Eiríkur Rögnvaldsson

Í gær var bent á það í Facebook-hópnum „Málspjall“ að orðin rúmföt og sængurföt eru skýrð á nákvæmlega sama hátt og hvort með öðru í orðabókum – 'lak, sængurver og koddaver, sængurföt/rúmföt' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Í Íslenskri orðabók gegnir svipuðu máli en þar er flettiorðið sængurfatnaður en ekki sængurföt. Það orð er líka skýrt á sama hátt í Íslenskri nútímamálsorðabók, þar sem einnig er gefið orðið rúmfatnaður og skýrt 'rúmföt', og í Íslenskri orðabók er líka orðið sængurklæði, skýrt 'sængurfatnaður'. Dæmi eru um öll þessi orð í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans, og einnig um rúmklæði og sængurklæðnaður auk þess sem rúmklæðnaður finnst á tímarit.is. Einnig má finna einstöku dæmi um rúmtau og sængurtau.

Hér er rétt að hafa í huga að sæng merkir yfirleitt 'rúm' í fornu máli, eins og seng gerir enn í dönsku – nútímamerkingin virðist ekki sjást fyrr en seint á fimmtándu öld: „í ófríðu þrjár sængur og fornt áklæði norrænt“ segir í bréfi frá 1486. Orðið rúm getur líka haft nútímamerkinguna í fornu máli þótt merkingin 'rými, pláss' sé venjulegri. Samsetningar af báðum orðum eru því eðlilegar og gætu verið gamlar í málinu, en hið eina þessara orða sem kemur fyrir í fornu máli er sængurklæði/sængarklæði. Í Ágústínuss sögu (handriti frá fyrri hluta sextándu aldar) segir: „Svo var og hans sængarklæði.“ Í Hjálmþérs sögu og Ölvis (handriti frá seinni hluta sautjándu aldar) segir: „tók sverðseggin í sundur öll sængurklæðin“.

Sex þessara orða, rúmföt, sængurföt, rúmfatnaður, sængurfatnaður, rúmklæði, sængurklæði, eru gefin og skýrð 'Sengeklæder' í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Það orð er nú úrelt í dönsku en virðist ekki einungis hafa átt við lak, sængurver og koddaver, heldur einnig og ekki síður sæng og kodda – 'om de dyner, tæpper, puder (og lagener), der hører til en seng' segir í hinni sögulegu Ordbog over det danske Sprog. Í staðinn fyrir sengeklæder er nú notað sengetøj í dönsku og skýrt bæði 'linned som en seng redes med, dvs. lagen og dyne- og pudebetræk' og 'dyner, puder, lagner, betræk m.m. som en seng redes op med'. Dönsku orðin geta sem sé bæði átt við sæng og kodda og einnig lak, sængurver og koddaver – en hvað með þau íslensku?

Það er ekki ólíklegt að danskan hafi haft áhrif á merkingu íslensku orðanna og jafnvel tilurð sumra þeirra. Mjög oft er erfitt að átta sig á nákvæmri merkingu þeirra og líklegt að þau vísi oft til hvors tveggja í senn. Í Nýjum félagsritum 1855 segir: „Piltar þeir er í skólann ráðast leggja sér til bækur, íveruklæðnað og rúmföt o.s.frv.“ Í Norðanfara 1853 segir: „Aðeins varð bjargað sængurfötum úr baðstofunni.“ Í Tímanum 1874 segir: „varð engu bjargað sem inni var, nema litlu einu af rúmfatnaði.“ Í Norðanfara 1885 segir: „Brann öll baðstofan og mikið af sængurfatnaði.“ Í Tímanum 1949 segir: „Sængurklæðnaður þeirra er ein rifin sæng, ekkert ver eða lak.“ Í Alþýðublaðinu 1956 segir: „Hún […] á bæði rúmklæðnað og fulla fatakistu.“

Stundum er þó ljóst að aðeins er átt við sængur og kodda. Í Ársritinu Gesti Vestfirðingi 1848 segir: „hversu þurt sem nýtt fiður finnst vera, er það þó aldrei ólyktarlaust, og ætíð óhollt í rúmfötum, meðan það er nýtt“ og „þó fiðrið sé þá svo þurt orðið, að það sé álitið fært til að láta það í sængurföt“. Í Stjórnartíðindum 1874 er talað um „nýjan hálm í rúmföt“. Í öðrum tilvikum er átt við lök og ver, eins og í Ísafold 1890: „Klæðaburður bágborinn mjög, og rúmfatnaður þaðan af vesalli: ekki annað en strigatuskur í sængurfata stað, þegar sængurfötin hjeðan eru upp slitin.“ Í Norðanfara 1877 segir: „Finnar hafa engan sængurfatnað, og fara því aldrei úr fötunum.“ Í Vikunni 1940 segir: „Það glitti í hvít rúmklæðin í röð meðfram veggjunum.“

Oft er greinilegt að orðin eru notuð í sömu merkingu – 'lak, sængurver og koddaver'. Í DV 2010 segir: „Hrein sængurföt. Það er fátt jafnaðlaðandi og tandurhrein rúmföt.“ Í Norðurslóð 2015 segir: „Sjálfur sagðist hann hafa komið með tvenn sængurföt að heiman og passað upp á það að skipta um rúmföt þegar tíminn var hálfnaður.“ Í Fréttablaðinu 2021 segir: „Við bjóðum upp á rúmföt frá […] Quagliotti sem vefur dúka og sængurföt fyrir bresku drottninguna.“ En önnur dæmi benda til mismunandi merkingar eins og „til leigu herb. með húsgögnum, […] rúmföt, sængurföt“ í Bændablaðinu 2008 og „Síðustu ár hefur hins vegar dregið úr því að fólk noti rúmteppi en setji þess í stað falleg rúmföt á sængurföt og láti það duga“ í Fréttablaðinu 2023.

Tvö þeirra sem tóku þátt í umræðum um orðin rúmföt og sænguföt í „Málspjalli“ könnuðust við merkingarmun á orðunum. Það var hins vegar athyglisvert að annað þeirra sagði „Móðir mín sem hafði verið í húsmæðraskólanum á Laugarvatni talaði um sæng og kodda sem rúmföt og kodda- og sængurver sem sængurföt“ en hitt sagði „Ég hef alltaf skilið sængurföt sem kodda og sæng(ur), rúmföt hins vegar sem allt tauið sem fer á rúmið“ – sem sé þveröfugt. Sennilega hefur fólki fundist gagnlegt að hafa mismunandi orð um kodda og sængur annars vegar og lök og ver hins vegar, og þar sem tvö orð voru tiltæk á þessu merkingarsviði hafa þau verið gripin og gefin mismunandi merking – en misjafnt hvort þeirra fékk hvora merkinguna.

Ég hef oft orðið var við að fólk fellir sig illa við orð eins og lífeyrisþegi og samsetningar af því, svo sem ellilífeyrisþegi og örorkulífeyrisþegi – sama gildir um eftirlaunaþegi, bótaþegi og fleiri orð sem hafa -þegi sem síðasta lið. Ástæðan er sú að -þegi er skylt sögninni þiggja og mörgum finnst felast í orðunum að um einhvers konar ölmusu sé að ræða, þrátt fyrir að þetta séu yfirleitt lögbundin réttindi sem fólk hefur oftast greitt fyrir sjálft að meira eða minna leyti, með framlagi í lífeyrissjóð, tryggingariðgjöldum og sköttum. Sama gildir um orðin launþegi og styrkþegi – fólk hefur unnið fyrir launum sínum, og gera má ráð fyrir að þau sem fá styrk hafi unnið sér inn fyrir honum í einhverjum skilningi, svo sem með námsárangri, vísindaafrekum eða ritstörfum.

Fjöldi annarra orða hefur -þegi sem seinni eða síðasta lið. Orðin arfþegi og farþegi koma fyrir í fornu máli og í nútímamáli hefur bæst við fjöldi samsetninga af því síðarnefnda, svo sem flugfarþegi, komufarþegi, strætófarþegi o.m.fl. Auk þess hafa komið til ýmsar nýjar samsetningar eins og blóðþegi, hjartaþegi, nýrnaþegi o.fl. Ég hef ekki orðið var við að fólk amist við þessum síðastnefndu orðum enda má til sanns vegar færa að þar sé fólk þiggjendur, og til þessara orða svara blóðgjafi, hjartagjafi, nýrnagjafi o.s.frv. Orðið farþegi er svo gróið í málinu að óvíst er að málnotendur tengi seinni lið þess ekki við sögnina þiggja, enda eru orðhlutarnir runnir saman í framburði – fyrri liðurinn borinn fram með stuttu a og órödduðu r.

En þrátt fyrir að merking samsettra orða sé ekki alltaf – og raunar sjaldnast – summa eða fall af merkingu orðhlutanna veldur hið margrómaða gagnsæi íslenskunnar því að það er ekki óeðlilegt að orðhlutinn -þegi trufli fólk sem telur sig ekki vera þiggjendur í neinum skilningi, heldur bara vera að heimta rétt sinn. Í Morgunblaðinu 2009 segir kona: „Núna er ég lífeyristaki, ekki lífeyrisþegi, ég tek það skýrt fram.“ Það er talað um að taka lífeyri, hefja lífeyristöku o.fl., og orðið lífeyristaki fellur vel að því. Þetta er elsta dæmi sem ég finn um þetta orð og það er ekki að finna í almennum orðabókum en var skráð á Nýyrðavef Árnastofnunar 2020 með skýringunni -Sá sem tekur lífeyri úr lífeyrissjóði og mætti gjarnan koma í staðinn fyrir orðið lífeyrisþegi.'

Örfá dæmi eru um orðið lífeyristaki frá síðasta áratug en það var notað í þingsályktunartillögu „um yfirlit með greiðslum til lífeyristaka Tryggingastofnunar ríkisins“ sem var lögð fram á Alþingi vorið 2023 og notkun þess virðist eitthvað vera að aukast. Fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu var Viðar Eggertsson og hann notar einnig orðið eftirlaunataki í grein í Vísi 2021. Það orð er þó ekki nýtt, kemur fram í ræðu á Alþingi 1918: „Háttv. frsm. tók það fram, að ef eftirlaunataki fengi ekki svona há eftirlaun eins og frv. segir, þá mundi hann halda áfram að vera bankastjóri.“ Það er þó eina dæmið sem ég finn um orðið fram til 2021, að undanskildum dæmum í grein í Verktækni 2004. Mér finnst bæði lífeyristaki og eftirlaunataki prýðileg orð.

Orðið launþegi er hið venjulega orð um fólk 'sem vinnur og þiggur laun fyrir' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók. Elsta dæmi um það er í Verði 1926, en orðið launtaki er ekki miklu yngra – kemur fyrst fyrir í Lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938, í grein sem er óbreytt enn í dag: „Rétt eiga menn á að stofna stéttarfélög og stéttarfélagasambönd í þeim tilgangi, að vinna sameiginlega að hagsmunamálum verkalýðsstéttarinnar og launtaka yfirleitt.“ Þetta orð hefur þó nær ekkert verið notað, þrátt fyrir að mjög algengt sé að tala um að taka laun – mun algengara en þiggja laun sem þó er einnig algengt. Þótt launþegi sé stutt og lipurt orð er launtaki það ekki síður og í ljósi þess að það er notað í lögum væri eðlilegt að nota það.

Þá standa orðin styrkþegi og bótaþegi eftir. Það fyrrnefnda er gamalt orð, a.m.k. síðan á nítjándu öld, og mjög algengt. Stundum er talað um að taka styrk en engin dæmi eru um orðið *styrktaki þótt það væri auðvitað hugsanlegt. Hins vegar er styrkhafi einnig gamalt og gott orð – elsta dæmi um það á tímarit.is er frá 1902 og hátt í fimm hundruð dæmi eru þar um orðið þótt það hafi ekki komist í orðabækur. Orðið bótaþegi kemur fyrst fyrir 1945 og er mjög algengt en þótt stundum sé talað um að taka bætur er orðið *bótataki er ekki til. Orðið bótahafi kemur hins vegar fyrir í héraðsdómi frá 2011 og tryggingabótahafi í ræðu á Alþingi 1969. Þetta eru hlutlaus orð og alveg laus við þann ölmusublæ sem e.t.v. má finna í orðunum styrkþegi og bótaþegi.

 

Í undirfyrirsögn í Morgunblaðinu í gær segir: „Þrír lagaprófessorar telja engar undanþágur í boði við aðild.“ Þetta er skýr og fyrirvaralaus fullyrðing um afstöðu prófessoranna, en eins og segir í yfirlýsingu þeirra: „Þessi frétt er ósönn og ekki í samræmi við álitsgerð okkar.“ Í stað þess að viðurkenna það segir Morgunblaðið: „Í yfirlýsingu sinni gera höfundar álitsgerðarinnar athugasemd við undirfyrirsögn fréttar, sem vísar til skoðunar viðmælanda blaðsins á þýðingu álitsgerðarinnar. Ekki þarf að leita lengra en í þriðju málsgrein fréttarinnar til þess að nánari grein sé gerð fyrir því.“ Þetta er fáránlegt yfirklór – fyrirsögnin er hvorki innan gæsalappa né í viðtengingarhætti og því er útilokað að álykta annað en þetta sé fullyrðing blaðsins.

Í framhaldinu segir Morgunblaðið: „Vel er þekkt að fyrirsagnir og undirfyrirsagnir lúta eigin lögmálum, þeim er ætla[ð] að vekja athygli en geta ekki sagt alla sögu.“ Þetta er auðvitað rétt svo langt sem það nær. Fyrirsagnir hafa t.d. oft sérstaka setningagerð sem ekki tíðkast í samfelldum texta. Meðal þess er notkun viðtengingarháttar til að sýna að textinn sé hafður eftir einhverjum en ekki orð fjölmiðilsins sjálfs. Ef fyrirsögnin hefði verið „Þrír lagaprófessorar telji engar undanþágur í boði við aðild“ væri notkun myndarinnar telji vissulega í andstöðu við venjulega notkun viðtengingarháttar, en hugmyndin er að lesendur bæti í huga sér einhverju sem réttlæti hana þarna framan við, svo sem „(Segir að) þrír lagaprófessorar telji …“.

Þótt ekki hugnist öllum slík notkun viðtengingarháttar má segja að hún hafi öðlast nokkra hefð í íslensku blaðamáli og ef henni hefði verið beitt þarna hefði blaðið með réttu getað firrt sig ábyrgð á rangri fullyrðingu og komið ábyrgðinni yfir á viðmælandann – eins og reynt er að gera. En framsöguhátturinn útilokar það, og þótt það sé rétt að fyrirsagnir „geta ekki sagt alla sögu“ verður að gera þá kröfu til þeirra að þær séu ekki í beinu ósamræmi við fréttina. Eftir stendur að tilraunir Morgunblaðsins til að telja lesendum trú um að viðkomandi fyrirsögn eigi rétt á sér eru gaslýsing, ómerkilegur útúrsnúningur. Fullyrðingin er á ábyrgð blaðsins, og hún er röng – Morgunblaðið sagði ósatt um álit prófessoranna þriggja.

Í fyrradag birti Roza Matijević Ismailovski frábæra grein á Vísi. Roza er sextán ára króatísk stelpa en hefur búið á Íslandi undanfarin fimm ár og gengið í íslenskan grunnskóla. Greinin er skrifuð á góðu máli og Roza segist vera „ágæt í íslensku en ætti að vera miklu betri“ og nefnir ýmsar ástæður fyrir því að hún sé ekki eins góð og hún ætti að vera og vildi vera. Ég ætlaði að taka hér nokkrar tilvitnanir í þessa grein og leggja svo út af þeim en gafst fljótlega upp á því að velja tilvitnanir vegna þess að ég áttaði mig á því að ég var kominn með næstum alla greinina. Hún er nefnilega svo góð og tekur svo vel á því sem máli skiptir að það var útilokað að velja og hafna. Þið verðið bara að lesa greinina og ég hvet ykkur eindregið til þess.

Meðal þess sem Roza nefnir er að það sé oft gert grín að framburði og málfræðivillum útlendra barna. Þetta leiðir til þess að þau missa sjálfstraust og tala ensku í stað íslensku, bæði við aðra útlendinga og einnig við Íslendinga. Kennsluaðferðir í íslensku, að undanskilinni íslensku sem öðru máli, henta ekki þeim sem hafa ekki íslensku að móðurmáli. „Til að kenna útlenskum börnum íslensku þarf að hafa umræður, nota málið, gefa samheiti, gefa útskýringar.“ En vandinn er ekki bara í skólanum, heldur alls staðar í samfélaginu – „Íslendingar í samfélaginu tala líka ensku við mig, líka þegar ég tala íslensku við þá“ og „enskan er alls staðar, í féló, á skíðasvæðinu, í frístundastarfi, jafnvel í skólanum sjálfum hjá starfsfólki og svo framvegis“.

„Verst er að það virðist ekki vera áhugi til að gera umhverfið betra fyrir íslensku“ segir Roza. Þetta er meginatriði og félagið „Gefum íslensku séns“ er einmitt stofnað til að reyna að breyta þessu – til að vekja okkur til vitundar um að við þurfum að breyta framkomu okkar við fólk, bæði börn og fullorðna, sem er að læra íslensku. Það er um að gera að leiðbeina fólki, og jafnvel leiðrétta þar sem það á við, en í stað þess að vera alltaf að leiðrétta villur, svo að ekki sé talað um að gera gys að þeim, eigum við að gefa fólkinu séns á að halda áfram á eigin forsendum og þjálfa sig í málinu. Frumforsenda þess að íslenska verði áfram aðalsamskiptamálið á Íslandi og burðarás í samfélaginu er að samfélagið komi meira til móts við fólk sem er að læra málið.

Ég hef oft lagt áherslu á nauðsyn þess að ríkisvaldið leggi fram meira fé til kennslu í íslensku sem öðru máli, og það er sannarlega nauðsynlegt. En það kemur samt fyrir lítið að kenna fólki íslensku ef það fær engin tækifæri til að nota hana. Þar dugir ekki að vísa á ríkisvaldið – þar þurfum við öll að koma til hjálpar, vera hvetjandi og uppörvandi, þolinmóð og jákvæð gagnvart „ófullkominni“ íslensku. Það kostar ekki neitt en er dýrmætt fyrir þau sem læra málið – og fyrir íslenskuna. Hjá „Gefum íslensku séns“ er orðið almannakennari oft notað og sagt: „Við erum öll almannakennarar.“ Ég hvet ykkur til að kynna ykkur „Gefum íslensku séns“ á heimasíðu félagsins, og helst að ganga til liðs við það. Hægt er að skrá sig hér sem stofnfélaga út þetta ár.

Í mbl.is í dag er haft eftir forseta Alþýðusambands Íslands: „Ég verð að segja alveg eins og er að ég lít á þetta sem algjöra óráðsíu að Seðlabankinn sé að gera þetta í þessu umhverfi sem efnahagur Íslands er í dag.“ Í Facebook-hópnum „Málspjall“ var spurt hvort þetta væri ekki óvenjuleg notkun orðsins óráðsía sem fyrirspyrjandi sagðist vanur að nota í merkingunni 'eyða um efni fram' og er skýrt sem 'eyðslusemi og fyrirhyggjuleysi' í Íslenskri nútímamálsorðabók. „Þótt stofn orðsins minni okkur á alkunn íslenzk orð, er endingin harðla framandleg og vekur grun um, að hér sé um tökugóss að ræða“ segir Ásgeir Blöndal Magnússon í Íslenzkri tungu 1963 og bendir á að Jón Ólafsson úr Grunnavík hafi skýrt uppruna orðsins í orðabók sinni:

„Jón skýrir [...] frá því, að alþýða noti stundum orðið órássía i merkingunni ‘orðaflaumur eða kjaftæði’ [...]. Hér er sem sé á ferðinni latneska orðið oratio ‘ræða, bæn’ og hefur sjálfsagt komizt inn í íslenzkt alþýðumál af vörum skólapilta eða lærðra manna. Merkingarþróun orðasambandsins er ljós og eðlileg. Fyrst merkti það einfaldlega ‘allt lenti í ræðuhöldum, og ekkert varð úr verki’. Og með því að slíkt ráðslag þótti lítt búmannlegt og alþýða tengdi fyrri hluta orðsins við kunn íslenzk orð eins og óráð og óráðsemi, fékk óráðsía merkinguna ‘sukk, eyðslusemi’. Menn litu og þannig á, að orðið hefði neikvætt forskeyti, ó, og mynduðu svo nýyrðið ráðsía sem nafngift á þeim eiginleikum, er hæfa þóttu ráðsettum mönnum.“

Fleiri hafa fjallað um þetta. Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1991 sagði Gísli Jónsson: „Orðið óráðsía heyrist stundum nú á dögum um eyðslusemi eða glannalega ráðstöfun fjármuna. Orðið er þekkt í máli okkar allar götur frá því á 17. öld. Sjálfsagt setja menn þetta í huga sér í samband við óráð, en einhver kynni þá að spyrja um seinni hlutann.“ Í dálknum „Málið“ í Morgunblaðinu 2016 segir: „Alltaf lifir gamla slettan óráðsía enda merkir hún eyðslusemi, bruðl, fyrirhyggjuleysi. Margir telja óráð vera merginn í henni, það þýðir jú óskynsamlegt háttalag o.s.frv. En málfræðingar rekja hana til latínunnar, oratio: ræða. Órássía var til hér – um orðaflaum. Óráð hafi svo litað merkinguna.“

Þrátt fyrir ólíkan uppruna eru því skýr merkingartengsl milli óráðsía og óráð í huga málnotenda – það má segja að óráðsía hafi sömu grunnmerkinguna og óráð, þ.e. 'fyrirhyggjuleysi, óskynsamleg ráðabreytni', en að viðbættri merkingarþrengingunni 'í fjármálum' og væntanlega lýsir 'óskynsamleg ráðabreytni í fjármálum' ágætlega því sem forseti ASÍ var að tala um. Stundum er talað um eyðslusemi og óráðsíu, t.d. „Bjarna var borin á brýn eyðslusemi og óráðsía“ í Vísi 1957, sem bendir til þess að orðin hafi ekki alltaf alveg sömu merkingu. Samt sem áður er orðið óráðsía langoftast notað í merkingunni 'eyðslusemi', a.m.k. í nútímamáli, og þess vegna var notkun þess í umræddri tilvitnun ekki í fullu samræmi við málhefð.

Í Málfarsbankanum segir: „Illa getur farið á því að nota orðasambandið mikið af einhverju um það sem er teljanlegt og eðlilegra væri að nota lýsingarorðið margur: Margir bílar (síður: „mikið af bílum“), margar flugvélar (síður: „mikið af flugvélum“). Einnig þykir mörgum sem lýsingarorðið margur fari betur með orðinu fólk: Margt fólk (síður: „mikið af fólki“).“ Ég hef áður skrifað um mikið af fólki og sýnt fram á að það orðalag er í raun rökréttara en margt fólk vegna þess að orðið fólk er ekki teljanlegt þótt fyrirbærið sem vísað er til sé það, og þótt margt fólk eigi sér vissulega lengri hefð hljóti hvort tveggja að teljast rétt. En það er reyndar ekki rétt að það fari endilega verr á því að nota mikið af um teljanleg fyrirbæri heldur.

Ef mælt er með því að taka t.d. margir bílar fram yfir mikið af bílum hlýtur forsendan að vera sú að samböndin merki alveg það sama – en ég held að svo sé ekki endilega. Þegar sambandið mikið af er notað er áhersla fremur á heildina, hópinn, massann, magnið, en í margir er áherslan fremur á einstaklingana. Í Degi 1950 segir t.d.: „Þjóðverjar eru farnir að framleiða mikið af bílum til útflutnings.“ Í Fjallkonunni 1908 segir: „Það er þegar orðið alt of mikið af bókum í heiminum.“ Hér væri mun óeðlilegra að tala um marga bíla og margar bækur. Í Æskunni 1933 segir: „Eftir þetta var oft mikið af fuglum fyrir utan gluggann hans Nonna litla.“ Þarna væri vissulega hægt að tala um marga fugla en áherslan er þá dálítið önnur.

Um orðið fé gegnir sama máli og fólk – þótt fyrirbærið sem vísað er til sé teljanlegt (þegar það merkir 'kvikfé') er orðið sjálft það ekki því að það er aðeins til í eintölu. Það mætti því búast við að um fé væri notað mikið af eins og um safnheiti, en mun algengara er þó að tala um margt fé, eins og margt fólk. En mikið af er líka notað þegar það á við – „Hafa kaupmenn keypt mikið af fé á fæti“ segir í Austra 1905. Orðið fugl getur líka verið safnheiti og þá er mikið af notað með því – „Oft var mikið af fugli drepið á þennan hátt“ segir í Víði 1934. Þarna væri óeðlilegra að tala um marga fugla. Með öllum orðum sem hér hafa verið nefnd (nema með bílum auðvitað) hefur tíðkast a.m.k. síðan á nítjándu öld að nota sambandið mikið af.

Vitanlega má ræða það hvort fari betur að nota mörg eða mikið af í einstökum tilvikum – merkingarmunurinn er ekki mikill og eðlilegt að fólk hafi mismunandi tilfinningu fyrir þessu. En þegar amast er við sambandinu mikið af, hvort sem er með teljanlegum fyrirbærum eða ekki, og fólki bent á að nota mörg í staðinn er það misskilin málvöndun sem sýnir skilningsleysi á þeim blæbrigðamun sem er á þessu orðalagi – blæbrigðamun sem auðgar málið en spillir því ekki. Hikum ekki við að tala um mikið af bílum, mikið af bókum, mikið af fuglum, mikið af fé og mikið af fólki þar sem okkur finnst það eiga við – en gætum þess samt að mikið af komi ekki alveg í staðinn fyrir mörg. Ýtum undir fjölbreytni í máli í stað þess að berja hana niður.

Í skáldsögunni Maður og kona eftir Jón Thoroddsen segir frá því þegar ein aðalpersónan, séra Sigvaldi, reynir að koma sér hjá því að semja predikun en leitar þess í stað í ræðusafni sem hann hafði keypt af öðrum presti og finnur viðeigandi texta, en „hér er galli á gjöf Njarðar, vantar sumsé tvö eða þrjú blöð aftan af ræðunni, og svo mun ég hafa fengið hana [...] – en látum samt sjá, hér getur verið amen eftir efninu, hum, hum“. Eins og bent var á í þætti Gísla Jónssonar, „Íslenskt mál“, í Morgunblaðinu 1994 merkir forsetningin eftir hér 'samkvæmt'. Merkingin er sem sé sú að skil eru í ræðunni á þessum stað og henni gæti efnisins vegna lokið þar. Jón G. Friðjónsson fjallaði einnig um þetta samband í sama þætti bæði 2006 og 2007.

Ástæðan fyrir því að Gísli og Jón töldu ástæðu til að hnykkja á þessu er að sambandið kemur í seinni tíð oft fyrir í myndinni amen á eftir efninu sem er þá notað í merkingunni 'binda endahnútinn á eitthvað, segja eitthvað gott'. Þetta afbrigði sambandsins fer að sjást upp úr 1980 – í Morgunblaðinu 1982 segir: „Og hér setjum við amen á eftir efninu og munum reyna að gleyma þessum leik sem allra fyrst.“ Í DV 1982 segir: „Þar með er sett amen á eftir efninu og myndirnar látnar tala sínu máli.“ Í Þjóðviljanum 1983 segir: „Og þegar okkur hefur með þessu móti tekist að sameina nútímann þjóðlegri hefð á listrænan og eftirminnilegan hátt getum við sett amen á eftir efninu.“ Í Degi 1984 segir: „Og þar með setjum við amen á eftir efninu.“

Merkingin í amen eftir efninu og amen á eftir efninu er sem sé ekki alveg sú sama þótt munurinn sé e.t.v. ekki mikill. Upphaflega merkingin er 'hér eru efnisleg skil og hægt að láta líta svo út sem þessu sé lokið' en það nýja merkir einfaldlega 'við segjum þessu lokið'. Það er auðvitað ljóst að séra Sigvaldi sagði amen eftir efninu en ekki amen á eftir efninu og á þeim forsendum geta þau sem vilja vitaskuld hafnað nýja sambandinu. En vegna þess að merking þess er svolítið önnuð kemur líka til greina að viðurkenna það sem sjálfstætt orðasamband – það er ekki endilega órökrétt að setja amen á eftir efninu. Nýja sambandið virðist líka hafa náð nokkurri fótfestu – í Risamálheildinni eru tæp 70 dæmi um það en tæp 80 um það upphaflega.

Í „Málspjalli“ var í gær spurt um myndina öllsömul sem fyrirspyrjandi hafði heyrt í sjónvarpi. Þessi mynd er algeng, einkum í óformlegu máli, en vissulega nokkuð sérkennileg. Þótt orðið hafi stöðu og merkingu óákveðins fornafns og ætti því að beygjast í kynjum, tölum og föllum er það í raun „bara notað í nefnifalli eintölu í kvenkyni og nefnifalli og þolfalli fleirtölu í hvorugkyni“ eins og bent er á í Beygingarlýsingu Íslensks nútímamáls – þ.e. eingöngu í þeim föllum þar sem öll er beygingarmynd af allur. Í Málfarsbankanum segir: „Orðin öllsömul og öllsömun eru mynduð úr orðunum öll saman líkt og einsamall er myndað úr orðunum einn saman.“ Orðið er mjög oft skrifað í tvennu lagi, öll sömul, en hagar sér þó eins og samsett orð.

Þótt Málfarsbankinn líki öllsömul réttilega við einsamall er stór munur á orðunum. Orðið einsamall beygist í öllum kynjum, tölum og föllum og hagar sér eins og venjulegt samsett orð að því leyti að fyrri liðurinn helst óbreyttur í allri beygingunni – verður ekki t.d. *eittsamalt í hvorugkyni. Ef sama gilti um öllsömul væri nefnifall eintölu í karlkyni *allsamall og í hvorugkyni *allsamalt, en nefnifall fleirtölu *allsamlir í karlkyni og *allsamlar í kvenkyni. En þessar myndir sjást aldrei – öllsömul er því komið mun styttra á leið í átt til samsetts orðs eins og hin algenga ritun þess í tvennu lagi sýnir líka. En orðunum er það sameiginlegt að n hefur breyst í l, þótt myndin öllsömun sé reyndar til líka eins og Málfarsbankinn nefnir.

En breytingin á seinni liðnum er ekki bara hljóðbreyting, heldur líka breyting á orðflokki. Orðið saman eitt og sér er atviksorð og því óbeygjanlegt eins og við er að búast – við segjum (þeir voru) einir/allir saman, (þær voru) einar/allar saman, (þau voru) ein/öll saman. En -samal(l) í samsetningum er lýsingarorð og beygist sem slíkt – missir t.d. áherslulausa sérhljóðið á undan sérhljóðsendingu eins og í (ein)samlir, bætir við sig -t í hvorugkyni eins og í (ein)samalt, og breytir a í ö í endingarlausum myndum, eins og (ein)sömul, (öll)sömul. Það eru örfá gömul dæmi um að -samall sé notað sem sérstakt lýsingarorð en þá eingöngu á eftir einn – það virðist aldrei hafa fengið stöðu sjálfstæðs lýsingarorðs sem geti staðið með ýmsum orðum.

Dæmi þar sem ein(n) saman sýnir þróun í átt til samsetts orðs koma fyrir þegar í fornu máli en einkum í norskum heimildum að því er virðist – „Þórdís var eigi kona einsömun“ segir þó í Droplaugarsona sögu, að vísu í handriti frá átjándu öld. Myndir með ein(n) samall eru einnig gamlar en virðast þó vera heldur yngri. Í Önnu sögu frá fyrri hluta sextándu aldar segir: „Emerencia var ein sömul á bæn sinni.“ Í handriti Gautreks sögu frá því um 1400 segir „grunaði Snotru að hún mundi eigi fara kona einsaman“ en í öðru handriti sömu sögu frá sautjándu öld segir „að hún var ei kona einsömul“. Í handriti Hálfdanar sögu Brönufóstra frá því um 1500 segir „eg fer eigi kona einsaman“ en í öðru handriti sögunnar frá um 1700 „einsömul“.

Þessi dæmi sýna því hægfara þróun úr sambandi tveggja orða, töluorðsins eða óákveðna fornafnsins einn og atviksorðsins saman, yfir í samsetta óákveðna fornafnið einsamall. Erfitt er að fullyrða nokkuð um ástæðu þess að n breytist í l í enda orðsins en n og l eru hljóðfræðilega skyld og hljóðmyndunarlega lík, og heyranlegur munur þeirra oft lítill í enda orðs í áhersluleysi. Þegar tengslin við atviksorðið saman dofna duga þau ekki lengur til að viðhalda n í enda orðsins og þegar orðið fór að standa sem fornafn hafa málnotendur e.t.v. farið að tengja það við lýsingarorð eins og gamall og snjall. Orðið einsamall hefur farið alla leið og orðið að sjálfstæðu orði með fullkomna beygingu, og engum dettur í hug að amast nokkuð við því orði.

Þótt einn saman hafi þannig runnið saman í eitt orð, einsamall, er enn hægt að nota það sem samband tveggja orða, einn saman, en það merkir ekki alveg sama og einsamall. Fáein dæmi má vissulega finna á tímarit.is um einnsaman, einsaman og eittsaman, flest frá nítjándu öld. Í Ísafold 1878 segir: „Kostnaðurinn við hestahaldið einnsaman mun nægja til að eyðileggja gott og gagnlegt fyrirtæki.“ Í Skírni 1830 segir: „Svo bar til eitt kvöld, í miðjum janúar mánuði, að prinsessan sat einsaman heima í setustofu sinni.“ Í Kirkjublaðinu 1891 segir: „Svo sannarlega, sem kirkjufjelagið vestra hefur eittsaman viljann og máttinn að halda uppi hinu íslenzka þjóðerni.“ En þessar myndir hurfu alveg úr málinu á tuttugustu öld.

Þessi þróun er hins vegar miklu yngri og ófullkomnari í sambandi allur og saman. Eins og við er að búast út frá þróuninni í einsamall er öllsömun eldri mynd en öllsömul – elsta dæmi sem ég finn um hana er úr Skarðsárannál frá því um miðja sautjándu öld og allnokkur dæmi eru um bæði öllsömun og öll sömun frá seinni hluta nítjándu aldar. Aftur á móti finn ég bara tvö dæmi um öllsömul frá seinni hluta nítjándu aldar og sú mynd fer annars ekki að sjást fyrr en í upphafi þeirrar tuttugustu – og hefur svo sem aldrei verið mjög algeng á prenti enda líklega talin óformleg og gæti þess vegna hafa tíðkast lengi áður en hún komst á prent. En þrátt fyrir þessa ófullkomnu þróun er öllsömul viðurkennt mál – gefin athugasemdalaust í Málfarsbankanum.

Sennilegt er að hljóðavíxlin a-ö í beygingu fyrri hlutans, all(ur), hamli þróun allur saman í eitt orð – vegna þess að þróunin hefst í myndum með ö og aðrar myndir væru búnar til út frá þeim er ekki augljóst hvort t.d. nefnifall í karlkyni ætti að halda ö-inu og verða *öllsamall eða fá a eins og allur og verða *allsamall. Gegn því mælir m.a. það að fyrri hluti samsettra orða beygist yfirleitt ekki. En reyndar er ekki alveg rétt að öllsömul sé eina samrunamyndin sem fyrir kemur. Í Íslensk-danskri orðabók 1920-1924 er tilfærð hvorugkynsmynd í eintölu alltsamalt. Þessi mynd kemur fyrir í Birtingi 1958, „Hvernig er hægt að selja þetta land sem býr alltsamalt í huga manns?“, og ég kannast við hana og get vel notað hana. En hún er vissulega mjög sjaldgæf.

Í „Málvöndunarþættinum“ sá ég spurt hvort væri réttari fleirtala af stétt, stéttir eða stéttar. Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eingöngu gefin fleirtalan stéttir og í fornu máli er sú fleirtala einhöfð. Þetta rímar við orðin frétt og rétt sem fá fleirtöluna fréttir og réttir nema í algerum undantekningartilvikum. Flest könnumst við þó við það að í kvæði Þorsteins Erlingssonar „Í Hlíðarendakoti“ segir „úti um stéttar urðu þar“ – það kvæði birtist á prenti í Sunnanfara 1891. Rímið kallar þar ekki á fleirtöluna stéttar frekar en stéttir þannig að engin ástæða er til að ætla annað en þetta hafi verið eðlilegt mál Þorsteins, enda má finna slæðing af dæmum um fleirtöluna stéttar frá seinustu fjórum áratugum nítjándu aldar.

Elsta dæmi sem ég hef fundið um stéttar er í Íslendingi 1862: „sumir, sem lóð eiga að stræti þessu, hafa búið til stjettar fram með húsum sínum, og hinir eru að búa sig undir að láta stjettarnar algjörðar einhvern tíma.“ Í Skírni 1870 segir: „Mörg strætin höfðu fengið nýjar stjettar og steinalög.“ Í Mána 1880 segir: „Í Hafnarfirði reif upp auk annars gamlar bryggjur og stéttar, er aldrei hafa raskast í manna minnum.“ Í Ísafold 1885 segir: „háar stjettar fyrir gangandi menn hlaðnar á báða vegu.“ Í Suðra 1886 segir: „er það nú fögur stétt, helzt ef […] bæjarstjórnin léti við og við bera ofan í stéttarnar.“ Í Reykvíkingi 1891 segir: „Strætin má ekki hækka úr þvi sem þau nú eru, því þá yrðu þau hærri enn stéttarnar, sem ekki má eiga sér stað.“

Vegna þess að fleirtalan stéttar fellur saman við eignarfall eintölu er erfitt að leita rafrænt að dæmum um hana, en hægt er að leita að dæmum um stéttarnar með greini. Þau dæmi eru um 130 á tímarit.is en dæmin um stéttirnar eru 25 sinnum fleiri, um 3.200. Hlutfallið er svipað í Risamálheildinni – um 30 dæmi á móti rúmum 730. Dæmin á tímarit.is dreifast yfir hálfa aðra öld, tímabilið frá 1880 til dagsins í dag, en fer heldur fjölgandi eftir miðja síðustu öld. En þótt fleirtalan stéttir sé vissulega eldri og mun algengari er engin ástæða til annars en telja stéttar rétta fleirtölu líka enda hefur hún tíðkast í hátt í 170 ár og er notuð í vel metnu og vinsælu kvæði. Báðar fleirtölumyndirnar eru líka gefnar í Íslenskri stafsetningarorðabók.

Sams konar tvímyndir koma fyrir í samsetta orðinu gangstétt. Elstu dæmi um báðar myndir eru frá síðustu áratugum nítjándu aldar þótt gangstéttir sé ívið eldri mynd. En munur á tíðni þessara mynda á tímarit.is er talsvert minni en hjá samsetta orðinu – rúm 180 dæmi um gangstéttarnar en um 990 um gangstéttirnar. Í Risamálheildinni er munurinn miklu minni – 144 dæmi um gangstéttarnar á móti 295 um gangstéttirnar, eða 1:2. Það virðist því ljóst að myndin gangstéttar er í sókn. Sjálfur myndi ég alltaf nota fleirtöluna stéttir af stétt en af samsetta orðinu gangstétt finnst mér fleirtalan gangstéttar ekkert óeðlileg. Þótt sú fleirtala sé ekki gefin í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls hlýtur hún að teljast jafnrétt og gangstéttir.

Nafnorð sem enda á -uður og hafa ö í stofni eru áhugaverð vegna tvímynda og hljóðavíxla í beygingu sem eru í sumum þeirra – einkum orðunum fögnuður, jöfnuður og söfnuður. Þessi orð hafa þegar í fornu máli einnig myndir með a í nefnifalli – fagnaður, jafnaður og safnaður. Þau koma öll fyrir í ýmsum samsetningum og þá er ýmist hvor myndin er notuð og hvor er algengari ef báðar eru til. Venjulega er sagt mannfagnaður þótt mannfögnuður sé einnig til, mannjöfnuður þótt mannjafnaður sé einnig til, mannsöfnuður þótt mannsafnaður sé einnig til, afmælisfagnaður þótt afmælisfögnuður sé einnig til, ójöfnuður þótt ójafnaður sé einnig til, liðsafnaður þótt liðsöfnuður sé einnig til. Stundum er merkingar- eða blæmunur á myndunum.

Myndir með a í stofni halda því hljóði í allri beygingunni nema þágufalli fleirtölu, en myndir með ö í stofni fá stundum a í staðinn í eignarfalli eintölu og fleirtölu. Þannig er eignarfall eintölu af fögnuður ýmist fögnuðar eða fagnaðar, af jöfnuður ýmist jöfnuðar eða jafnaðar, og af söfnuður ýmist söfnuðar eða safnaðar. Í fleirtölunni er eignarfallið af fögnuður ýmist fögnuða eða fagnaða, af söfnuður ýmist söfnuða eða safnaða, en jöfnuður er yfirleitt ekki haft í fleirtölu. Í fornu máli höfðu þessi orð líka a í þágufalli eintölu og nefnifalli og þolfalli fleirtölu – fögnuður beygðist þannig fögnuður – fögnuð – fagnaði – fagnaðar í eintölu, fagnaðir – fagnaði – fögnuðum – fagnaða í fleirtölu. Þarna hafa sem sé orðið áhrifsbreytingar í báðar áttir.

Við hlið nefnifallsmynda með ö, eins og fögnuður, hafa orðið til nefnifallsmyndir með a, eins og fagnaður, fyrir áhrif frá aukafallsmyndum með a, eins og fagnaði og fagnaðar. Í beygingu þeirra mynda sem héldu ö í nefnifalli hafa svo myndir með ö, eins og fögnuði og fögnuðir, oft komið í stað mynda með a, eins og fagnaði og fagnaðir. En einnig eru til orð með sömu stofngerð sem hvorki hafa tvímyndir né víxla hljóðum í beygingu, heldur hafa alltaf ö. Þetta eru gerandnafnorð eins og frömuður, hönnuður og könnuður. Engin dæmi eru um myndir eins og *framaður, *hannaður eða *kannaður, og ö helst líka í eignarfalli þessara orða – frömuðar, hönnuðar, könnuðar í eignarfalli eintölu og frömuða, hönnuða, könnuða í eignarfalli fleirtölu.

Það má þó finna einstöku dæmi um að þessi orð fái a í eignarfalli eins og orðin í hinum hópnum. Í Morgunblaðinu 1984 segir: Það hefur nokkuð borið á því [...] að fólk hafi ekki réttan skilning á starfi fatahannaðarins.“ Í Morgunblaðinu 1981 segir: „eins og einn fatahannaðanna kemst að orði.“ Í Vikunni 1949 segir: „Höfundur hennar er frú Evelyn Stefánsson, kona Vilhjálms landkannaðar.“ Í Búnaðarritinu 1936 segir: „Skyrbjúgur hefur verið höfuðfjandi landkannaða.“ En þessi dæmi eru örfá og ég hef engin dæmi fundið um eignarfallsmyndirnar *framaðar eða *framaða af frömuður. Þarna er líka um að ræða áhrifsbreytingu, en af öðru tagi – ekki frá öðrum föllum sama orðs eins og í hinum dæmunum, heldur frá öðru beygingarmynstri.