Eiríkur Rögnvaldsson

Orðið gillimoj (eða gillemoj) er mörgum kunnugt þótt það sé ekki að finna í neinum orðabókum og sjáist sjaldan á prenti – oftast notað í sambandinu allt (heila) gillimojið sem merkir svipað og allt heila klabbið. Ég rakst á umræður um uppruna orðsins á Facebook þar sem því var velt upp hvort það væri skylt eða komið af the whole megillah í ensku sem er notað í svipaðri merkingu – megillah er ættað úr hebresku þar sem það merkir 'handritsrolla'. Vissulega er þarna hljóðlíking milli gilli- og -gillah – og að einhverju leyti líka milli -moj og me- þótt þau líkindi séu miklu minni. En orðhlutarnir eru í öfugri röð í íslensku miðað við ensku og ef á að tengja þessi orð saman þarf að finna skýringu á þeim víxlum, þannig að rétt er að skoða annað.

Sambandið allt heila gillið er gefið í Íslenskri nútímamálsorðabók og skýrt 'allt saman' – í Íslenskri orðabók er skýringunni ‚allt heila klabbið‘ bætt við. Þetta er komið úr dönsku þar sem gilde merkir '(rausnarleg, villt) veisla' og betale hele gildet er þekkt orðasamband. Í Speglinum 1938 segir: „ekki er að fárast um þó gillið kostaði ein skitin hundrað þúsund.“ Í fyrisögn í Vísi 1955 segir: „„Gillið“ kostaði milljón.“ Sambandið allt heila gillið kemur fyrst fyrir í Alþýðublaðinu 1939. Í Alþýðublaðinu 1968 segir: „Hún elskar mig og börnin mín og húsið mitt og bílinn minn og budduna mína og innistæðuna mína og rakkettið mitt og heila gillið.“ Alls eru rúm hundrað dæmi um heila gillið á tímarit.is en sambandið virðist vera á útleið úr málinu.

Orðið moj er skýrt 'fyrirhöfn' í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Íslenskri orðabók er það einnig skýrt 'rusl, skran; bull, þvæla'. Sama gildir um Íslenska orðsifjabók þar sem orðið er sagt tökuorð úr dönsku møg sem merki 'mykja, saur, óhreinindi' eða 'eitthvað einskisvert eða lítils virði'. Í Ingólfi 1912 segir: „þó ég sé nú reyndar aldanskur frá hvirfli til ilja, með húð og hári, gleraugum og öllu, heila mojinu.“ Í Speglinum 1926 segir: „Bið jeg yður þarafleiðandi, að públisera heila mojið í yðar heiðraða sjúrnali.“ Þetta eru einu dæmin um (allt) heila mojið á tímarit.is og engin slík dæmi eru í Risamálheildinni. Þar eru vissulega hátt í 250 dæmi um moj en þar virðist orðið alltaf hafa merkinguna 'fyrirhöfn' eins og í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Það er sem sé ljóst að til hafa verið í málinu samböndin (allt) (heila) gillið og (allt) (heila) mojið í svipaðri merkingu, en bæði virðast vera að hverfa og í stað þeirra hefur komið (allt) (heila) gillimojið. Um það (og hliðarmyndina gillemoj) eru ellefu dæmi á tímarit.is, það elsta í grein eftir Guðmund Andra Thorsson í Heimsmynd 1993: „Sjálfir vilja þeir ekki sjá samfélagið, kirkjuna, fjölmiðlana, stjórnmálaflokkana, allt heila gillimojið.“ Þetta er vitanlega mjög óformlegt orð og í Risamálheildinni eru aðeins tæp tuttugu dæmi um það – reyndar fæst af samfélagsmiðlum. Mér finnst langlíklegast að þetta samband sé samsteypa úr hinum tveimur þótt vissulega sé hugsanlegt að tenging við whole megilla eigi einhvern hlut að máli.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir „Mette-Marit ágerist sóttin“ og í fréttinni sjálfri segir „Mette-Marit elnar nú lungnatrefjunin“ og „Henni er þyngt um þessar mundir“. Í öllum tilvikum er um óvenjulegt orðalag að ræða, og við þetta allt voru gerðar athugasemdir á Facebook-síðu mbl.is. Ég hef áður skrifað um notkun sagnarinnar elna í hliðstæðu dæmi fyrir rúmu ári, „Norsku krónprinsessunni Mette Marit hefur elnað lungnasóttin sem hana hrjáir“. Þar benti ég á að sögnin elna er nánast undantekningarlaust notuð með nafnorðinu sótt, bæði að fornu og nýju. Orðalagið elna lungnatrefjunin er því mjög hæpið og getur vart talist rétt.

Sögnin ágerast í merkingunni 'verða meira, aukast' er vitanlega góð og gild en tekur alltaf aðeins með sér einn nafnlið sem vísar til þess sem eykst eða versnar – sóttin, sjúkdómurinn, veikin o.fl. Í umræddri frétt tekur hún hins vegar einnig með sér nafnlið sem vísar til persónu – væntanlega er sá liður í þágufalli, henni ágerist sóttin, þótt nafnið Mette-Marit sýni það ekki. Sögnin ágerast er því notuð þarna eins og t.d. batna – við getum sagt bæði veikin batnaði og honum batnaði veikin. Það er í sjálfu sér ekkert fráleitt og má vel halda því fram að það sé rökrétt, en hins vegar er engin hefð fyrir því að nota ágerast á þennan hátt.

Sögnin þyngja með þágufallsfrumlagi getur merkt 'versna, líða verr' og sú er merkingin í fréttinni („er blitt en del dåligere“ á norsku). Hins vegar er hæpið að nota hjálparsögnina vera með þyngja í þessari merkingu – eðlilegra væri að nota hafa og segja henni hefur þyngt, rétt eins og við segjum henni hefur versnað en síður henni er versnað. Öll þessi þrjú dæmi verða því að teljast „rangt mál“ út frá venjulegum viðmiðum vegna þess að í þeim er verið að víkka út hefðbundið orðalag. Hitt er annað mál að auðvitað verður að vera rúm fyrir nýsköpun og frávik frá hefð og fólk verður að meta sjálft hvað því finnst um þessi dæmi.

Einstöku sinnum kemur það fyrir að hversdagsleg orð sem ég þekki vel og er handviss um hvað merkja reynast merkja eitthvað annað hjá meginhluta málnotenda og samkvæmt orðabókum. Í gær las ég frétt á vef Ríkisútvarpsins sem hófst svo: „Sænska þingið hefur ákveðið að banna hjónabönd frændsystkina og annarra náinna skyldmenna.“ Þegar ég las þetta hugsaði ég að það væri nokkuð loðið vegna þess að merking orðsins frændsystkin væri ekki nákvæmlega skilgreind – ekki frekar en merking orðanna frændi og frænka sem eru skýrð 'karlkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðurbróðir eða systursonur' og 'kvenkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðursystir eða bróðurdóttir' í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Sænsku lögin sem þarna er vísað til heita „Förbud mot kusinäktenskap och äktenskap mellan andra nära släktingar“. Það er ljóst að kusinäktenskap vísar til giftingar systkinabarna og þess vegna hélt ég í fyrstu að það væri einfaldlega notað of vítt orð í íslensku þýðingunni. Ég fletti orðinu frændsystkin samt upp og sá mér til furðu að bæði í Íslenskri nútímamálsorðabók og Íslenskri orðabók er það skýrt 'karl og kona sem eru bræðra-, systra- eða systkinabörn'. Þetta kom mér mjög á óvart því að þótt ég noti orðið örugglega oftast um systkinabörn hef ég ævinlega litið svo á að merking þess gæti verið víðari. Ég hika ekki við að segja við frændsystkinin um sjálfan mig og konur sem eru þremenningar eða að öðrum og þriðja við mig.

Sú notkun fær stuðning í Viðbæti Íslensk-danskrar orðabókar frá 1963 þar sem orðið er skýrt 'slægtninge (af begge køn)'. Það er líka hægt að finna eitthvað af gömlum dæmum um að orðið merki annað en 'systkinabörn'. Í Lögbergi 1916 segir: „Trúlofuð eru þau frændsystkini G. G. Zoega verkfræðingur, sonur Geirs Zoega prófessors og Hólmfríður Zoega, dóttir Geirs Zoega kaupmanns og seinni konu hans.“ Þau voru ekki systkinabörn, heldur að öðrum og þriðja – faðir Hólmfríðar og afi Geirs voru bræður. Í Íslendingi 1954 segir: „drukknuðu tvö frændsystkin á Vatnsleysuströnd við að bjarga kindum frá að flæða í skeri. Voru það 11-12 ára drengur frá Litlu-Vatnsleysu og móðursystir hans frá Stóru-Vatnsleysu, rúmlega tvítug.“

Orðið frændsystkin virðist ekki vera ýkja gamalt í málinu – elsta dæmi sem ég hef fundið um það er í sögunni Högni og Ingibjörg eftir Torfhildi Þorsteinsdóttur Hólm, frá 1889, og þar er það notað um systkinabörn. Orðið var ekki algengt framan af en á síðasta þriðjungi tuttugustu aldar margfaldaðist tíðni þess. Hugsanlegt er að notkun orðsins, og aukna tíðni þess undanfarið, megi að einhverju leyti rekja til enskra áhrifa – mörg af eldri dæmum um orðið eru úr þýddum textum og hugsanlegt að það sé notað til að þýða my cousins þar sem ekki er hægt að nota orðið systkinabörn. Það er hins vegar oft erfitt eða útilokað að átta sig á nákvæmri merkingu þess í dæmum á tímarit.is en þar sem það er hægt vísar það vissulega langoftast til systkinabarna.

Dæmin sem tilfærð eru hér að framan eru samt fjarri því að vera þau einu sem ég hef fundið um að orðið sé notað í víðari merkingu. Í umræðu í „Málspjalli“ kom í ljós að það skiptir alveg í tvö horn um skilning málnotenda á orðinu – sumum finnst engin önnur merking en 'systkinabörn' koma til greina en að öðrum hefur aldrei hvarflað að orðið sé takmarkað við þá merkingu. En það kom líka fram að tengsl við fólkið sem um er að ræða skiptu máli og það rímar við mína tilfinningu – ég myndi frekar nota orðið um fólk sem ég þekki – annað en systkinabörn – en fólk sem ég hef lítil tengsl við.  Mér fyndist eðlilegt að breyta skýringu orðsins í orðabókum en þessi tvíræðni þess er vitaskuld meinlaus – en skemmtileg.

Í ensku er sögnin do hjálparsögn sem hefur vítt notkunarsvið eins og flestum er kunnugt – er m.a. ævinlega notuð í já/nei-spurningum (did you see this?) og með neitun (I did not see this). Þótt íslenska sögnin gera samsvari do að mörgu leyti er hún aldrei notuð í setningum af þessu tagi svo að ég viti – ég hef aldrei rekist á setningar eins og *gerðir þú sjá þetta? eða *ég gerði ekki sjá þetta og þær hljóma fáránlega. En do er líka notuð í vísun til þess sem á undan er komið, t.d. í I read this book last week, and so did my wife, eða Did you sleep well? – I (certainly) did. Íslenska sögnin gera er oft notuð á svipaðan hátt: Ég las þessa bók í síðustu viku og konan mín gerði það líka, og Svafstu vel? – Það gerði ég (svo sannarlega).

Það er þó einn mikilvægur munur á notkun do og gera í slíkum setningum. Í íslensku verður gera að taka með sér fornafnið það sem vísar til þess sem um er rætt, en do tekur ekki með sér slíkt fornafn. Það er ekki hægt að segja *Ég las þessa bók í síðustu viku og konan mín gerði líka, eða Svafstu vel? – *Gerði ég (svo sannarlega). Mér datt þetta í hug þegar ég rakst á bók sem var þýdd úr ensku á íslensku fyrir nokkrum árum og heitir á frummálinu The Book You Wish Your Parents Had Read (and Your Children Will be Glad That You Did). Á íslensku heitir hún Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú gerir). Þarna tekur gera sem sé ekki með sér neitt fornafn og mér finnst það eiginlega ekki ganga í íslensku.

Hins vegar fyndist mér ekki heldur fara sérlega vel á því að bæta fornafninu við og hafa titilinn Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú gerir það). Ástæðan er sennilega setningafræðilegs eðlis – setningin á undan inniheldur tilvísunarsetningu sem veldur því að fornafn er þarna óeðlilegt og tilvísun óljós, en það er of flókið til að fara nánar út í skýringar á því á þessum vettvangi. Annar kostur væri að nota ekki gera í seinni setningunni heldur endurtaka sögn fyrri setningarinnar og segja Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú lesir) en slík endurtekning hljómar líka svolítið óeðlilega. Mér finnst sá kostur samt skárri en nota gera, hvort sem væri með það eða án.

Tilgangurinn með þessum skrifum er ekki að gagnrýna umræddan bókartitil, enda frávik hans frá hefðbundnu máli ekki mikið. En þegar verið er að þýða úr ensku getur oft verið erfitt að varast að ensk setningagerð laumi sér inn í íslenska textann, sérstaklega þegar munurinn á ensku og hefðbundinni íslensku er mjög lítill eins og í þessu tilviki. Ég hef ekki séð dæmi af þessu tagi í setningum sem eru frumsamdar á íslensku en vitaskuld má vel vera – og er ekki ólíklegt – að slík dæmi séu til. Ég vildi bara benda á að þarna er smávægilegur munur á ensku og íslensku – munur sem gæti verið að hverfa og ekki er víst að sé lengur til í máli allra. Það væri svo sem ekkert alvarlegt þótt hann hyrfi, en samt alltaf æskilegt að halda sig við málhefð.

Ég geri ráð fyrir að mörg ykkar kannist við hið stórmerka framtak „Gefum íslensku séns“ sem hófst á Ísafirði fyrir nokkrum árum en hefur síðan breiðst nokkuð út. Í vetur var ákveðið að víkka starfið út og gera það formlega með stofnun sérstaks félags sem nær til landsins alls. Í lögum félagsins segir:

„Tilgangur félagsins er að auka vitund fólks um máltileinkun íslenskunnar og stuðla með því að inngildandi samfélagi og gefa öllum íbúum séns á að nota íslenskuna við sitt hæfi miðað við aðstæður hverju sinni. Jafnframt er lögð áhersla á að vekja athygli, einkum íslenskra móðurmálshafa, á mikilvægi framlags þeirra sem almannakennara með því að styðja við formlega íslenskukennslu og styðja þannig við íslenska máltileinkun.“

• Tilgangi sínum hyggst félagið ná með því að stuðla að auknum möguleikum fólks í notkun íslensku á sem víðtækastan og fjölbreyttastan hátt í samfélaginu.
• Félagið nær markmiðum sínum með því að halda viðburði sem gefa fólki tækifæri til að æfa sig í að tala íslensku.
• Félagið nær markmiðum sínum með vitundarvakningu sem kallar almenning til ábyrgðar að miðla tungumálinu til erlendra íbúa sem hafa ekki íslenskuna að móðurmáli.
• Félagið hyggst þróa og kynna markmið sín um land allt.
• Starfssvæðið er allt landið og möguleiki er á starfskjörnum í öllum landshlutum. Félagið tryggir lýðræðislega þátttöku félagsmanna hvaðanæva af landinu og hvetur til frumkvæðis og virkrar þátttöku.“

Nánari upplýsingar um félagið eru á heimasíðu þess, https://gefumislenskusens.is/, og einnig er hægt að fylgjast með starfseminni á Facebook, https://www.facebook.com/GEFUMISLENSKUSENS, og Instagram, https://www.instagram.com/gefumislenskusens/.

Þótt félagið hafi verið formlega stofnað í lok janúar er hægt að skrá sig sem stofnfélaga út þetta ár. Stjórnin hvetur öll þau sem hafa áhuga á stefnumálum félagsins til að skrá sig með því að greiða félagsgjaldið, 2.500 krónur, og senda staðfestingu á gis@gefumislenskusens.is.

Reikningur: 0133-26-021398

Kennitala: 650326-0830

Í sjónvarpsviðtali á kosninganótt sagði Guðmundur Árni Stefánsson oddviti Samfylkingarinnar í Hafnarfirði: „Kannski er minn tími kominn“ – og átti augljóslega við að nú væri komið að endalokum hjá honum í pólitík. Þetta minnir á fræg orð annars krataleiðtoga, Jóhönnu Sigurðardóttur, eftir tap fyrir Jóni Baldvin Hannibalssyni í formannskjöri Alþýðuflokksins 1994: „Minn tími mun koma!“ En þrátt fyrir að orðalagið sé mjög svipað er merkingin þveröfug – Jóhanna átti alls ekki við að komið væri að endalokum hjá henni, heldur að hún myndi ná vopnum sínum þótt síðar yrði. Það er mjög athyglisvert og sérkennilegt að samband nafnorðsins tími og sagnarinnar koma skuli þannig geta haft tvær merkingar sem stangast algerlega á.

Ég fæ ekki betur séð en sambandið hafi lengi haft báðar þessar merkingar. Í Sjómannablaðinu Víkingi 1984 segir: „Ég gerði það upp við mig á örskotsstund að nú væri minn tími kominn, hér hlyti ég að deyja.“ Í Þjóðviljanum 1988 segir: „Ég er orðinn þreyttur á meiðslunum og kannske er minn tími kominn.“ Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Allt í einu sé ég um það bil þriggja metra stóra sprungu opnast fyrir framan mig. […] Ég var skíthrædd um að nú væri minn tími kominn.“ Í Skessuhorni 2001 segir: „„Er minn tími kominn?“ spurði hún. „Nei alls ekki,“ svaraði Guð.“ Í Morgunblaðinu 2001 segir: „Jæja, þá er minn tími kominn og best að drífa sig yfir landamærin.“ Í þessum dæmum er merkingin sú sama og hjá Guðmundi Árna.

En merking sambandsins er líka oft sú sama og hjá Jóhönnu. Í Stefni 1952 segir: „Ég vissi að nú var minn tími kominn. Ég stóð upp, rétti úr styrðnuðum limum mínum og undirbjó mig.“ Í Degi 1994 segir: „Og nú er minn tími kominn, ég vil koma mínum sjónarmiðum á framfæri í bæjarstjórn.“ Í Skessuhorni 2000 segir: „Það má því segja núna loksins sé minn tími kominn, tækifærið sem ég hef alltaf beðið eftir.“ Í Fréttum 2004 segir: „Hann hefur fram til þessa verið drýgri en ég við að ná í verðlaun en eigum við bara ekki að segja að nú sé minn tími kominn.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Einn góðan veðurdag verður minn tími kominn.“ Í Fréttablaðinu 2009 segir: „Þar að auki er minn tími kominn og það þýðir fjör.“

Lykillinn að þessu er sá að sögnin koma er þarna notuð í tveim mismunandi merkingum, sjá Íslenska nútímamálsorðabók. Annars vegar merkir hún 'hreyfa sig til tiltekins staðar', eins og í þetta er komið og þetta er komið gott, en hins vegar 'byrja, hefjast', eins og í það er komið að þessu og stundin er komin. Skylt samband er kominn tími á, og það hefur líka tvær gagnstæðar merkingar eins og ég hef áður skrifað um – annars vegar 'tíminn er liðinn' eins og í „Ég er kannski ekki orðinn leiður á honum en mér finnst kominn tími á mig“ í Vikunni 1983 og hins vegar 'það er tímabært' eins og í „kominn tími á ÍR-inga að fara að vinna leik“ í Tímanum 1983. Það er athyglisvert að sambandið kemur fyrst fyrir í báðum merkingum sama ár, 1983.

Sambandið (einhverra) tími kominn vísar langoftast til fólks og er ekki ýkja algengt en kominn tími á er hins vegar notað um allt mögulegt og er gífurlega mikið notað – alls er á sautjánda þúsund dæma um það í Risamálheildinni. Bent hefur verið á að það hafi að einhverju leyti komið í stað sambandsins kominn tími til, en það samband er þó frábrugðið á ýmsan hátt – bæði hefur það tilbrigðin tími til kominn og tími kominn til og eins hefur það aðeins merkinguna 'það er tímabært'. Báðar áðurgreindar merkingar eru algengar í bæði (einhverra) tími kominn og kominn tími á, og erfitt að sjá hvort önnur er algengari en hin. En mjög oft eru samböndin háð samhengi um túlkun og ég áttaði mig ekki alltaf á merkingunni í dæmum sem ég skoðaði.

Í fyrirsögn á mbl.is í gær stóð: „Maður er handan orða“. Þar var vitnað í orð þjálfara körfuboltaliðs karla í Grindavík sem sagði eftir að hafa unnið Íslandsmeistaratitil: „Maður er handan orða og það er mjög góður staður til að vera á.“ Ég kannaðist ekki við þetta orðalag í íslensku en tengdi það strax við beyond words í ensku sem getur merkt 'orðlaus (af undrun, áfalli, geðshræringu)' enda átti sú merking augljóslega við þarna. En þegar að var gáð reyndist orðalagið handan orða ekki vera alger nýjung í íslensku þótt það hafi aldrei verið algengt. Elsta dæmi sem ég finn um það er í kvæðinu „Sumarkvöld á heiði“ eftir Þorstein Valdimarsson í Tímariti Máls og menningar 1953: „ógnar handan orða / elds og bróðurmorða.“

Í Úrvali 1970 segir: „Þetta var allt ósköp einfalt, ósköp venjulegt og blátt áfram, handan rökræðna, handan hugsana, handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1980 segir: „Klaus Kinski sameinast einhverju ytra afli sem er handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1990 segir: „þá kemur upp úr kafinu að það sem maður hélt að væri, er einhvers staðar handan orða sem ekki hafa enn verið sögð.“ Í Andvara 1995 segir: „Guð er handan orða og biblían notar því táknmál til að gefa þeim sem fjötraðir eru af tímanum hugmynd um hið eilífa.“ Í Morgunblaðinu 1995 segir: „Þótt sú veröld, sem þar bregður fyrir í svip, sé handan orða og handan okkar takmarkaða skilnings.“ Árið 1997 gaf Sigrún Guðmundsdóttir út ljóðabókina Handan orða.

Á tímarit.is eru 55 dæmi um sambandið, öll nema fjögur frá 1990 og síðar, og í Risamálheildinni eru 34 dæmi um það. Í öllum þessum dæmum hefur sambandið merkinguna 'ólýsanlegt – svo stórkostlegt, öfgafullt eða yfirþyrmandi að ekki er hægt að koma orðum að því'. Þá merkingu hefur sambandið líka í ensku, auk merkingarinnar 'orðlaus'. Vitanlega er þetta mjög skylt, en munurinn sá að annars vegar er vísað til atburðar eða fyrirbæris en hins vegar til ástands eða tilfinningar einstaklings, eins og í setningunni sem vitnað var til hér í upphafi, og sú notkun virðist vera nýjung í íslensku. Það er auðvitað ekki óvænt að íslenskan elti enskuna á þennan hátt, en smekksatriði hvort eigi að amast eitthvað við því.

Í gær skrifaði ég pistil um orðið súkkulaðikleina þar sem ég staðfesti það sem hafði komið fram í umræðu að þetta væri ekki nýtt orð heldur hefði tíðkast lengi í óformlegu máli ákveðinna hópa og væri alls ekki rasískt í eðli sínu. Hins vegar benti ég á að það skipti máli hvernig það væri notað og það væri óviðeigandi að nota það um fólk með dökka húð. Þess vegna fannst mér þetta mál tilefni til að ítreka það sem ég hef oft sagt áður, að ætlun mælanda og túlkun hlustenda þurfa ekki að fara saman. Eins og ég sagði hef ég enga trú á því að Hildur Björnsdóttir hafi lagt rasíska merkingu í orðið súkkulaðikleina – þetta er orð sem var notað án umhugsunar í óundirbúnu samtali og það getur vitanlega komið fyrir okkur öll að nota óviðeigandi orðalag.

En þrátt fyrir að ég telji ekki að ætlun mælanda í þessu tilviki hafi verið rasísk er nauðsynlegt og ekkert athugavert við að benda á að orðið er óheppilegt og óviðeigandi þegar það er notað um fólk með dökka húð vegna þess að það býður augljóslega upp á hugrenningatengsl við húðlitinn, sérstaklega hjá þeim fjölmörgu sem þekkja orðið ekki fyrir. Ýmsar hliðstæður má nefna – ég sá t.d. konu nefna á Facebook að hún gæti kallað son sinn apakött ef hann væri að klifra í tré, en það væri alveg útilokað að nota orðið um brúnan bekkjarbróður hans. Því miður kom í ljós – sem kom svo sem ekki alveg á óvart – að mörg þeirra sem skrifuðu athugasemdir við pistilinn í „Málspjalli“ skildu þetta ekki, eða vildu ekki skilja það.

„Ég sá aldrei neitt rasískt við þetta“ voru dæmigerð viðbrögð enda er ég nokkuð viss um að þau sem gerðu lítið úr því að um óviðeigandi málnotkun væri að ræða eru öll hvít á hörund og mörg þeirra sem ekki eru í þeim hópum sem verða fyrir slíkri málnotkun virðast eiga erfitt með – eða skorta vilja til – að setja sig í spor jaðarsettra. Í athugasemdum var sagt að ég væri að krefjast þess að þeim sem væru dökk á hörund væri sýnd meiri tillitssemi en öðrum fyrst ekki mætti nota tiltekin orð um þau. En það er misskilningur – þetta snýst ekki um að sýna meiri tillitssemi en öðrum, heldur einfaldlega um að sýna sömu tillitssemi og öðrum. Notkun tiltekins orðs um tiltekið fólk getur nefnilega verið tillitslaus þótt notkun þess um annað fólk sé saklaus.

Það er einn yfirlýstur tilgangur hópsins „Málspjall“ að vera vettvangur jaðarsetts fólks og standa á bak við það í málfarslegum efnum. Það er ljóst að stórir hópar í þjóðfélaginu – ekki síst hinsegin fólk og fólk með annað móðurmál en íslensku eða annan húðlit en hvítan – eiga undir högg að sækja í málfarslegum efnum og eru jaðarsettir, ýmist af tungumálinu sjálfu eða notendum þess. Mér finnst mikilvægt að þessir hópar hafi rödd og málfar þeirra hafi vettvang og hef reynt að skýra málstað þeirra og tala máli þeirra eftir mætti – og held því áfram. Þau sem setja sig upp á móti því að tillit sé tekið til þessara hópa eiga ekkert erindi í hópinn „Málspjall“ og ég legg því til að þau gangi úr honum og/eða segi upp áskrift að pistlum mínum á Substack.

Orðið súkkulaðikleina var mikið rætt í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum um helgina eftir að vakin var athygli á því að Hildur Björnsdóttir oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík notaði það um Sönnu Magdalenu Mörtudóttur oddvita Vinstrisins í hlaðvarpsviðtali – reyndar mun Hildur hafa notað orðið um fleiri oddvita í kappræðum. Sumum fannst liggja beint við að túlka orðið þannig að það vísaði til húðlitar Sönnu og væri þar með rasískt en öðrum fannst það fráleit túlkun og bentu réttilega á að orðið hefði lengi verið vel þekkt í ákveðnum hópum, og notað um þau sem fá að taka þátt í einhverjum leik eða keppni en er hlíft á einhvern hátt eða þurfa ekki að uppfylla allar kröfur eða skilyrði sem gerð eru til þátttakenda.

Það er ljóst að orðið er ekki nýtt. Elsta dæmi sem ég finn um það á prenti er í DV 1984, í viðtali við mann sem hafði verið skiptinemi í Argentínu. Spurningunni „Hvað lærðirðu í skólanum?“ svara hann „Aðallega tungumál. […] Annars var ég hálfgerð súkkulaðikleina þarna.“ Í Vikunni 1999 segir kona sem sögð hefur verið „sannur fjallagarpur“: „Ég er bara súkkulaðikleina í samanburði við alvöru fjallasportkonur.“ Í Fréttablaðinu 2008 segir: „Ísland hefur um árabil verið súkkulaðikleina í samfélagi þjóðanna. Við stöndum utan stóru efnahagssambandanna en höfum samt náð undragóðum samningum um fríverslun og aðgengi að mörkuðum Evrópu.“ Öll þessi dæmi vísa til þess að þau sem um er rætt fá að fljóta með á einhvers konar undanþágum.

Orðið súkkulaðikleina er vitanlega ekki rasískt í sjálfu sér, ólíkt t.d. orðinu negri sem er alltaf rasískt, og  þótt það tilheyri óformlegu málsniði og sé ekki að finna í orðabókum er ekkert við það að athuga (þótt vissulega megi deila um hversu smekklegt það sé) að nota það í pólitískri umræðu, enda hefur það verið gert áður. Í ræðu á Alþingi 2009 sagði Ragnheiður Elín Árnadóttir: „þrátt fyrir að vera mikill jafnréttissinni vil ég ekki sjá það að ég fái sæti í stjórn eða þingsæti eða hvað það sem ég er að sækjast eftir eingöngu á grundvelli þess að ég er kona. Mér finnst það vera það sem við í Keflavík kölluðum að vera súkkulaðikleina. Það er ef þú færð eitthvað vegna þess að þú átt bágt eða þú ert ekki jafngóður og hinir.“

En þótt súkkulaðikleina sé ekki rasískt orð í eðli sínu gildir sama um það og mörg önnur orð sem notuð eru um fólk að aðstæður skipta öllu máli – mælandi, viðfang og vettvangur. Ef orðið er notað um fólk með dökka húð er það óheppilegt og óviðeigandi, og ef mælandinn er þekktur að rasískum skoðunum liggur beint við að túlka orðanotkunina sem rasíska. Í slíkum tilvikum skiptir nefnilega ekki bara máli hver meining mælandans var – það þarf líka að huga að því hvernig hægt er að túlka það sem sagt er. Fyrir fólk sem þekkir ekki orðið súkkulaðikleina í þeirri merkingu sem hér hefur verið rakin – sem er örugglega meginhluti þjóðarinnar – liggur beint við að tengja notkun þess við húðlit þeirrar sem um var rætt.

Ég hef enga ástæðu til að ætla – og enga trú á – að um rasíska notkun orðsins hafi verið að ræða í því tilviki sem hér um ræðir, heldur hafi orðið verið notað í hugsunarleysi. En það þýðir ekki að ekki megi vekja athygli á því að þessi orðanotkun var óheppileg. Mörgum finnst það ofurviðkvæmni en það er yfirleitt fólk sem ekki hefur sjálft þurft að þola einhvers konar smánun. Fólk úr ýmsum jaðarsettum hópum er vant því að verða fyrir slíku og ekki óeðlilegt að það túlki óheppilegt orðalag af þessu tagi sem rasískt þótt það hafi ekki verið þannig meint. Þetta er áminning til okkar allra, ekki síst þeirra sem eru áberandi í opinberri umræðu, um að gæta þess að haga orðum okkar ekki þannig að þau gætu meitt fólk.

Ég var spurður um merkingu orðasambandsins kjósa með fótunum sem stundum sést og heyrist en virðist ekki vera í neinni íslenskri orðabók. Sambandið er væntanlega komið úr ensku þar sem vote with your feet merkir 'to show your opinion by leaving an organization or by no longer supporting, using, or buying something' eða 'að láta skoðun sína í ljósi með því að yfirgefa einhver samtök eða hætta að styðja, nota eða kaupa eitthvað'. Sambandið er talið eiga uppruna sinn í pedibus in sententiam ire eða 'ganga með fótunum í afstöðu' sem vísar til þess hvernig atkvæði voru greidd í rómverska senatinu. Nútímanotkun sambandsins er talin runnin frá Lenín en breiddist út eftir 1945 þegar farið var að nota það um fólk sem flýði Austur-Þýskaland.

Það á einmitt við um elstu dæmi sem ég finn um þetta samband á íslensku – þau vísa öll til Austur-Þýskalands. Í Vísi 1957 segir: „Í brezku blaði var í morgun kveðið svo að orði, að 2¼ millj. Austur-Þjóðverja hefði þegar greitt atkvæði gegn kommúnistum „með fótunum“, þ. e. með því að flýja landið og ógnarstjórn þeirra.“ Í Morgunblaðinu 1962 segir: „Blómin marka þá staði þar sem fólk, sem vildi „neyta almenns kosningaréttar síns með fótunum“ þ. e. velja um það hvort það vildi vera kyrrt í Austur-Berlín eða flýja vestur, hefir látið lífið.“ Í Vísi 1963 segir: „4 milljónir manna hafa „kosið með fótunum“.“ Í Vesturlandi 1964 segir: „Þetta fólk „hefur kosið með fótunum,“ eins og það hefur verið orðað. Og það kýs enn með fótunum.“

Smátt og smátt var svo farið að nota sambandið í víðari merkingu og um flutning fólks frá öðrum löndum en Austur-Þýskalandi. Í grein um íslenska pólitík í Alþýðublaðinu 1981 skrifar Jón Baldvin Hannibalsson: „Sumir stjórnmálaflokkar hafa verið að forheimska sig á því, að leggja til við háttvirta kjósendur, að þeir herði sultarólina, í nafni „baráttunnar gegn verðbólgunni“. Kjósendur hafa svarað fyrir sig með því að greiða atkvæði – með fótunum.“ Þarna virðist vísað til þess að fólk hafi flutt úr landi. Í Tímanum 1990 segir um hugsanlegan flóttamannastraum frá Sovétríkjunum til Finnlands: „Ef vöruskortur verður svo mikill að fólk sér fram á hungursneyð mun fólk kjósa með fótunum og flytja sig þangað sem mat er að fá.“

Sambandið hefur orðið töluvert algengt á seinni árum – í Risamálheildinni er hátt á fjórða hundrað dæma um kjósa (eða greiða atkvæði) með fótunum. En jafnframt hefur merking þess víkkað talsvert og virðist nú vera svipuð þeirri sem það hefur í ensku og lýst var hér að framan – það vísar sem sé ekki endilega til þess að flytja sig um set í landfræðilegum skilningi. Í Fréttablaðinu 2020 segir: „Lífeyriskerfið væri orðið of stórt, sjóðfélagar þyrftu að geta kosið með fótunum ef þeim mislíkar stjórn sjóða.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Viðskiptavinurinn mun mótmæla þessu með fótunum.“ Í Vísbendingu 2022 segir: „hluthafar myndu einfaldlega kjósa með fótunum og selja hlutabréf þeirra fyrirtækja sem stóðu sig illa á markaði.“