það var búið til sérstaklega út frá málfræðilegri þekkingu. Um leið var ákveðið hvernig það skyldi vera, þ. á m. að nefnifall eintölu skyldi vera tölva. Þess vegna er hægt að halda því fram að nefnifallið talva – og eignarfall fleirtölu talva, sem einnig bregður fyrir – sé rangt en aðeins tölva rétt.

En pannsa/pönnsa er allt annars eðlis – það er orð sem er ekki „búið til“ af sérstökum ásetningi, heldur verður til meðal almennra málnotenda – það er stundum kallað „virk orðmyndun“. Vegna þess að orðið er upprunnið sem stytting á pönnukaka er alveg eðlilegt að ö haldist í orðinu og grunnmyndin sé höfð pönnsa – en það er líka alveg eðlilegt að búa grunnmyndina til út frá aukaföllunum og fleirtölunni í samræmi við almennar reglur og þá verður hún pannsa. Það er svo sem líka hægt að líta svo á að pannsa sé einfaldlega myndað með rótinni pann- að viðbættu viðskeytinu -sa. Meginatriðið er að það er engin ástæða til að halda því fram að önnur hvor myndin, pannsa eða pönnsa, sé réttari en hin – báðar eiga fullan rétt á sér.

Í nýrri bókarauglýsingu segir: „Þetta virtist ætla að verða fullkominn brúðkaupsdagur ... þangað til bílstjórinn var beðinn um að aka með brúðurina einn hring í viðbót ...“ Í „Málvöndunarþættinum“ var vakin athygli á þessu og sagt: „Ég hefði ekið með brúðina.“ Það er vitanlega rétt að í viðurkenndri beygingu orðsins brúður er -ur ending nefnifalls eintölu en ekki hluti stofns, og á því ekki að haldast í þolfalli. En því fer þó fjarri að myndin brúðurina í þolfalli með greini sé einsdæmi. Um hana er hátt á fimmta hundrað dæma á tímarit.is, það elsta í Skírni 1844: „var gleði mikil við hirðina, þá er hann kom með brúðurina til Frakklands.“ Um viðurkenndu myndina brúðina eru dæmin rúmlega þrisvar sinnum fleiri, um 1550.

Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 segir „pop. ofte indec. i sg.“ eða „eintalan oft óbeygð í talmáli“ – -ur helst sem sé iðulega í allri eintölunni í ósamræmi við viðurkennda beygingu. Um myndina brúðurinni í þágufalli með greini eru á fimmta hundrað dæmi og um brúðurinnar í eignarfalli með greini eru dæmin á níunda hundrað. Dæmi um að -ur haldi sér í aukaföllum án greinis eru einnig fjölmörg – án efa mun fleiri, en vegna þess að þær myndir falla saman við nefnifallið þar sem -ur er beygingarending er ekki hægt að leita að þeim rafrænt og því ekki hægt að tilgreina fjöldann. Það þarf í sjálfu sér ekki að koma á óvart þótt beyging þessa orðs hafi tilhneigingu til að breytast vegna þess að beygingarmynstrið er mjög sjaldgæft.

Í fornu máli var nefnifallið brúðr og endingin þá aðeins -r en ekki -ur. Á 14. og 15. öld var -u- skotið inn í samhljóðaklasa sem enduðu á -r í enda orðs og á undan samhljóði – brúðr > brúður, maðr > maður, lifr > lifur, akrs > akurs o.s.frv. En mörg kvenkynsorð sem enduðu á -r í fornu máli hafa breytt um beygingu og fengið nefnifallsendinguna -i í stað -(u)r – mýrr > mýri, veiðr > veiði, heiðr > heiði o.s.frv. Þótt endingin -ur (áður -r) héldist í kvenmannsnöfnum eins og Hildur, Sigríður og ýmsum fleiri, auk fáeinna orða eins og og æður, reyður, vættur, unnur – og brúður – varð hún því sjaldgæf í kvenkynsorðum og því  var ekkert óeðlilegt að fólk færi að skynja -ur sem hluta stofns eins og í orðunum gimbur og lifur, frekar en sem beygingarendingu.

Eins og sést í Ritmálssafni Árnastofnunar eru dæmi um brúður í aukaföllum í þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu frá 1540 og ýmsum öðrum ritum alla tíð síðan. Orðið fór samt ekki að beygjast eins og gimbur og lifur því að í þeim orðum fellur -u- brott (eða er ekki skotið inn, eftir því hvernig litið er á málið) ef sérhljóð kemur á eftir stofninum, eins og í eignarfallinu gimbr-ar, lifr-ar, og öllum föllum fleirtölu með greini. Það má líka finna dæmi um brottfall í brúðrin, brúðrina og brúðrinni á tímarit.is en hins vegar engin um eignarfallið *brúðr-ar – né heldur *brúður-ar. Það er þó miklu algengara að ekki verði brottfall í brúður, og reyndar rétt að nefna að myndir án brottfalls eins og gimburin og lifurin koma líka fyrir.

En þegar brúður víkur frá viðurkenndri beygingu á annað borð virðist nefnifallsmyndin vera notuð óbreytt sem stofn, án brottfalls og án eignarfallsendingar – sagt er t.d. til brúður sinnar í eignarfalli. Þetta er svipað og með frændsemisorð eins og bróðir, systir, og dóttir – þau verða oft eins í öllum föllum eintölu: til bróðir míns, til systir minnar, til dóttir minnar. Sú beygingin er vissulega ekki talin „rétt“, fremur en að hafa brúður óbreytt í öllum föllum eintölu. Hins vegar eru til kvenkynsorð sem eru eins í öllum föllum eintölu en þau enda öll á -i, svo sem gleði, reiði, ævi o.fl. Í ljósi þess að það er eðlileg breyting sem á sér fimm hundruð ára sögu að nota myndina brúður í öllum föllum eintölu tel ég ástæðulaust að amast við þeirri beygingu.

Málfar íþróttafrétta er um margt sérstakt og iðulega gagnrýnt – oft með réttu – fyrir að vera klisjukennt og uppspretta málbreytinga. Aukin notkun sambandsins vera að gera eitthvað á seinni árum hefur t.d. stundum verið kölluð „handboltahorf“ vegna þess að þetta var talið sérlega áberandi í handboltalýsingum – þeir voru að spila vel, hann er ekki að nýta færin o.s.frv. Hvað sem um það er þá er ljóst að það skiptir máli að vandað sé til verka í íþróttalýsingum sem meginhluti þjóðarinnar fylgist með. Yfirleitt finnst mér reyndar lýsendur Ríkisútvarpsins til fyrirmyndar og þótt full ástæða sé til að hrósa íslenska liðinu fyrir frammistöðu á Evrópumótinu er ekki síður ástæða til að hrósa Einari Erni Jónssyni fyrir lýsingar sínar á leikjum liðsins.

Einar Örn nýtur auðvitað reynslu sinnar og yfirburðaþekkingar á íþróttinni en það kæmi fyrir lítið ef ekki bættist við auðugt og vandað málfar. Það er ekki auðvelt að lýsa hröðum leik svo að vel fari, án nokkurs hiks eða vandræðagangs, en Einar Örn leysir það frábærlega af hendi. Ekki spillir frumleiki og fyndni sem oft bregður fyrir – úr fyrri mótum man ég t.d. eftir setningunni „Meira svona stjak frekar en ýt og alls ekki hrind“ sem hann hafði um umdeilanlegar aðfarir íslensks leikmanns á vellinum, og „nýyrðinu“ ég-var-næstum-búinn-að-verja-svipurinn sem hann taldi sig eitt sinn sjá á andliti Viktors Gísla Hallgrímssonar. Það er mikilvægt að hrósa því sem vel er gert og Einar Örn á sannarlega skilið hrós.

Orðið dróni kemur fyrir í fréttum flesta daga, enda er fyrirbærið sem vísað er til nýtt á mjög fjöbreyttan hátt, bæði til góðs og ills. En fyrirbærið er ekki gamalt – elsta dæmi sem ég finn um að það sé nefnt í íslensku blaði er í DV 2010: „Árásirnar hafa verið gerðar úr ómönnuðum flugvélum, svokallaðar „drone attacks“.“ Í frétt í DV 2012 segir: „Ekkert lát virðist vera á hernaði Bandaríkjanna með fjarstýrðum árásarvélum (e. drone).“ Fyrirsögn fréttarinnar er  „Drónahernaður Bandaríkjanna“ og það er elsta dæmi sem ég finn um aðlögun drone. Vegna þess að fyrirbærið varð strax mjög áberandi í fréttum varð fljótt brýnt að finna einhverja íslenska þýðingu á því – í upphafi var orðið flygildi stundum notað en það er hundrað ára gamalt orð.

En flygildi hefur þó mun almennari merkingu – í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skýrt 'fljúgandi hlutur, gerður af mannahöndum'. Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Flygildi í þrengri merkingu, sem þýðing á enska orðinu drone, virðist vera nýtilkomið [...]. Ýmis orð hafa verið notuð yfir enska orðið drone á síðustu árum, Ómar Ragnarsson hefur til að mynda lagt til að notað verði orðið fjarfluga. Þá hefur brugðið fyrir orðunum vélfluga, vélfugl og vélfygli.“ Í Kjarnanum 2014 segir: „þetta er pínkulítið og, að sögn, stórskemmtilegt flýgildi  (e. drone).“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Bandarísk stjórnvöld hétu því fyrr í vikunni að þau myndu senda vopnabúnað með hraði til landsins, þar á meðal eldflaugar og dreka (e. drone).“

Fljótlega virðist þó íslensk aðlögun enska orðsins hafa náð yfirhöndinni. Í Fréttablaðinu 2014 segir: „Svokallaður dróni, lítil fjarstýrð þyrla með GPS-tæki og myndavél, var notaður.“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Ekki er óalgengt að heyra orðið dróni notað um þau, sem er bein stæling á enska orðinu drone sem notað um þessi tæki.“ Í Fréttablaðinu 2015 segir: „Flygildi segja sumir, aðrir nota dróni.“ Í Fréttatímanum 2017 segir: „Nafnorðið dróni er komið inn í nýyrðaorðabók, en orðin flygildi eða vélfygli virka eitthvað einkennileg og ná líklega seint að fella þessa íslenskun enska orðsins drone.“ Í valinu á „orði ársins“ 2015 var dróni eitt þeirra sem komu til greina – „Orðið dróni er aðlögun enska orðsins drone“ segir á vef Ríkisútvarpsins.

Myndin dróni er veikt karlkynsorð og fellur ágætlega að málinu – „Beygist eins og dóni!“ segir í Morgunblaðinu 2014. En þótt sú mynd sé notuð í öllum framangreindum dæmum voru aðrar myndir orðsins einnig algengar fyrstu árin. Stundum var orðið notað í hvorugkyni – „Myndbandið var tekið upp af fjarstýrðu dróni“ segir í Morgunblaðinu 2014, og í sama blaði sama ár segir: „Hann segir jafnvel dæmi um að drón hafi verið sett á loft þegar þjóðhöfðingi kom að Lögbergi.“ En einnig má finna dæmi um að orðið fái sterka beygingu í karlkyni. Í Veiðimanninum 2015 segir: „veiðimaður sem andvarpaði [...] eftir að drónn birtist við gömlu stífluna.“ Í mbl.is 2015 segir: „Langt fyrir ofan hann sveimar flygildi, eða drónn.“

Sterka karlkynsmyndin drónn er hliðstæð sónn, tónn, fónn o.fl., veika karlkynsmyndin dróni er hliðstæð dóni, róni, skjóni o.fl., og hvorugkynsmyndin drón er hliðstæð lón, tjón, ljón o.fl. En einnig bregður fyrir nefnifallsmynd sem er ekki aðlöguð að fullu. Í Fréttablaðinu 2014 segir Halldór Armand Ásgeirsson rithöfundur: „Ég ætla að fá lánaðan drón og fljúga með eintök af bókinni minni, Drón.“ Þarna sýnir lýsingarorðið lánaðan að hann hefur drón í karlkyni og sama gildir þá væntanlega í titli téðrar bókar hans. Nefnifallið er þar því endingarlaust, drón, og fellur þar með ekki fullkomlega að beygingakerfinu – frekar en nafnið Jón. Ýmis dæmi má líka finna um þolfallið drón í karlkyni þar sem nefnifall gæti verið hvort heldur drónn eða drón.

Hvorugkynsmyndir og sterkar karlkynsmyndir orðsins hurfu þó smátt og smátt og nú virðist veika karlkynsmyndin dróni hafa fest kyrfilega í sessi – hún er komin inn í Íslenska nútímamálsorðabók með skýringunni 'fjarstýrt, ómannað tæki sem flýgur um, flygildi'. Þetta er skemmtilegt dæmi um það hvernig málsamfélagið tekur á því – og hvað því getur tekist vel upp – þegar til kemur nýtt fyrirbæri sem á sér ekkert íslenskt heiti. Fyrst er erlenda heitið notað, oft innan gæsalappa, svo eru gerðar ýmsar tilraunir með íslenskt orð yfir fyrirbærið, og loks er erlenda orðið aðlagað íslensku. Í þeirri aðlögun er orðið mátað við mismunandi íslensk mynstur, en smám saman nær ein mynd yfirhöndinni og verður einhöfð. Dróni er ágætt íslenskt orð.

Í frétt á mbl.is í gær er vísað í ummæli dómsmálaráðherra og sagt: „Þorbjörg segir umræðu um endursendingar hælisleitenda mjög háværa í Evrópu“ og í annarri frétt á sama miðli sama dag er vísað í ræðu varaformanns Sjálfstæðisflokksins í fyrirsögninni „Velti upp endursendingum á Palestínumönnum“. Þetta orðalag hefur tiðkast nokkuð undanfarin ár – elstu dæmi sem ég finn í fljótu bragði er í Morgunblaðinu 2008 þar sem talað er um „nauðsyn þess að endurskoða íslensk lagaákvæði um undanþágu frá banni við endursendingu fólks.“ Langflest þeirra á annað hundrað dæma sem eru um sögnina endursenda og nafnorðið endursending í þessu samhengi í Risamálheildinni eru þó frá því 2020 og síðar. En er eðlilegt að nota þessi orð?

Sögnin endursenda er í Íslenskri orðabók skýrð 'senda aftur til sendanda' og í Íslenskri nútímamálsorðabók 'senda póst aftur til sendanda' með dæminu hann endursendi bréfið óopnað. Þetta á sem sé við um póst eða vörur – ekki fólk. En sögnin endur-senda felur í sér að það sem um er að ræða hafi verið sent í upphafi – það sé einhver sendandi. Nú kann að vera uppi rökstuddur grunur um að einhver dæmi séu þess að fólk sé sent til Íslands beinlínis til þess að stunda skipulagða glæpastarfsemi. En hvort sem eitthvað er til í því eða ekki á það ekki við um venjulegt flóttafólk eða hælisleitendur. Það fólk leitar til landsins í neyð, til að sleppa úr lífhættu eða ömurlegum aðstæðum í heimalandi sínu, en er ekki sent hingað til að fremja glæpi.

Þess vegna er það ótækt að nota sögnina endursenda um flóttafólk og hælisleitendur – það er í andstöðu við hefðbundna merkingu og notkun sagnarinnar. En það er ekki það versta, heldur hitt að þessi málnotkun felur í sér óþolandi smættun fólksins – það er verið að niðurlægja það, gera lítið úr því með því að tala um það eins og hverja aðra vöru sem hægt er að neita móttöku á og skila, senda aftur til sendanda. Eðlilegast og réttast er að segja vísa brott, því að það er það sem verið er að ræða. Ég veit ekki hvort orðalagið sem vísað var til í upphafi er komið frá þeim sem vísað var í, eða hvort það var frá blaðamanni (þeim sama í báðum tilvikum) en hvort sem heldur er þá er þetta óviðeigandi og óviðurkvæmilegt orðalag sem ber að fordæma harðlega.