Eiríkur Rögnvaldsson

Í tilkynningu á heimasíðu RARIK í fyrradag stóð: „Vegna áflogs á rafmagnslínu varð rafmagnslaust í Eyja- og Miklaholtshreppi frá kl. 11:38 til 11:50 þann 7.9.2026.“ Vakin var athygli á þessu í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ og spurt hvort þetta væri eðlileg skýring á rafmagnsleysi eða kannski gervigreindaríslenska. Vitanlega er áflog þekkt orð í merkingunni 'það að fljúgast á, slagsmál', en þá er það alltaf í fleirtölu – þarna er hins vegar um eintölu að ræða. Athugun leiddi í ljós að RARIK hefur notað orðið áflog undanfarið í svipuðum tilkynningum, en í umræðum kom í ljós að sumum fannst eðlilegra að tala um áflug en áflog, og það orð virðist vera eldra, en slæðing af dæmum má þó finna um bæði orðin.

Orðið áflog hefur verið notað í þessari merkingu a.m.k. undanfarinn hálfan annan áratug eða svo. Í tilvitnun í þáverandi framkvæmdastjóra Landverndar í frétt á vef Stjórnarráðsins 2012 segir: „Loftlínur hefðu hins vegar meiri sjónmengun í för með sér og verri áhrif á fuglastofna vegna áflogs.“ Í fréttatilkynningu frá Fuglavernd 2019 segir: „Þótt neikvæð áhrif raflína á fuglalíf hafi ekki verið rannsökuð með beinum hætti hér á landi, er vitað að slíkar línur hafa mikil umhverfisáhrif víða um heim vegna áflogs fugla.“ Í umsögn á vef Landsnets 2023 segir: „Í matsáætluninni eru ýmsir mælikvarðar sem taka tillit til áflogs fugla og fleira.“ Í skýrslu frá Umhverfisstofnun 2024 segir: „mesti fugladauði vegna áflogs er á sömu slóðum.“

Í Morgunblaðinu 2007 segir: „Þetta hvort tveggja er náttúrlega miklu alvarlegra mál en áflug á línur.“ Í Morgunblaðinu 2010 segir: „þar sem vakta skal áflug fugla á fyrirhugaða brú yfir Ölfusá.“ Í fyrirsögn í DV 2016 segir: „Veður, viðgerðir og áflug fugla.“ Í Sveitarstjórnarmálum 2018 segir: „Við höfum þurft að taka loftlínur niður og koma rafstrengjum í jörð við aðstæður þar sem mikið er um áflug fugla.“ Í fyrirsögn í tímaritinu Fuglar 2021 segir: „Áflug arna á raflínur.“ Í fyrirsögn á vef Fuglaverndar 2023 segir: „Áflug fugla á rúður.“ Á vef Rannsóknaseturs HÍ á Suðurlandi segir: „Raflínur geta verið hættulegar fyrir fugla í opnum búsvæðum, þá helst vegna áflugs.“ Í Bændablaðinu 2024 segir: „Radar minnki áflug fugla.“

Eins og þessi dæmi sýna virðist myndin áflog fremur notuð í fræðilegu eða faglegu samhengi og því vera hálfgildings íðorð, en myndin áflug er frekar notuð í almennu máli – þarna eru þó engin skörp skil. Bæði orðin eru mynduð af sambandinu fljúga á – rétt eins og áflog í merkingunni 'það að fljúgast á, slagsmál'. Í Íslenskri orðsifjabók segir að flog sé víxlmynd við flug (mynduð með svokölluðu a-hljóðvarpi) og áflog og áflug er því jafngild orðmyndun. En vegna þess að myndin flog kemur einkum fyrir í merkingunni 'óviðráðanlegt krampaástand, krampi' og fólk er vant fleirtöluorðinu áflog í annarri merkingu er svo sem ekkert undarlegt þótt ýmsum komi þessi notkun orðsins spánskt fyrir sjónir – en hún er ekki röng.

Enn einu sinni valda niðurstöður úr PISA-könnuninni vonbrigðum – árangur íslenskra ungmenna heldur áfram að versna. Og enn rífur stjórnmálafólk í hár sér og skilur ekkert í þessu – en gerir samt ekkert sem máli skiptir til að bæta úr. Það er auðvelt og þægilegt að kenna skólakerfinu, kennurum og námskránni um, og vitanlega liggur einhver hluti skýringarinnar þar. En aðalskýringin er augljóslega veikari staða íslenskrar tungu í samfélaginu sem stafar bæði af utanaðkomandi þrýstingi frá ensku og af sinnuleysi samfélagsins um að rækta málið, halda því að börnum og unglingum, og gefa þeim kost á vönduðu og áhugaverðu lesefni, bæði námsefni og afþreyingarefni. Fjárlagafrumvarpið sem lagt var fram í gær sýnir þetta átakanlega.

Undanfarið hefur verið töluverð umræða um tilfinnanlegan skort á námsgögnum í íslenskum skólum. Í skýrslu Þróunarsjóðs námsgagna síðan í vor um stöðu námsgagna á Íslandi segir: „Tæplega 0,4% af rekstrarkostnaði grunnskóla fer í námsgögn. Ef Ísland legði jafn hátt hlutfall og Finnland (1,5–2%) væri fjármagn til námsgagna 1.740–2.330 milljónir króna á ári í stað núverandi 532 milljóna […]. Skortur á áhuga og áherslu á gott og gæðamikið námsefni hefur staðið í rúmlega tvo áratugi með tilheyrandi uppsöfnuðum námsgagnaskort sem hefur haft mælanleg neikvæð áhrif bæði á starf kennara og námsárangur nemenda.“ Það hefði mátt ætla að þessi skýrsla hefði ýtt við stjórnvöldum að gera betur – en svo er nú aldeilis ekki.

Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, sem m.a. hefur það hlutverk að „sjá nemendum í skyldunámi fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum“, fékk 872,4 milljónir á fjárlögum þessa árs. Í frumvarpi næsta árs eru henni ætlaðar 898,5 milljónir – það er 3% hækkun sem heldur ekki einu sinni í við verðbólguna. Í skýringum við lið 22.10 í fjárlagafrumvarpinu segir vissulega: „Fjárheimildir hækka um 380 m.kr. til útgáfu námsefnis á grunnskólastigi með það að markmiði að efla gæði og framboð námsgagna […]“ og „Fjárheimild málaflokksins er aukin um 400 m.kr. til stuðnings við börn af erlendum uppruna“. En svo er bætt við: „Samhliða falla niður tímabundnar fjárheimildir, samtals að fjárhæð 780 m.kr.“ Sem sé: viðbótin er engin.

Undir lið 18.30, „Menningarsjóðir“, segir: „Í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnar er fjárheimild málaflokksins aukin um 150 m.kr. til eflingar íslenskunni.“ Það er gott og blessað, en mér er ekki ljóst hvort hér er um raunverulega aukningu að ræða og ég sé þessa hækkun hvergi í þeim tölum sem birtar eru í frumvarpinu – þvert á móti lækkar fjárveiting til allra verkefna sem tengjast íslenskunni. Bókasafnssjóður höfunda fer úr 224,5 milljónum í 142,3 milljónir. Miðstöð íslenskra bókmennta fer úr 147,3 milljónum í 145,1 milljón. Stuðningur við útgáfu bóka á íslensku fer úr 432,6 milljónum í 426 milljónir. Barnamenningarsjóður Íslands fer úr 100,7 milljónum í 99,2 milljónir. Bókasafnssjóður fer úr 21,5 milljónum í 21,2.

Niðurskurður á Bókasafnssjóði höfunda er sérlega alvarlegur vegna þess að hann bitnar mest á barnabókahöfundum. Gunnar Helgason rithöfundur hefur bent á að fimm vinsælustu höfundar landins á bókasöfnum eru barnabókahöfundar. Markhópur barnabóka er minni, greiðslur til höfunda eru lægri vegna þess að barnabækur kosta minna en aðrar bækur, og fáir barnabókahöfundar fá listamannalaun. Í Vísi segir menningarráðherra „aukið fjármagn til bókmennta væntanlegt“ – „Þessi tala á eftir að hreyfast á milli umræðna og við skulum bara spyrja að leikslokum.“ Vissulega var fjárveiting til sjóðsins stórhækkuð milli umræðna í fyrra, en í ljósi þeirrar gífurlegu áherslu sem nú er lögð á hallalaus fjárlög er óvíst að sama gerist í ár.

Mennta- og barnamálaráðherra segir nauðsynlegt að „snúa skútunni við“ og boðar ýmsar aðgerðir til að bæta stöðuna. Margt er þar jákvætt en sumt sérkennilegt (ef rétt er eftir haft), þar á meðal „Stóraukin áhersla á grunnfærni í kjarnagreinum, eða svokölluðum STEM-greinum, líkt og lestri, íslensku og vísindum.“ En STEM stendur fyrir science, technology, engineering, mathematics – lestur og íslenska fellur ekki þar undir. Þar að auk er sagt: „455 milljónir fari beint í gerð nýrra námsgagna auk fjárveitinga til að efla STEM-greinar“ – en ég finn þessa aukningu ekki í fjárlagafrumvarpinu. Það þarf miklu meira fé, það þarf stefnubreytingu í ýmsum málum, en síðast en ekki síst þarf hugarfarsbreytingu í samfélaginu – í þágu íslenskunnar.

Í frétt á vef Ríkisútvarpsins í dag segir: „Heildarframlög til íslenskukennslu fyrir útlendinga aukast á nýjan leik eftir mikinn niðurskurð á árinu 2026“ og „Í nýju fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2027 er gert ráð fyrir að verja samtals 691 milljón króna í íslenskukennslu útlendinga og námskeið fyrir flóttafólk. Upphæðin skiptist í 491 milljón króna almenna fjárveitingu undir framhaldsfræðslu og 200 milljóna króna tímabundið framlag til eins árs í gegnum Vinnumálastofnun“. Í fréttinni segir enn fremur: „Á fyrsta heila ári núverandi ríkisstjórnar lækkuðu framlögin niður í 361 milljón króna.“ Samkvæmt þessu væri hækkunin frá þessu ári 330 milljónir króna, eða um 91,4%. En því miður er það ekki svo gott.

Í fjárlagafrumvarpi fyrir yfirstandandi ár sem lagt var fram í fyrrahaust voru vissulega ætlaðar 360,7 milljónir í verkefnið „Íslenskukennsla fyrir útlendinga“ undir fjárlagalið 22.20 og það er sú tala sem vísað er til í fréttinni. En í meðförum fjárlaganefndar var þessi upphæð hækkuð um rúmar 254 milljónir og í endanlegum fjárlögum ársins voru því settar 615 milljónir króna í þetta verkefni. Í skýringum við lið 22.20 í nýja frumvarpinu segir: „Fjárheimild málaflokksins hækkar um 130 m.kr. vegna íslenskukennslu fyrir útlendinga. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 254 m.kr. vegna tímabundinna verkefna sem falla niður.“ Þessar 254 milljónir sem þarna falla niður eru væntanlega þær sömu og bætt var við á fjárlögum þessa árs.

Þótt 130 milljónir komi þar á móti, þannig að grunnurinn ætti að hækka upp í 491 milljón eins og nefnt er í frétt Ríkisútvarpsins, er samt um að ræða lækkun upp á 124 milljónir frá því sem er í fjárlögum þessa árs. En talan fyrir verkefnið „Íslenskukennsla fyrir útlendinga“ undir lið 22.20 í nýja frumvarpinu er ekki 491 milljón heldur 343,2 milljónir – þarna munar 148 milljónum. Ég verð að játa að ég botna ekki í þessu ósamræmi og veit ekki við hvora töluna á að miða. En þess verður að geta að þessu til viðbótar koma vissulega 200 milljónir á fjárlagalið 29.70: „Um er að ræða tímabundna fjárheimild til eins árs vegna íslenskunámskeiða fyrir flóttafólk og kemur til móts við tímabundna heimild sem féll niður árið 2026.“

Heildarupphæð sem á að verja í kennslu íslensku sem annars máls á næsta ári er því annaðhvort 543 eða 691 milljón. Sé fyrri talan rétt er um að ræða hátt í 70 milljón króna lækkun frá þessu ári, og meiri að teknu tilliti til verðlagsþróunar – sé seinni talan rétt er um að ræða rúmlega 75 milljóna hækkun í krónum talið. Eftir sem áður er heildarupphæðin töluvert lægri en var á árinu 2025 þegar 574 milljónum var varið í íslenskukennslu fyrir útlendinga og 150 milljónum í inngildingu sem felst að verulegu leyti í íslenskukennslu. Þetta er þó sagt með þeim fyrirvara að framsetning fjárlagafrumvarpsins er ekki til þess fallin að auðvelda venjulegu fólki að átta sig á einstökum tölum, og ég verð manna glaðastur ef þetta er rangt hjá mér.

Ég fékk tölvupóst áðan þar sem mér var boðið á opnunarviðburð Haustráðstefnu Advania. Ég fór því að skoða dagskrá ráðstefnunnar og fannst leitt að sjá hvað ensku er þar gert hátt undir höfði, og sendi aðstandendum póst í tilefni af því. Á síðu opnunarviðburðarins er ensku og íslensku grautað saman á undarlegan hátt, og aðaldagskráin virðist að megninu eiga að fara fram á ensku þrátt fyrir að meirihluti fyrirlesara sé íslenskur. Ég þykist svo sem vita að enskan hafi verið og sé sjálfgefin í þessum heimi og notuð þar hugsunarlaust, og ég býst vissulega við að í hópi áheyrenda verði töluvert af fólki sem ekki skilur íslensku og þess vegna sé enskan notuð – en hvers vegna eru þá sum erindi og pallborðsumræður á íslensku?

En tímarnir eru að breytast, og í ljósi þess að ráðstefnan snýst fyrst og fremst um gervigreind og hagnýtingu hennar hefði þarna gefist gullið tækifæri til að sýna hvað gervigreindin getur og hafa erindi Íslendinga á íslensku en þýða þau í rauntíma yfir á ensku – og svo öfugt. Vegna framfara í gervigreind þarf enskan nefnilega ekki að vera sjálfgefin lengur – rauntímaþýðingar eru vel mögulegar þótt þær séu vissulega ekki fullkomnar. Ég vonast þess vegna til að í framtíðinni muni tæknifyrirtæki nýta betur þá tækni sem þau eru að þróa og vinna með til að efla íslenskuna í stað þess að ýta henni sífellt til hliðar. Ef við nýtum tækifærið ekki núna þegar tæknin leyfir okkur það er hætt við að íslenskan víki á fleiri og fleiri sviðum.

Þegar ég var að alast upp var flestum verkefnum ríkisins stýrt af alls konar stjórum kenndum við verksvið sitt – þetta voru til dæmis brunamálastjóri, búnaðarmálastjóri, fiskimálastjóri, flugmálastjóri, fræðslumálastjóri, hagstofustjóri, póst- og símamálastjóri, rafmagnsveitustjóri, raforkumálastjóri, ríkisskattstjóri, siglingamálastjóri, skattrannsóknastjóri, tollstjóri, útvarpsstjóri, veðurstofustjóri, vegamálastjóri, veiðimálastjóri, veiðistjóri, verðlagsstjóri, vita- og hafnarmálastjóri og eflaust ýmsir aðrir stjórar sem ég man ekki eftir í svipinn.  Björn Jóhann Björnsson skrifaði um þetta í Morgunblaðinu 2014 og sagði: „Með sameiningum ríkisstofnana og tilheyrandi lagabreytingum hafa ýmis starfsheiti yfirmanna sömu stofnana verið lögð niður.“

Björn gerði nánari grein fyrir ýmsum þessara breytinga og bætti við: „Síðan eru enn í gildi titlar eins og tollstjóri, ríkislögreglustjóri, ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri, sem ómögulegt er að segja til um hvort haldist um ómunatíð.“ Það gerðu þeir sannarlega ekki. Þrjú þessara starfsheita eru nú horfin en eftir stendur ríkislögreglustjóri sem reyndar var ekki til í mínu ungdæmi frekar en ferðamálastjóri og fiskistofustjóri – oft er líka talað um fangelsismálastjóra en opinbera starfsheitið er forstjóri Fangelsismálastofnunar. Af áðurnefndum tuttugu stjórum standa aðeins eftir hagstofustjóri og útvarpsstjóri þótt gamalgróin heiti eins og veðurstofustjóri og vegamálastjóri séu iðulega notuð enn þrátt fyrir að vera ekki opinber starfsheiti.

Í mörgum tilvikum eru þær stofnanir sem umræddir stjórar stýrðu ekki til lengur nema sem hluti annarra stofnana og því sjálfgefið að starfsheitið hyrfi. Þetta gildir t.d. um Brunamálastofnun, Flugmálastjórn, Siglingastofnun, Vita- og hafnarmálastofnun og fleiri. Í öðrum tilvikum héldu stofnanir sér í meginatriðum þótt þær breyttu um nafn, en -stjóra-heitið tengdist ekki nýja nafninu – þegar Verðlagsstofnun breyttist í Samkeppnisstofnun varð verðlagsstjóri ekki samkeppnis(mála)stjóri heldur forstjóri Samkeppnisstofnunar. Veðurstofan og Vegagerðin halda sínum gömlu heitum þótt aðrar stofnanir hafi sameinast þeim, en yfirmenn þeirra heita núna í lögum forstjóri Veðurstofu Íslands og forstjóri Vegagerðarinnar.

Þessar breytingar á starfsheitum endurspegla væntanlega breytt viðhorf í samfélaginu – stjóra-heitin voru börn síns tíma, þegar embættismenn voru fáir og stýrðu vanmegnugum stofnunum þar sem þeir voru nokkurs konar einvaldar, stundum jafnvel eini starfsmaðurinn. Þótt orðið sem oftast kemur í staðinn, forstjóri, endi vissulega líka á -stjóri er það miklu almennara og á eftir kemur heiti stofnunarinnar – það felur sem sé í sér að sá sem gegnir starfinu stýrir viðkomandi stofnun en hefur ekki alræðisvald á því sviði sem stofnunin starfar á. Fleiri starfsheiti sem hafa svipaðan blæ hafa verið lögð niður, svo sem húsameistari ríkisins. Heitið landlæknir helst hins vegar enn þótt deilt hafi verið um heiti embættis landlæknis á Alþingi árið 2011.

En þótt flestar þessar breytingar hafi verið eðlilegar og óhjákvæmilegar má vissulega halda því fram að frá málfarslegu sjónarmiði hafi gömlu starfsheitin verið svipmeiri og skemmtilegri. Í áðurnefndri grein í Morgunblaðinu 2014 er vitnað í Jóhannes Bjarna Sigtryggsson málfræðing sem „segir þessi starfsheiti mörg hver vera áratugagömul og hafa skapað sér ríka hefð í tungumálinu. Þess vegna þurfi mjög góðar og gildar ástæður til að breyta þeim“. Og Jóhannes hélt áfram: „Það er eftirsjá að þessum nöfnum. Þau eru yfirleitt mjög lýsandi heiti, stutt og góð, og draga nafn sitt af heiti upprunalegu stofnunarinnar. Alltaf er þetta spurning um hve mikið vægi hefðin á að hafa í tungumálinu og í þessum tilvikum ætti hefðin að hafa mikið vægi.“

Í nýrri skýrslu um veðurfarsbreytingar í Grindavík eftir eldsumbrotin þar í grennd koma orðin hrýfi og yfirborðshrýfi nokkrum sinnum fyrir. Ég hafði aldrei áður rekist á þessi orð en gat svo sem giskað á merkinguna út frá samhengi og svipuðum orðum. Þess þurfti þó ekki, því að merkingin er skýrð sérstaklega í skýrslunni: „Hin áhrifin eru varanleg og felast í auknum hrjúfleika eða yfirborðshrýfi eins og það er kallað.“ Orðið hrýfi er ekki gefið í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Íslenskri orðabók er það sagt „fornt/úrelt“ og skýrt 'hrjúfleiki' en einnig 'útbrot á húð' og 'holdsveiki'. Sömu skýringar eru í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 og þar er orðið einnig merkt sem úrelt. Vitnað er í þessar skýringar í Málfarsbankanum.

Þótt orðið hrýfi sé sagt úrelt í orðabókum og aldrei notað í almennu máli lengur virðist það hafa verið endurvakið sem íðorð á síðustu áratugum. Það er að finna í „Vegorðasafni“ í Íðorðabankanum, skilgreint sem 'yfirborðsáferð slitlags með bylgjulengdir allt að 500 mm' og samsvarar rugosity á ensku. Trausti Jónsson veðurfræðingur skrifaði einnig sérstakan pistil um orðið á vef Veðurstofunnar árið 2010 þar sem segir: „Fjarlægðin frá yfirborði (hvernig við svo sem skilgreinum það), upp að þeirri hæð sem vindhraði byrjar að vaxa, er kölluð hrýfi (roughness length) eða hrýfisstiki. Nafnið dregið af lýsingarorðinu hrjúfur (betra en hrjúfleiki eða hrjúfleikalengd).“ Orðið er myndað með i-hljóðvarpi, hliðstætt við t.d. sýki af sjúkur.

Nafnorðið hrýfi kemur fyrir í fornu máli og er upphaflega kvenkynsorð, og þannig er það greint í þeim orðabókum sem vísað er í hér að framan. Flest fornmálsdæmin eru líka í kvenkyni en þó er eitt hvorugkynsdæmi, og í Íslenskri orðsifjabók er orðið sagt „kv.“ en „(h.?)“ í sviga. Nútímamálsdæmin eru ákaflega fá, um fjörutíu á tímarit.is og um tuttugu í Risamálheildinni, og flest þeirra gætu verið hvort heldur er í kvenkyni eða hvorugkyni – beyging kvenkyns- og hvorugkynsorða sem enda á -i fellur saman í nefnifalli, þolfalli og þágufalli eintölu án greinis. Þó er ljóst að orðið er í kvenkyni í Framkvæmdafréttum Vegagerðarinnar 2010: „Rannsókn á þróun hrýfi (sléttleika) nýbygginga.“  Þarna stæði hrýfis ef orðið væri haft í hvorugkyni.

En nýleg dæmi virðast þó frekar vera í hvorugkyni, t.d. öll dæmi í skýrslunni sem vísað var til í upphafi. Þar segir m.a.: „Nýja hraunið er grófara en það eldra, hrýfið eykst og því hægir meira á vindi en áður.“ Í áðurnefndum pistli Trausta Jónssonar segir: „Hrýfið er þannig t.d. meira yfir landi en sjó.“ Í Upp í vindinn frá 2011 sýnir lýsingarorð í nokkrum dæmum að orðið er í hvorugkyni – þar er t.d. talað um „vörpun á mældu eðlisfræðilegu hrýfi yfir í straumfræðilegt hrýfi“. Á Fréttavef Suðurlands 2022 segir: „því er hrýfið hærra í þéttbýli en á sléttu túnunum.“ Út frá stofngerð gæti hrýfi ekkert síður verið hvorugkynsorð en kvenkynsorð, og rímar við hvorugkynsorðið þýfi – sem og hnýfi og ýfi sem reyndar eru bæði mjög sjaldgæf eða úrelt.

Í fréttum Ríkissjónvarpsins í gærkvöldi staldraði ég við setninguna „Utanríkisráðherra sat fyrir svörum utanríkismálanefndar í dag“. Sambandið sitja fyrir svörum er auðvitað vel þekkt, í merkingunni 'taka við spurningum og svara þeim' eins og það er skýrt í Íslenskri nútímamálsorðabók, en það var viðbótin utanríkismálanefndar sem mér fannst ekki eiga þarna heima. Merkingin er þó vitanlega ljós – það er utanríkismálanefnd sem ber fram spurningarnar sem ráðherra er ætlað að svara. En ég á því ekki að venjast að sambandið sitja fyrir svörum taki með sér spyrjanda í eignarfalli og hefði fremur notað forsetningarlið, eins og t.d. í „Kristrún Frostadóttir situr fyrir svörum hjá utanríkismálanefnd í dag“ í Vísi 2026.

Sambandið sitja fyrir merkir í fornu máli eiginlega 'sjá um, bera ábyrgð á, framkvæma' eða eitthvað slíkt, svipað því sem standa fyrir gerir í nútímamáli í samböndum eins og standa fyrir máli sínu, standa fyrir veislu. Í Sturlungu segir: „Hann var þingmaður Einars Þorgilssonar og aldavinur, og sat fyrir gisting hans, hvort sem hann fór við fleiri menn eða færri.“ Í Jómsvíkinga sögu segir: „sé sá höfðingi í borginni að skipa þeim málum er eg hefi áður fyrir setið.“ Sambandið sitja fyrir svörum merkir því 'svara gagnrýni, veita andsvör, svara fyrir' eða eitthvað í þá átt. Í Bandamanna sögu segir: „Ger hvort er þú vilt, seg upp sættina eða sit fyrir svörum.“ Í Huldu-Hrokkinskinnu segir: „farið í braut sem skjótast en eg mun sitja fyrir svörum.“

Sama máli virðist gegna í elstu dæmum á tímarit.is. Í Skírni 1867 segir: „Keisarinn [..] leyfir þingmönnum að gera fyrirspumir um allt, er máli þykir skipta, en lætur ráðherra sína sitja fyrir svörum.“ Í Skírni 1871 segir: „Gladstone sat fyrir svörum í neðri málstofunni og Granville í hinni – og varð hvorumtveggja heldur lítið fyrir að bera af sjer höggin.“ Í þessum og öðrum elstu dæmum er ljóst að merkingin er 'svara gagnrýni, veita andsvör, svara fyrir' eins og að fornu, og þá er stutt í skýringu Íslensk-danskrar orðabókar frá 1920-1924, 'føre Ordet', þ.e. 'vera framsögumaður'. Sú skýring endurómar svo í skýringu Íslenskrar orðabókar, 'svara (fyrir hönd hóps)'. Á þessu er vissulega blæbrigðamunur en merkingarþróunin ljós og skiljanleg.

Þarna er farið að nálgast merkinguna 'taka við spurningum og svara þeim' og sú merking er greinilega komin til í fundarfrásögn í Tímanum 1966: „Fluttu þrír úr hópi aðkomumanna stuttar inngangsræður um viðhorf ungu kynslóðarinnar. Var síðan setið fyrir svörum.“ En sambandið var mjög sjaldgæft lengi vel – fram undir miðjan sjöunda áratug síðustu aldar eru aðeins um tuttugu dæmi um það á tímarit.is. Yfirleitt var það notað án þess að nokkur eignarfallsliður fylgdi, en í Tímanum 1929 segir þó: „Ólafur Thors mun hafa tekið að sér að sitja fyrir svörum Íhaldsflokksins gegn rökum Tímans um „sannvírði vinnunnar“.“ Þarna er greinilegt að um eldri merkinguna er að ræða – Ólafur er málsvari Íhaldsflokksins, svarar fyrir hans hönd.

En haustið 1968 fór af stað sjónvarpsþátturinn „Setið fyrir svörum“ þar sem stjórnmálamenn og aðrir áhrifamenn voru spurðir spjörunum úr. Vegna stöðu sjónvarpsins á þessum tíma olli þetta því að sambandið komst í tísku og varð fljótt mjög algengt og hefur verið það síðan – dæmin á tímarit.is eru rúm átta þúsund og í Risamálheildinni hátt á sjöunda þúsund. Eðli umrædds sjónvarpsþáttar var þannig að bæði eldri merking sambandsins, 'svara gagnrýni, veita andsvör, svara fyrir', og sú yngri, 'taka við spurningum og svara þeim' gæti átt við, en ljóst að sú síðarnefnda nær smám saman yfirhöndinni. Það sést greinilega á því að fljótlega fara að koma fram dæmi um eignarfallslið með sambandinu – í annarri merkingu en áður.

Í Degi 1969 segir: „Halldór E. Sigurðsson sat fyrir svörum fréttamanna.“ Í Morgunblaðinu 1971 segir: „Munu og sitja fyrir svörum gesta alþingismennirnir Björn Pálsson og Pálmi Jónsson.“ Í Alþýðubandalagsblaðinu 1972 segir: „Magnús Kjartansson iðnaðarráðherra sat fyrir svörum hlustenda.“ Í Morgunblaðinu 1978 segir: „Þjálfari liðsins [...] sat fyrir svörum blaðamanna.“ Í Tímanum 1984 segir: „fulltrúar Bandaríkjanna og Sovétríkjanna [...] sitja fyrir svörum gesta.“ Í DV 2005 segir: „kvikmyndagerðarmenn og leikarar sitja fyrir svörum áhorfenda.“ Þarna vísar eignarfallsliðurinn til þeirra sem spyrja spurninganna en ekki til þeirra sem bera ábyrgð á svörunum. Sambandið er ekki lengur skilið út frá einstökum orðum þess, heldur sem heild.

Þegar fólk fer að skilja sambandið sitja fyrir svörum svo að það merki einfaldlega 'svara spurningum' er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að upp komi tilhneiging til að bæta við eignarfallslið sem vísar til þeirra sem spyrja spurninganna – 'svara spurningum einhverra'. Að sitja fyrir svörum utanríkismálanefndar merkir þá ‚svara spurningum utanríkismálanefndar‘ en ekki 'svara fyrir hönd utanríkismálanefndar'. Þessi notkun sambandsins er vissulega nýjung og í ósamræmi við forna merkingu þess, en hún er orðin a.m.k. sextíu ára gömul og hefur tíðkast síðan sambandið var í raun endurvakið á sjöunda áratugnum. Þótt þessi notkun eignarfallsins sé ekki í samræmi við mína málkennd finnst mér því ekki hægt að segja að hún sé röng.

Á vef Ríkisútvarpsins er sagt frá því að Lionel Messi sé hættur að leika með argentínska landsliðinu og vitnað í tilkynningu hans á Instagram þar sem hann segir að ákvörðunin „særi sig djúpt“. Á mbl.is er vísað í sömu tilkynningu þar sem segir m.a. „í lauslegri þýðingu“: „Þetta var ákvörðun sem særði mig djúpt og gerir enn“ og „kaflar eru að lokast. Þetta er einn þeirra sem særir mig djúpt“. Á Vísi er þýðingin „Þessi ákvörðun er sársaukafull“ og „það særir mig einstaklega mikið að þurfa að loka þessum kafla ferilsins“. Messi skrifar á spænsku og notar sögnina doler sem merkir 'verkja, finna sársauka' eða eitthvað slíkt en mér finnst trúlegt að íslensku þýðingarnar séu gerðar eftir enskum texta þar sem sögnin hurt er notuð.

Í Cambridge-orðabókinni er sögnin hurt m.a. skýrð 'to cause emotional pain to someone' eða 'valda einhverjum tilfinningalegum sársauka'. Það rímar í sjálfu sér ágætlega við sögnina særa sem m.a. er skýrð 'meiða tilfinningar (e-s)' í Íslenskri nútímamálsorðabók og það er því ekki hægt að segja að þýðingin í fréttunum sé merkingarlega röng. En hún er samt ekki í samræmi við íslenska málhefð – það er nefnilega ekki venja að nota sögnina særa í tilfinningalegri merkingu um sjálfan sig. Í setningum eins og „Síðan reyndi hún að fremja sjálfsmorð, en særði sig aðeins lítillega“ í DV 1976 og „Hún hafði flúið veruleikann með því að drekka og dópa og særði sig og skar“ í DV 2018 er vísað til líkamlegs skaða, ekki tilfinningalegs.

Notkunardæmin í Íslenskri nútímamálsorðabók um tilfinningalegu merkinguna í særa eru þetta grín særði hann djúpt og svona framkoma særir tilfinningar hennar. Í báðum tilvikum eru særindin sem sé utanaðkomandi, af völdum einhverra annarra, og þannig hefur sögnin alltaf verið notuð í íslensku. Áðurnefndar fréttir eru dæmi um það þegar gripið er til íslensks orðs sem í sjálfu sér hefur þá merkingu sem við á, en án þess að huga að því hvernig venja er að nota orðið í íslensku samhengi. Í staðinn fyrir að þýða orð Messi sem „særði mig djúpt“ hefði mátt segja olli mér miklum sársauka, var mjög sársaukafull, var mér tilfinningalega þungbær, o.fl. Það er mikilvægt að virða íslenska málhefð en láta ekki enskuna stjórna orðalaginu.

Í gær var bent á það í Facebook-hópnum „Málspjall“ að orðin rúmföt og sængurföt eru skýrð á nákvæmlega sama hátt og hvort með öðru í orðabókum – 'lak, sængurver og koddaver, sængurföt/rúmföt' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Í Íslenskri orðabók gegnir svipuðu máli en þar er flettiorðið sængurfatnaður en ekki sængurföt. Það orð er líka skýrt á sama hátt í Íslenskri nútímamálsorðabók, þar sem einnig er gefið orðið rúmfatnaður og skýrt 'rúmföt', og í Íslenskri orðabók er líka orðið sængurklæði, skýrt 'sængurfatnaður'. Dæmi eru um öll þessi orð í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans, og einnig um rúmklæði og sængurklæðnaður auk þess sem rúmklæðnaður finnst á tímarit.is. Einnig má finna einstöku dæmi um rúmtau og sængurtau.

Hér er rétt að hafa í huga að sæng merkir yfirleitt 'rúm' í fornu máli, eins og seng gerir enn í dönsku – nútímamerkingin virðist ekki sjást fyrr en seint á fimmtándu öld: „í ófríðu þrjár sængur og fornt áklæði norrænt“ segir í bréfi frá 1486. Orðið rúm getur líka haft nútímamerkinguna í fornu máli þótt merkingin 'rými, pláss' sé venjulegri. Samsetningar af báðum orðum eru því eðlilegar og gætu verið gamlar í málinu, en hið eina þessara orða sem kemur fyrir í fornu máli er sængurklæði/sængarklæði. Í Ágústínuss sögu (handriti frá fyrri hluta sextándu aldar) segir: „Svo var og hans sængarklæði.“ Í Hjálmþérs sögu og Ölvis (handriti frá seinni hluta sautjándu aldar) segir: „tók sverðseggin í sundur öll sængurklæðin“.

Sex þessara orða, rúmföt, sængurföt, rúmfatnaður, sængurfatnaður, rúmklæði, sængurklæði, eru gefin og skýrð 'Sengeklæder' í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Það orð er nú úrelt í dönsku en virðist ekki einungis hafa átt við lak, sængurver og koddaver, heldur einnig og ekki síður sæng og kodda – 'om de dyner, tæpper, puder (og lagener), der hører til en seng' segir í hinni sögulegu Ordbog over det danske Sprog. Í staðinn fyrir sengeklæder er nú notað sengetøj í dönsku og skýrt bæði 'linned som en seng redes med, dvs. lagen og dyne- og pudebetræk' og 'dyner, puder, lagner, betræk m.m. som en seng redes op med'. Dönsku orðin geta sem sé bæði átt við sæng og kodda og einnig lak, sængurver og koddaver – en hvað með þau íslensku?

Það er ekki ólíklegt að danskan hafi haft áhrif á merkingu íslensku orðanna og jafnvel tilurð sumra þeirra. Mjög oft er erfitt að átta sig á nákvæmri merkingu þeirra og líklegt að þau vísi oft til hvors tveggja í senn. Í Nýjum félagsritum 1855 segir: „Piltar þeir er í skólann ráðast leggja sér til bækur, íveruklæðnað og rúmföt o.s.frv.“ Í Norðanfara 1853 segir: „Aðeins varð bjargað sængurfötum úr baðstofunni.“ Í Tímanum 1874 segir: „varð engu bjargað sem inni var, nema litlu einu af rúmfatnaði.“ Í Norðanfara 1885 segir: „Brann öll baðstofan og mikið af sængurfatnaði.“ Í Tímanum 1949 segir: „Sængurklæðnaður þeirra er ein rifin sæng, ekkert ver eða lak.“ Í Alþýðublaðinu 1956 segir: „Hún […] á bæði rúmklæðnað og fulla fatakistu.“

Stundum er þó ljóst að aðeins er átt við sængur og kodda. Í Ársritinu Gesti Vestfirðingi 1848 segir: „hversu þurt sem nýtt fiður finnst vera, er það þó aldrei ólyktarlaust, og ætíð óhollt í rúmfötum, meðan það er nýtt“ og „þó fiðrið sé þá svo þurt orðið, að það sé álitið fært til að láta það í sængurföt“. Í Stjórnartíðindum 1874 er talað um „nýjan hálm í rúmföt“. Í öðrum tilvikum er átt við lök og ver, eins og í Ísafold 1890: „Klæðaburður bágborinn mjög, og rúmfatnaður þaðan af vesalli: ekki annað en strigatuskur í sængurfata stað, þegar sængurfötin hjeðan eru upp slitin.“ Í Norðanfara 1877 segir: „Finnar hafa engan sængurfatnað, og fara því aldrei úr fötunum.“ Í Vikunni 1940 segir: „Það glitti í hvít rúmklæðin í röð meðfram veggjunum.“

Oft er greinilegt að orðin eru notuð í sömu merkingu – 'lak, sængurver og koddaver'. Í DV 2010 segir: „Hrein sængurföt. Það er fátt jafnaðlaðandi og tandurhrein rúmföt.“ Í Norðurslóð 2015 segir: „Sjálfur sagðist hann hafa komið með tvenn sængurföt að heiman og passað upp á það að skipta um rúmföt þegar tíminn var hálfnaður.“ Í Fréttablaðinu 2021 segir: „Við bjóðum upp á rúmföt frá […] Quagliotti sem vefur dúka og sængurföt fyrir bresku drottninguna.“ En önnur dæmi benda til mismunandi merkingar eins og „til leigu herb. með húsgögnum, […] rúmföt, sængurföt“ í Bændablaðinu 2008 og „Síðustu ár hefur hins vegar dregið úr því að fólk noti rúmteppi en setji þess í stað falleg rúmföt á sængurföt og láti það duga“ í Fréttablaðinu 2023.

Tvö þeirra sem tóku þátt í umræðum um orðin rúmföt og sænguföt í „Málspjalli“ könnuðust við merkingarmun á orðunum. Það var hins vegar athyglisvert að annað þeirra sagði „Móðir mín sem hafði verið í húsmæðraskólanum á Laugarvatni talaði um sæng og kodda sem rúmföt og kodda- og sængurver sem sængurföt“ en hitt sagði „Ég hef alltaf skilið sængurföt sem kodda og sæng(ur), rúmföt hins vegar sem allt tauið sem fer á rúmið“ – sem sé þveröfugt. Sennilega hefur fólki fundist gagnlegt að hafa mismunandi orð um kodda og sængur annars vegar og lök og ver hins vegar, og þar sem tvö orð voru tiltæk á þessu merkingarsviði hafa þau verið gripin og gefin mismunandi merking – en misjafnt hvort þeirra fékk hvora merkinguna.

Ég hef oft orðið var við að fólk fellir sig illa við orð eins og lífeyrisþegi og samsetningar af því, svo sem ellilífeyrisþegi og örorkulífeyrisþegi – sama gildir um eftirlaunaþegi, bótaþegi og fleiri orð sem hafa -þegi sem síðasta lið. Ástæðan er sú að -þegi er skylt sögninni þiggja og mörgum finnst felast í orðunum að um einhvers konar ölmusu sé að ræða, þrátt fyrir að þetta séu yfirleitt lögbundin réttindi sem fólk hefur oftast greitt fyrir sjálft að meira eða minna leyti, með framlagi í lífeyrissjóð, tryggingariðgjöldum og sköttum. Sama gildir um orðin launþegi og styrkþegi – fólk hefur unnið fyrir launum sínum, og gera má ráð fyrir að þau sem fá styrk hafi unnið sér inn fyrir honum í einhverjum skilningi, svo sem með námsárangri, vísindaafrekum eða ritstörfum.

Fjöldi annarra orða hefur -þegi sem seinni eða síðasta lið. Orðin arfþegi og farþegi koma fyrir í fornu máli og í nútímamáli hefur bæst við fjöldi samsetninga af því síðarnefnda, svo sem flugfarþegi, komufarþegi, strætófarþegi o.m.fl. Auk þess hafa komið til ýmsar nýjar samsetningar eins og blóðþegi, hjartaþegi, nýrnaþegi o.fl. Ég hef ekki orðið var við að fólk amist við þessum síðastnefndu orðum enda má til sanns vegar færa að þar sé fólk þiggjendur, og til þessara orða svara blóðgjafi, hjartagjafi, nýrnagjafi o.s.frv. Orðið farþegi er svo gróið í málinu að óvíst er að málnotendur tengi seinni lið þess ekki við sögnina þiggja, enda eru orðhlutarnir runnir saman í framburði – fyrri liðurinn borinn fram með stuttu a og órödduðu r.

En þrátt fyrir að merking samsettra orða sé ekki alltaf – og raunar sjaldnast – summa eða fall af merkingu orðhlutanna veldur hið margrómaða gagnsæi íslenskunnar því að það er ekki óeðlilegt að orðhlutinn -þegi trufli fólk sem telur sig ekki vera þiggjendur í neinum skilningi, heldur bara vera að heimta rétt sinn. Í Morgunblaðinu 2009 segir kona: „Núna er ég lífeyristaki, ekki lífeyrisþegi, ég tek það skýrt fram.“ Það er talað um að taka lífeyri, hefja lífeyristöku o.fl., og orðið lífeyristaki fellur vel að því. Þetta er elsta dæmi sem ég finn um þetta orð og það er ekki að finna í almennum orðabókum en var skráð á Nýyrðavef Árnastofnunar 2020 með skýringunni -Sá sem tekur lífeyri úr lífeyrissjóði og mætti gjarnan koma í staðinn fyrir orðið lífeyrisþegi.'

Örfá dæmi eru um orðið lífeyristaki frá síðasta áratug en það var notað í þingsályktunartillögu „um yfirlit með greiðslum til lífeyristaka Tryggingastofnunar ríkisins“ sem var lögð fram á Alþingi vorið 2023 og notkun þess virðist eitthvað vera að aukast. Fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu var Viðar Eggertsson og hann notar einnig orðið eftirlaunataki í grein í Vísi 2021. Það orð er þó ekki nýtt, kemur fram í ræðu á Alþingi 1918: „Háttv. frsm. tók það fram, að ef eftirlaunataki fengi ekki svona há eftirlaun eins og frv. segir, þá mundi hann halda áfram að vera bankastjóri.“ Það er þó eina dæmið sem ég finn um orðið fram til 2021, að undanskildum dæmum í grein í Verktækni 2004. Mér finnst bæði lífeyristaki og eftirlaunataki prýðileg orð.

Orðið launþegi er hið venjulega orð um fólk 'sem vinnur og þiggur laun fyrir' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók. Elsta dæmi um það er í Verði 1926, en orðið launtaki er ekki miklu yngra – kemur fyrst fyrir í Lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938, í grein sem er óbreytt enn í dag: „Rétt eiga menn á að stofna stéttarfélög og stéttarfélagasambönd í þeim tilgangi, að vinna sameiginlega að hagsmunamálum verkalýðsstéttarinnar og launtaka yfirleitt.“ Þetta orð hefur þó nær ekkert verið notað, þrátt fyrir að mjög algengt sé að tala um að taka laun – mun algengara en þiggja laun sem þó er einnig algengt. Þótt launþegi sé stutt og lipurt orð er launtaki það ekki síður og í ljósi þess að það er notað í lögum væri eðlilegt að nota það.

Þá standa orðin styrkþegi og bótaþegi eftir. Það fyrrnefnda er gamalt orð, a.m.k. síðan á nítjándu öld, og mjög algengt. Stundum er talað um að taka styrk en engin dæmi eru um orðið *styrktaki þótt það væri auðvitað hugsanlegt. Hins vegar er styrkhafi einnig gamalt og gott orð – elsta dæmi um það á tímarit.is er frá 1902 og hátt í fimm hundruð dæmi eru þar um orðið þótt það hafi ekki komist í orðabækur. Orðið bótaþegi kemur fyrst fyrir 1945 og er mjög algengt en þótt stundum sé talað um að taka bætur er orðið *bótataki er ekki til. Orðið bótahafi kemur hins vegar fyrir í héraðsdómi frá 2011 og tryggingabótahafi í ræðu á Alþingi 1969. Þetta eru hlutlaus orð og alveg laus við þann ölmusublæ sem e.t.v. má finna í orðunum styrkþegi og bótaþegi.