Eiríkur Rögnvaldsson

Á morgun verður í Eddu málþingið „Ekkert orð er skrípi“ þar sem rætt verður um ýmis málfarsleg atriði í verkum Halldórs Laxness. Hann bjó til eða tók inn í málið fjölda orða en eitt skemmtilegasta nýyrði hans er umbi. Það kemur fyrst fyrir í Kristnihaldi undi Jökli, í heiti annars kafla sögunnar, „Umboðsmaður biskups, skammstafað UmBi“. Þótt þarna sé tekið svo til orða að UmBi sé skammstöfun er frá upphafi farið með þetta sem venjulegt orð – stórt B er t.d. aðeins haft í því í þetta eina skipti í Kristnihaldinu. Orðið kemur reyndar aðeins fyrir í nefnifalli í bókinni en er beygt strax árið eftir, í grein Peters Hallberg um bókina í Skírni, og hiklaust talað um Umba. Orðið fellur vel að málinu – til eru (sjaldgæfu) orðin dumbi og rumbi.

Það er ljóst að frá skáldsins hendi var orðið hugsað sem sambræðingur (portmanteau) úr orðunum umboðsmaður og biskup. Eins og ég hef áður skrifað um greinast slík orð frá venjulegum samsettum orðum á þann hátt að bútarnir sem bræddir eru saman eru ekki sjálfstæðir orðhlutar í neinum venjulegum skilningi, hvorki umb- né bi- í þessu tilviki. Slík orð eru sjaldgæf í íslensku þótt þau séu til, t.d. tölva úr tala og völva, en nokkuð er hins vegar um þau í ensku – þekkt dæmi eru smog af smoke og fog, og í seinni tíð einkum Brexit, af Britain og exit. En vegna þess að b-ið er sameiginlegt með báðum orðunum er auðvelt að túlka orðið umbi þannig að það sé stytting úr orðinu umboðsmaður einu og sér, en -i sé bara nefnifallsending.

Kristnihald undir Jökli kom út um miðjan september 1968, en þessi túlkun orðsins er komin upp strax hálfu ári síðar. Í Vikunni snemma í apríl 1969 segir: „Það var hann sem bjargaði Rollingunum á sínum tíma, þegar þeir höfðu sagt skilið við Andrew Oldham, umba sinn.“ Rúmum mánuði síðar segir í Vikunni: „Umbi og Robin hafa um nokkurt skeið eldað grátt silfur og er það upphaf á því máli, að umba fannst Robin hafa einum of sítt hár.“ Bæði dæmin eru úr greinum eftir Andrés Indriðason sem er því e.t.v. upphafsmaður þessarar notkunar. Í Vikunni 1970 segir: „núverandi umbi Trúbrots, hafi hug á því að slást í hópinn.“ Í Morgunblaðinu 1972 er fyrsta dæmi um að orðið vísi ekki til umba tónlistarfólks: „Umbi Lúðvíks talar gegn EBE.“

Þetta er mjög skemmtilegt dæmi um það hvernig orð sem líklega var aldrei ætlað að verða orð er endurtúlkað, bæði að myndunarhætti og merkingu, og kemst þannig í almenna notkun. Orðið umbi var strax mikið notað í þessari almennu merkingu á áttunda áratugnum og er enn algengt í málinu – bæði á tímarit.is og í Risamálheildinni eru hundruð dæma um það í almennri merkingu. Í ljósi þess að það hefur verið notað þannig í nærri sextíu ár er nokkuð sérkennilegt að það skuli hvorki vera að finna í Íslenskri orðabók né Íslenskri nútímamálsorðabók. Væntanlega er ástæðan sú að það hefur verið talið of óformlegt til að fá sess í orðabókum en mér finnst alveg kominn tími til að endurskoða það og taka orðið inn í málið sem gott og gilt.

Lýsingarorðið staðsettur er alíslenskt en hefur þó löngum mátt sæta ofsóknum. Í grein í Morgunblaðinu 1969 segir Þórunn Guðmundsdóttir: „Einhverjum fannst einhverju sinni, að hann þyrfti endilega að þýða hið gullvæga orð „situated“. Varð úr því „staðsettur“, sem síðan hefur gengið um sem grár köttur“.“ Í Samvinnunni 1970 segir Gísli Magnússon: „Þá er það staðsetningar-draugurinn, sem ríður húsum útvarps og sjónvarps og skriftlærðra manna svo harkalega, að hriktir í hverjum rafti. […] Svo er fyrir þakkandi, að enn hefur þessi eilífa staðsetningarþvæla eigi náð að spjalla daglegt mál alþýðu manna, a.m.k. ekki þar sem ég þekki til; hún er að ofan komin eins og raunar fleira, það er til lýta horfir tungunni.“

Í bókinni Íslenskt málfar frá 1992 segir Árni Böðvarsson: „Sögnin að staðsetja er rétt mynduð, en oftast vitlaust notuð. Hún merkir beinlínis 'að finna e-u stað', en getur í eðlilegu máli aldrei merkt 'að vera á tilteknum stað'. Því er orðasambandið „húsið er staðsett við Tjörnina“ rangt þegar búið er að finna því staðinn og aðeins átt við að það sé þar núna.“ En þarna er litið fram hjá því að þótt staðsettur sé vissulega upphaflega lýsingarháttur þátíðar af sögninni staðsetja hefur orðið fyrir löngu farið sömu leið og fjölmargir aðrir lýsingarhættir sem losa tengsl sín við sögnina og öðlast að nokkru leyti sjálfstætt líf. Þetta kemur fram í Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem sögnin staðsetja er skýrð 'tilgreina stað (fyrir e-ð)' en staðsettur 'sem er á e-m stað'.

Það er ljóst að staðsettur vísaði framan af til þess að staðsetja eitthvað eða finna því stað. Í Nýja dagblaðinu 1937 segir: „Markmaðurinn var ekki rétt staðsettur í markinu“. Í Morgunblaðinu 1942 segir: „Á árinu 1942 voru samþykt á Alþingi lög um íþróttakennaraskóla Íslands og var hann jafnframt staðsettur að Laugarvatni.“ Í Skák 1947 segir: „Riddari er bezt staðsettur á miðborðinu.“ Í Sjómannablaðinu Víkingi 1949 segir: „Nýi flugvöllurinn við Blönduós var staðsettur að Akri.“ Í Tímanum 1950 segir: „Herinn verður undir einni yfirstjórn og staðsettur þar, sem samkomulag verður um.“ Í Mánudagsblaðinu 1953 segir: „Það er öllum kunnugt, að Reykjavíkurflugvöllur er illa staðsettur og jafnvel stórhættulegur lífi og limum bæjarbúa.“

Í sumum tilvikum er þó óljóst hvort merkingin er 'hefur verið fundinn staður á tilteknum stað' eða einfaldlega 'er á tilteknum stað', eins og í „Hjúkrunarkvennaskólinn er nú staðsettur á efstu hæð Landsspítalans“ í Tímanum 1953. En um svipað leyti fara að sjást setningar þar sem merkingin 'er á tilteknum stað' virðist ótvíræð. Í Morgunblaðinu 1953 segir: „Bærinn hans var staðsettur í hlíð nokkurri langt frá öllum öðrum bæjum.“ Í Hlyn 1954 segir: „Samvinnuskólinn, sem staðsettur er mitt í ys og þys höfuðborgarinnar, hefur allra íslenzkra skóla þjóðlegust áhrif á nemendur sína.“ Þetta er alveg ljóst í dæmi úr Sjómannablaðinu Víkingi 1954: „Eddystone kletturinn er þannig staðsettur, að hann hlýtur að vera mjög hættulegur siglingum.“

Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1992 birti Gísli Jónsson bréf frá Örnólfi Thorlacius sem sagði m.a.: „Eitt er það lýsingarorð íslenskt sem nær ævinlega má fella burt án þess að nokkur merking tapist, en það er staðsettur.“ Gísli tók undir þetta, en það er þó augljóslega mjög ofmælt að „nær ævinlega“ megi fella staðsettur brott. Það er t.d. ekki hægt þegar því fylgir ákvæðisorð, eins og vel eða illa staðsettur – og það er ekki heldur hægt þegar staðsettur er lýsingarháttur frekar en lýsingarorð og vísar til þess að finna einhverju stað. Það má hins vegar til sanns vegar færa að orðið sé misjafnlega nauðsynlegt eins og Málfarsbankinn segir: „Orðið staðsettur er oft óþarft. Bíllinn var staðsettur við pósthúsið merkir: bíllinn var við pósthúsið.“

Þrátt fyrir að Árni Böðvarsson segi að staðsettur geti „í eðlilegu máli aldrei merkt 'að vera á tilteknum stað'“ er ljóst að orðið er og hefur í a.m.k. sjötíu ár mjög oft verið notað þannig. Ég er ekki viss um að þessa notkun megi rekja beint til áhrifa frá situated eða located í ensku þótt þau ýti eflaust undir hana. Ég hef á tilfinningunni að mörgum finnist einhvern veginn snautlegt að nota bara sögnina vera sem er auðvitað mjög almennrar merkingar – húsið er staðsett við Tjörnina virðist í einhverjum skilningi svipmeira og merkingarríkara en húsið er við Tjörnina. En auðvitað er þetta smekksatriði og sjálfsagt að huga að því hvort staðsettur þjóni tilgangi í því sem maður vill koma á framfæri – en jafn sjálfsagt að nota það ef manni finnst ástæða til.

Í færslu í gær notaði ég sambandið vera á pari við eitthvað alveg umhugsunarlaust. Á eftir áttaði ég mig samt á því að þetta væri líklega nýlegt í mínu máli, og sennilega í íslensku máli yfirleitt. Orðið par er vitanlega gamalt í málinu í merkingunni 'tvennt af e-u samstæðu, samstæða' eins og það er skýrt í Íslenskri nútímamálsorðabók – er upphaflega tökuorð úr miðlágþýsku samkvæmt Íslenskri orðsifjabók og þangað komið af lýsingarorðinu pār í latínu sem merkir 'jafn'. Það er sú merking sem liggur á bak við notkun orðsins í golfmáli þar sem það merkir 'viðmið um höggafjölda', þ.e. 'fjölda högga sem góður kylfingur þarf að nota til að koma golfkúlunni í holuna'. Í Kylfingi 1935 segir: „Allar hinar holurnar á A að leika á ,,pari“.“

En síðan fer sambandið á pari (við) að skjóta upp kollinum í almennu máli í merkingunni 'jafnt, í jafnvægi, jafnast á við', annaðhvort fyrir áhrif frá golfmáli, bein áhrif frá on (a) par (with) í ensku, eða hvort tveggja. Í DV 1987 segir: „Hófí og eiginkonan eru á pari.“ Í sama blaði sama ár segir: „Hann er á pari, persónuafsláttur hans dugir nákvæmlega fyrir reiknuðum sköttum.“ Í DV 1990 segir: „sá munur finnst vel og er á pari við gömlu 1800-gerðina.“ Í Heimsmynd 1990 segir: „Sýnarmenn áttu þá forkaupsrétt að þeim 85 milljónum, sem eftir voru á pari, 1:1.“ Í DV 1993 segir: „hemlar eru mjög góðir, raunar á pari við mun stærri bíla.“ Í Morgunblaðinu 1995 segir: „Þannig er hagvöxtur hér nú á pari við það sem gerist að meðaltali í OECD-löndunum.“

Í golfi er talað um að vera undir pari eða yfir pari þegar notuð eru færri eða fleiri högg en eðlilegt er, og vitanlega er gott að nota sem fæst högg – vera undir pari. Þessi orðanotkun kemur líka fram í venjulegu máli. Í Morgunblaðinu 2004 segir: „Aðrir leikmenn voru langt undir pari.“ Í Viðskiptablaðinu 2007 segir: „Bréfin voru seld undir pari“. Í Vísi 2009 segir: „Þetta var bara slök frammistaða og undir pari.“ Í Vísi 2015 segir: „Ekki að verk Bjarkar á síðastliðnum áratug hafi verið langt undir pari.“ En í þessum dæmum, og öðrum sem ég hef séð um sambandið undir pari í almennu máli, hefur það öfuga merkingu við þá sem það hefur í golfmáli – þar er það góð frammistaða að vera undir pari, en dæmin sýna að í almennu máli er það léleg frammistaða.

Öðru máli gegnir með sambandið yfir pari – þar virðist þetta vera sitt á hvað. Á fótbolti.net 2018 segir: „Yfir allt eigum við einn slæman hálfleik, seinni hálfleikinn á móti Nígeríu. Restin fannst mér á okkar pari og jafnvel yfir pari.“ Hér hlýtur yfir pari að vísa til betri frammistöðu en búast mátti við. En í Víkurfréttum 2018 segir: „Hörður Axel var atkvæðamestur Keflvíkinga með 17 stig og Gunnar Ólafsson skoraði 14. Aðrir voru langt yfir pari.“ Í DV 2021 segir: „Metnaðurinn í klúbbnum er bara að vera Íslands- og bikarmeistari á hverju ári. Allt undir því er yfir pari.“ Í þessum dæmum virðist ljóst að yfir pari vísar til lélegri frammistöðu en við væri að búast – eins og í golfinu. Þessi gagnstæða merking getur vitanlega verið ruglandi.

Um fjörutíu ár eru síðan farið var að nota sambandið vera á pari (við) í almennu máli og það hefur augljóslega fest sig kyrfilega í sessi – í Risamálheildinni eru um 4.800 dæmi um á pari við og 5.500 önnur dæmi um á pari en talsverður hluti þeirra er úr umfjöllun um golf. Það er athyglisvert að öfugt við flestar aðrar nýjungar er sambandið síst meira notað í óformlegu máli en formlegu, og þrátt fyrir enskan uppruna hef ég aldrei rekist á að amast hafi verið við því. En það er gaman að sjá að þarna hefur sama orðið komið tvisvar inn í málið – fyrst úr miðlágþýsku fyrir mörgum öldum í merkingunni 'tvennd' og síðan úr ensku á síðustu öld í merkingunni 'jafnt'. Þessar merkingar eru auðvitað skyldar og eiga rætur í sama latneska orðinu.

Sterk karlkynsorð sem hafa ö í stofni í nefnifalli eintölu eru viðsjálsgripir vegna þess að þau geta haft þrenns konar beygingu. Stærsti flokkurinn eru orð eins og köttur sem skipta ö út fyrir e í þágufalli eintölu (ketti) og nefnifalli og þolfalli fleirtölu (kettir, ketti) en fyrir a í eignarfalli eintölu (kattar) og fleirtölu (katta). Svo eru til orð þar sem -ur er ending nefnifalls eintölu og ö helst í allri beygingunni, eins og höldur (eignarfall eintölu hölds, nefnifall fleirtölu höldar); og enn önnur halda ö í allri beygingunni og hafa stofnlægt -r, eins og jöfur (eignarfall eintölu jöfurs, nefnifall fleirtölu jöfrar). Við þetta má bæta orðum með jö í stofni eins og fjörður – þau beygjast eins og köttur að því undanskildu að þau fá i þar sem hin orðin fá e (firði, firðir).

Vandinn er sá að það er engin leið að ráða beyginguna af nefnifalli eintölu einu saman, heldur verður að læra það fyrir hvert orð um sig í hvern þessara flokka það fellur. Þetta er ekkert vandamál með algeng orð eins og köttur og fjörður, enda er beyging þeirra ekkert á reiki. En málið vandast með sjaldgæfari orð, sem fólk rekst síður á í aukaföllum. Orðin kökkur og mökkur beygjast venjulega eins og köttur, en talsvert er um að ö sé haldið í þágufalli og eignarfalli eintölu – kökk, mökk í stað kekki, mekki; kökks, mökks í stað kakkar, makkar. Þetta er ekki nýtt – elsta dæmi um mökks er frá 1878. Athugið að tengsl eru milli stofnsérhljóðs og endingar – ef annað  breytist breytist hitt líka. Það eru engin dæmi um *kökkar, *mökkar í eignarfalli eintölu.

Annað dæmi um orð sem hefur flakkað milli flokka er höldur sem í fornu máli merkir 'jarðeigandi, óðalsbóndi' en er sagt „fornt/úrelt“ í þeirri merkingu í Íslenskri orðabók – í Íslenskri nútímamálsorðabók er það einfaldlega skýrt 'karlmaður'. Í nútímamáli kemur það þó einkum fyrir sem heiti á bílaleigu, Höldur. Það hefur tilhneigingu til að beygjast eins og köttur – í Alþýðublaðinu 1993 segir t.d.: „Við hjá Heldi stöndum þetta af okkur.“ Gísli Jónsson minntist margoft á þetta orð í þáttum sínum um „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu og undraðist árið 1987 „hversu furðulega mönnum gengur illa að fara með jafneinfalt orð og fyrirtækisheitið Höldur. Það beygist nákvæmlega eins og hestur: Höldur, um Höld, frá Höldi, til Hölds.“

Svo er það mögur sem í fornu skáldamáli merkti 'sonur' en kemur í nútímamáli helst fyrir í samsetningunni ástmögur sem skýrt er 'maður sem nýtur mikillar hylli' í Íslenskri nútímamálsorðabók – það eru ekki síst þeir Jónas Hallgrímsson og Jón Sigurðsson sem fá þessa einkunn. Orðið mögur, og samsetningin ástmögur, beygðist eins og köttur en nokkur tilhneiging er til að hafa r-ið stofnlægt og segja ástmögri, ástmögurs í þágufalli og eignarfalli eintölu í stað hinna „réttu“ forma ástmegi, ástmagar – sem ég verð að viðurkenna að mér finnst hljóma undarlega. Einnig má finna dæmi um að orðið sé beygt eins og höldur, þ.e. stofninn hafður ástmög- en ö haldið í allri eintölunni og sagt ástmög í þágufalli og ástmögs í eignarfalli.

Á bak við þetta eru tvær vel þekktar tilhneigingar sem stundum vinna hvor gegn annarri. Önnur er sú að halda sama stofnsérhljóði í allri beygingunni eins og þegar mekki, makkar verður mökk, mökks, og ástmagar verður ástmögurs eða ástmögs. Hin er að laga beygingu orða með sjaldgæf beygingarmynstur að beygingu fjölskipaðri flokka, eins og þegar Höldi, Hölds verður Heldi, Haldar. Ég er almennt þeirrar skoðunar að æskilegt sé að halda í málhefð og þess vegna mæli ég ekki með þeim frávikum frá henni sem hér hafa verið nefnd. Hins vegar eru þau sárasaklaus og engin ástæða til að amast við þeim – ótal dæmi eru um það að fornu og nýju að orð færist milli beygingarflokka og í fæstum tilvikum vita almennir málnotendur af þvi að það hefur gerst.

Á Facebook-síðu Miðju máls og læsis var spurt hvernig hægt væri að þýða enska orðið phubbing sem væri „notað til að lýsa því þegar skjánotkun foreldra verður til þess að fækka samskiptum við börn“. Ég hafði aldrei rekist á þetta orð en gúglaði það og komst að því að merkingin er í raun víðari – það vísar til hvers kyns tilvika þar sem rafræn samskipti eru tekin fram yfir bein samskipti við fólk sem er í návist manns í raunheimum, tilvik þar sem fólk sýnir öðrum áhugaleysi og vanvirðingu með síma- eða tölvunotkun sinni, svo sem með því að skoða símann eða skrifa skilaboð í miðju samtali, matarboði, á fyrirlestri o.s.frv., hafa síma á borðinu meðan á máltíð stendur og annað slíkt – hegðun sem við þekkjum flest (alltof) vel.

Nú er vitanlega stundum sagt að við þurfum ekki alltaf að elta orðaforða enskunnar – þótt enska hafi orð yfir eitthvað þýði það ekki endilega að íslenska þurfi nauðsynlega að hafa samsvarandi orð, heldur sé oft hægt að nýta þau orð sem fyrir eru og orða hlutina á annan hátt en gert er í ensku. Það er satt og rétt, en ég sé samt ekkert að því að búin séu til orð ef kallað er eftir þeim – þau eru þá notuð af þeim sem vilja, og ættu ekki að trufla málnotkun annarra eða valda þeim hugarangri. Í þessu tilviki sé ég alveg að íslenskt orð gæti verið gagnlegt við ýmsar aðstæður og þess vegna fór ég að velta fyrir mér hvernig það gæti verið. Fyrsta hugmyndin var að líkja eftir myndun enska orðsins sem er svokallaður sambræðingur (portmanteau á ensku).

Í sambræðingi eru bútar úr tveimur orðum felldir saman. Í þessu tilviki eru notaðir tveir fyrstu stafirnir í orðinu phone og settir í stað tveggja þeirra fyrstu í orðinu snubbing – úr verður sambræðingurinn phubbing. Ýmis dæmi eru um slíka orðmyndun í ensku – það langþekktasta í seinni tíð er Brexit sem er sambræðingur úr Britain og exit. Þetta er frábrugðið venjulegri samsetningu að því leyti að bútarnir sem bræddir eru saman eru oftast ekki sjálfstæðir orðhlutar í venjulegum skilningi, ekki ph í phone, ubbing í snubbing eða Br í Britain. Eins og ég hef skrifað um er orðmyndun af þessu tagi mjög sjaldgæf í íslensku nema helst í gamni, þótt reyndar megi færa rök að því að eitt algengasta orð málsins, tölva, sé sambræðingur út tala og völva.

Þessi aðferð er því varla heppileg í íslensku og eðlilegra að athuga hvort hægt sé að búa til lipurt samsett orð. Mér datt í hug orðið símahuns – huns er ekki til í málinu, a.m.k. ekki gefið í orðabókum, en er eðlileg myndun af sögninni hunsa. Orðið skjáhuns kæmi einnig til greina – það er víðara og styttra. Orðin eiga sem sé að koma því á framfæri að umhverfið er hunsað í þágu símans eða skjásins. Vissulega væri hægt að lesa gagnstæða merkingu úr orðunum, þ.e. að verið væri að hunsa símann eða skjáinn, en það er eðli flestra samsetninga, jafnvel þeirra sem eru taldar gagnsæjar, að við þurfum að læra hvernig þau eru hugsuð. Ef þessi orð komast í notkun venjast þau smátt og smátt og merkingin sem þeim er gefin festist við þau.

Orðasambandið af og til í merkingunni 'við og við, stundum' er komið af af og til í dönsku sem aftur er komið af ab und zu í þýsku, og hefur verið notað í íslensku frá því snemma á nítjándu öld eins og Jón G. Friðjónsson hefur rakið. Sambandið hefur stundum verið látið gjalda uppruna síns – í Alþýðublaðinu 1976 segir Guðni Kolbeinsson: „orðatiltækið af og til er dönskusletta sem náð hefur mikilli útbreiðslu. Vilji menn vanda mál sitt ber þeim þvi að forðast þetta orðasamband.“ Í dálknum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 1990 segir Jón Aðalsteinn Jónsson: „Fyrir miðja þessa öld mun nemendum almennt hafa verið bent á það af móðurmálskennurum, að ekki færi vel á að nota orðasambandið af og til í vönduðu máli, enda óbreytt tekið úr dönsku.“

Líklega hefur af og til almennt verið tekið í sátt núorðið, en óvíst er að sama gildi um áþekkt samband sem ég heyrði í útvarpi í gær og virtist vera notað í sömu eða svipaðri merkingu – af og á. Ég kannaðist ekki við þá notkun, en við athugun kom í ljós að sambandið hefur verið notað í þessari merkingu a.m.k. frá aldamótum. Í Morgunblaðinu 2001 segir: „þetta er búið að vera núna af og á í bráðum 20 ár sem ég man eftir erni í borginni.“ Í DV 2001 segir: „Við erum búnar að vera að æfa af og á síðan í desember.“ Á Bland.is 2004 segir: „Ég á lítinn strák sem var með í eyrunum af og á í eitt ár.“ Á málefnin.com 2007 segir: „Ég hef búið í Noregi af og á síðan 2010.“ Á Bland.is 2007 segir: „Ég hef notað svefnlyf af og á í nokkur ár.“

Þótt sambandið hafi framan af verið mest áberandi í óformlegu málsniði samfélagsmiðla eins og venja er um nýjungar hefur það einnig sést iðulega í vef- og prentmiðlum, einkum undanfarin tíu ár eða svo. Í DV 2014 segir: „Við höfum verið af og á í Serbíu í fjórar vikur.“ Í Vísi 2015 segir: „Mótmælin hafa staðið yfir af og á í um tvær vikur.“ Á mbl.is 2017 segir: „Upp úr því starfaði hún af og á með hléum en í seinni tíð nokkuð óslitið.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Ég hef starfað á sjó af og á síðan ég var 8 ára.“ Í Stundinni 2021 segir: „þeir gorta sig jafnvel að því að vera dottnir í leiki sem þeir hafa spilað af og á frá níu ára aldri.“ Á fótbolti.net 2023 segir: „Ítalinn hafði háð baráttu við illvígt krabbamein í brisi, af og á frá árinu 2017.“

Varla leikur vafi á að þá notkun sambandsins sem hér um ræðir má rekja til ensku þar sem off and on (eða on and off) hefur einmitt þessa merkingu. Stundum má reyndar líta svo á að merkingin sé fremur 'kveikt eða slökkt' eða 'til staðar eða ekki til staðar' eins og í „Hvernig finnst þér þetta af og á samband hjá Helga og Írisi?“ þ.e. 'samband eða ekki samband' í Víkurfréttum 2004, „Veðrið hefur verið óvenjulegt, [...] svona af og á veður‘ þ.e. '(ó)veður eða ekki (ó)veður' í Vísi 2010, „Við Oscar höfum verið saman, af og á, í fimm ár“ þ.e. 'saman eða ekki saman' í Vísi 2013 og „Samband þeirra er af og á til skiptis“, þ.e. 'samband eða ekki samband'  í DV 2022. En vitanlega er mjög skammt á milli þessa og 'við og við, stundum'.

Í ensku er bæði on and off og off and on notað í merkingunni 'við og við, stundum' og stöku dæmi má finna um röðina á og af í íslensku, eins og „starfsemi sveitarinnar er mjög mikið svona á og af alltaf“ í DV 2008 og „ég hef verið þunglyndur í þónokkra mánuði núna (á og af)“ á Hugi.is 2009. En röðin er þó langoftast af og á sem kann að vera að einhverju leyti fyrir áhrif frá af og til. Hvað sem því líður er ljóst að sambandið á og af í umræddri merkingu er komið inn í íslensku og varla á leið út aftur. Ég nota það ekki (enn) og ætla ekki að mæla sérstaklega með því, en það vekur samt ýmsar spurningar, svo sem: Eru ensk áhrif verri en dönsk? Eru ný erlend áhrif verri en gömul? Eða er það sem annað fólk segir verra en það sem við segjum?

Í pistli sem ég skrifaði fyrr í dag notaði ég sambandið gera gott mót sem ég efast um að ég hafi notað áður í riti enda er það ekki gamalt í málinu og er ekki að finna í orðabókum svo að ég sjái. Væntanlega er uppruna sambandsins að leita í notkun orðsins mót í merkingunni 'íþróttamót' og lengi hefur verið talað um að eiga gott mót í merkingunni 'ná góðum árangri á mótinu'. En í Fréttablaðinu 2005 segir Ólafur Stefánsson: „Það er bara að hafa gaman af þessu og standa sig vel. Gera gott mót eins og maður segir stundum. Gott mót er að vera númer eitt eða tvö í riðlinum.“ Þarna er vissulega verið að vísa til handboltamóts en orðalagið „eins og maður segir stundum“ bendir samt til þess að mót sé þarna einnig notað í yfirfærðri merkingu.

Elsta dæmi sem ég finn um sambandið gera gott mót í yfirfærðri merkingu er í Morgunblaðinu 2000: „Þéttur hljómur, kraftur og keyrsla sem og skemmtilegar raddaðar laglínur gera einkar gott mót.“ Sambandið breiddist fljótt út eftir aldamótin – í Viljanum 2001 segir: „Viddi er sniðugur strákur sem mun án efa gera gott mót sem Listóformaður á næsta ári“ og „Setjið X-ið á réttan stað og þá mun Málfó gera gott mót næsta vetur!“. Í DV 2003 segir: „Liturinn gerir gott mót, myndi að minnsta kosti vekja athygli.“ Í DV 2006 segir: „Hún hefur þó ekki þótt gera jafn gott mót með nýju plötunni sinni“ og „Hann kom út fyrir síðustu jól og þótti gera gott mót.“ Í Fréttablaðinu 2006 segir: „Og hún Posh Beckham er aldeilis að gera gott mót í þessari viku.“

Merkingin í gera gott mót í þessum samböndum er 'virka vel, ná góðum árangri, standa sig vel, slá í gegn' eða eitthvað slíkt – svolítið misjöfn eftir samhengi en þó alltaf augljós. Sambandið hefur verið að gera gott mót undanfarin ár. Í Risamálheildinni eru tæp 1600 dæmi um það – í einhverjum þeirra hefur það bókstaflegu merkinguna 'íþróttamót' eins og í „veðrið var auðvitað frábært sem hjálpaði okkur að gera gott mót betra“ í Feyki 2014, en í langflestum tilvikum er þó um yfirfærðu merkinguna að ræða. Sambandið er vissulega fremur óformlegt, enn sem komið er, en af dæmunum í Risamálheildinni eru þó tæp 600 úr öðrum textum af en samfélagsmiðlum og sambandinu hefur m.a. brugðið fyrir í ræðum á Alþingi.

Út frá áðurnefndri notkun sambandsins eiga gott mót í merkingunni 'ná góðum árangri á mótinu' hefur verið farið að túlka sambandið gott mót út af fyrir sig sem 'góður árangur' og eiga gott mót er þá notað í merkingunni 'standa sig vel' eða eitthvað slíkt án þess að vísað sé til móts, eins og í „þarf hinn ungi Petr Cech í markinu líklega að eiga gott mót“ í Fréttablaðinu 2004. En þegar gott mót er þannig farið að lifa sjálfstæðu lífi er hægt að fara að nota það með öðrum sögnum en eiga – gera er kannski notuð vegna þess að hún felur í sér meiri sjálfstæða virkni af hálfu þeirra sem vísað er til en eiga. Íslenskunni er nauðsyn að vera í stöðugri endurnýjun og mér finnst gera/eiga gott mót fín viðbót við flóru íslenskra orðasambanda.

Það vekur athygli þegar framboðslistar fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í vor eru skoðaðir hvað „óháðir“ eru að gera gott mót eins og sagt er. Þeir bjóða fram með Samfylkingunni í Árborg og Suðurnesjabæ, með Sjálfstæðisflokknum í Vogum og Hrunamannahreppi, með Framsóknarflokknum í Suðurnesjabæ og Strandabyggð, með Vinstri grænum í Múlaþingi og Norðurþingi, og svo mætti lengi telja – kannski er þetta bundið við gamla fjórflokkinn, ég finn ekki dæmi um að óháðir bjóði fram með Miðflokknum eða Viðreisn þótt svo kunni vel að vera. Þetta er svo sem ekkert nýtt og ég hef skrifað um þetta áður – „óháðir“ hafa boðið fram í samstarfi við ýmsa flokka í flestum kosningum a.m.k. frá fjórða áratug tuttugustu aldar.

En auðvitað er ekkert vit í þessu. Lýsingarorðið óháður er skýrt 'frjáls, óbundinn' í Íslenskri nútímamálsorðabók, en hópur fólks sem býður fram sameiginlegan lista með tilteknum stjórnmálaflokki er þar með vitaskuld ekki óháður lengur í neinum eðlilegum skilningi orðsins. Hann hlýtur að vera háður flokknum sem hann býður fram með á einhvern hátt – væntanlega hefur verið gerður einhver málefnasamningur eða samstarfssamningur milli aðilanna. Þarna væri t.d. hægt að tala um lista X-flokks og óflokksbundinna eða eitthvað slíkt – en ekki óháðra. Það er misnotkun á lýsingarorðinu óháður. Við þurfum að gæta þess að láta stjórnmálafólk og flokka ekki komast upp með að gera orð merkingarlaus með því að nota þau ranglega.

Í „Málspjalli“ var í gær vakin athygli á fyrirsögninni „Hætta á snjóföllum til fjalla“ á vef Ríkisútvarpsins og spurt hvort fólk kannaðist við orðið snjóföll yfir snjóflóð. Innleggshöfundur sagðist hafa „lengi verið í þessum snjóflóðabransa“ en aldrei heyrt þetta orð – en fannst það reyndar fallegt. Fyrirsögninni hefur nú verið breytt í „Hætta á snjóflóðum til fjalla“ – en var ástæða til þess? Um orðið snjófall eru hátt í fimm hundruð dæmi á tímarit.is en flest frá því fyrir 1940 og tíðni orðsins hefur lækkað mjög á síðustu áratugum – dæmi frá þessari öld eru sárafá. Það er hvorki að finna í Íslenskri nútímamálsorðabók né Íslenskri orðabók en er hins vegar í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 og er þar skýrt 'snjókoma'.

Sú skýring segir samt ekki alla söguna – snjófall er ekki algert samheiti við orðið snjókoma heldur virðist fremur notað um snjóinn þegar hann er kominn á jörðina en um ofankomu, snjókorn á leið til jarðar, og merkir þá oft 'snjódýpt' eða jafnvel 'snjóalög'. Í Alþýðublaðinu 1937 segir: „Snjófalli var svo háttað á jörðu, að líkum varð ei ekið til kirkju.“ Í Degi 1952 segir: „Útvarpið hefur sagt okkur frá 43-48 cm. snjófalli í Reykjavík.“ Í Vísi 1961 segir: „Snjófall á Vestfjarðahálendi var með minnsta móti í vetur að sögn.“ Í Morgunblaðinu 1978 segir: „Reyndist vetrarákoman 4,90 m, sem er snjófall í meðallagi.“ Í Morgunblaðinu 2000 segir: „hluti þess var opnaður um miðjan síðasta mánuð eftir um þrjátíu sentimetra snjófall.“

Verulegur hluti dæma um orðið snjófall er úr vesturíslensku blöðunum og mætti ímynda sér að notkun orðsins þar mótaðist af enska orðinu snowfall sem skýrt er 'snjókoma, snjór; þykkt jafnfallins snjós' í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi. En þótt ekki sé ósennilegt að tilvist orðsins snowfall í ensku hafi ýtt undir notkun snjófall í vesturíslensku er orðið ekki komið úr ensku upphaflega – allnokkur dæmi eru um það í fornu máli og þar virðist það líka geta merkt ‚snjór á jörðu‘ þótt merkingin ‚ofankoma‘ gæti einnig stundum átt við. Í Strengleikum frá því um 1270 segir: „svo gerðist mikið snjófall að engir voru hamrar né dalir er eigi voru fullir og fönnum huldir.“ Í Ólafs sögu helga segir: „Þá tók snæfall mikið og gjörðist ill færðin.“

Einstöku dæmi má þó finna þar sem snjófall er greinilega notað í merkingunni 'snjóflóð' – þar gæti verið um að ræða áhrif frá orðinu skriðufall sem er oftast notað í fleirtölu, skriðuföll. Í Búnaðarritinu 1899 segir: „Skógurinn bindur jarðveginn, snjóföll og skriður falla mjög sjaldan.“ Í Vísi 1971 segir: „Skriðuföll og snjóföll verða á Austurlandi og einnig Vesturlandi.“ Í Morgunblaðinu 2005 segir: „Farið var á árabát inn að snjóflóðsstaðnum til að leita líkanna og mokað á mörgum stöðum í snjófallinu en menn fundu ekkert.“ En þetta er undantekning og því var rétt að breyta áðurnefndri fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins. Hins vegar er snjófall, í merkingunni 'snjór á jörðu', ágætt orð sem vel mætti vekja til lífsins.

Í morgun var settur inn í „Málspjalli“ hlekkur á svohljóðandi fyrirsögn á vefmiðli: „Svarar engu um afleiðingar þess að flugmaðurinn komi til skaða.“ Innleggshöfundur sagði: „Hnaut um þessa fyrirsögn í morgunsárið og þó ég geti gert mér í hugarlund hvað er átt við finnst mér þetta ekki gott mál.“ Meðal athugasemda sem voru skrifaðar við þetta voru: „Þarna er enskt orðalag (come to harm) augljóslega þýtt beint yfir á íslensku. Að koma til skaða er mjög furðulegt orðalag á íslensku“; „Ömurleg vinnubrögð“; „Einhver sú versta lengi“; „Skelfilega hallærislegt!!!“; „Til skammar“; „Alveg ömurlegt að sjá þetta“; „Hrá þýðing úr ensku!“; „Það ætti að sekta fyrir birtingu á misþyrmdu eigin máli“; „Mjög vond fyrirsögn“; „Afleit fyrirsögn“; „ÆÆÆ“.

Eins og ég hef margsinnis bent á er orðbragð af þessu tagi engum til sóma og síst til þess fallið að efla íslenskuna, fyrir utan það að sumar athugasemdanna eru byggðar þeim á misskilningi. að sambandið koma til skaða sé komið úr ensku. Það er reyndar vel þekkt að mörgum hættir til að halda að allt sem kemur torkennilega fyrir sjónir í máli hljóti að vera komið úr ensku en þó var einnig bent á í umræðunni að þetta gæti eins og ekki síður verið komið úr dönsku, komme til skade. Í Mími 1997 benti Jóhannes Bjarni Sigtryggsson á að í ritdómi í Fjölni 1843 nefnir Konráð Gíslason sambandið „án þess að koma til skaða“ sem dönsk áhrif. Að koma til skaða er því hátt í tvö hundruð ára gamalt í málinu og ástæðulaust að rekja það til ensku.

Örfá dæmi má finna um sambandið koma til skaða á tímarit.is. Í Tímanum 1964 segir: „enginn kom til skaða, að því er upplýst var í dag.“ Í Frjálsri þjóð 1966 segir: „Hið Svissneska fyrirtæki hafði lofað að ekki skyldi koma til skaða á gróðri.“ Í Degi 1983 segir: „fresta mætti Blönduvirkjun um eitt ár án þess að það kæmi til skaða fyrir þjóðina.“ Áðurnefndri fyrirsögn hefur nú verið breytt og ég er ekki að mæla með þessu sambandi, en það er ljóst að það er komið úr dönsku en ekki ensku og á sér langa sögu í málinu. Dönsk áhrif á íslensku voru vitanlega áberandi áður fyrr en mjög hefur dregið úr þeim og jafnvel hefur verið talað um þörf á að „friða síðustu dönskusletturnar“. Mér finnst ástæðulaust að amast við því þótt þeim bregði fyrir.