Eiríkur Rögnvaldsson

Í pistli sem ég skrifaði fyrr í dag notaði ég sambandið gera gott mót sem ég efast um að ég hafi notað áður í riti enda er það ekki gamalt í málinu og er ekki að finna í orðabókum svo að ég sjái. Væntanlega er uppruna sambandsins að leita í notkun orðsins mót í merkingunni 'íþróttamót' og lengi hefur verið talað um að eiga gott mót í merkingunni 'ná góðum árangri á mótinu'. En í Fréttablaðinu 2005 segir Ólafur Stefánsson: „Það er bara að hafa gaman af þessu og standa sig vel. Gera gott mót eins og maður segir stundum. Gott mót er að vera númer eitt eða tvö í riðlinum.“ Þarna er vissulega verið að vísa til handboltamóts en orðalagið „eins og maður segir stundum“ bendir samt til þess að mót sé þarna einnig notað í yfirfærðri merkingu.

Elsta dæmi sem ég finn um sambandið gera gott mót í yfirfærðri merkingu er í Morgunblaðinu 2000: „Þéttur hljómur, kraftur og keyrsla sem og skemmtilegar raddaðar laglínur gera einkar gott mót.“ Sambandið breiddist fljótt út eftir aldamótin – í Viljanum 2001 segir: „Viddi er sniðugur strákur sem mun án efa gera gott mót sem Listóformaður á næsta ári“ og „Setjið X-ið á réttan stað og þá mun Málfó gera gott mót næsta vetur!“. Í DV 2003 segir: „Liturinn gerir gott mót, myndi að minnsta kosti vekja athygli.“ Í DV 2006 segir: „Hún hefur þó ekki þótt gera jafn gott mót með nýju plötunni sinni“ og „Hann kom út fyrir síðustu jól og þótti gera gott mót.“ Í Fréttablaðinu 2006 segir: „Og hún Posh Beckham er aldeilis að gera gott mót í þessari viku.“

Merkingin í gera gott mót í þessum samböndum er 'virka vel, ná góðum árangri, standa sig vel, slá í gegn' eða eitthvað slíkt – svolítið misjöfn eftir samhengi en þó alltaf augljós. Sambandið hefur verið að gera gott mót undanfarin ár. Í Risamálheildinni eru tæp 1600 dæmi um það – í einhverjum þeirra hefur það bókstaflegu merkinguna 'íþróttamót' eins og í „veðrið var auðvitað frábært sem hjálpaði okkur að gera gott mót betra“ í Feyki 2014, en í langflestum tilvikum er þó um yfirfærðu merkinguna að ræða. Sambandið er vissulega fremur óformlegt, enn sem komið er, en af dæmunum í Risamálheildinni eru þó tæp 600 úr öðrum textum af en samfélagsmiðlum og sambandinu hefur m.a. brugðið fyrir í ræðum á Alþingi.

Út frá áðurnefndri notkun sambandsins eiga gott mót í merkingunni 'ná góðum árangri á mótinu' hefur verið farið að túlka sambandið gott mót út af fyrir sig sem 'góður árangur' og eiga gott mót er þá notað í merkingunni 'standa sig vel' eða eitthvað slíkt án þess að vísað sé til móts, eins og í „þarf hinn ungi Petr Cech í markinu líklega að eiga gott mót“ í Fréttablaðinu 2004. En þegar gott mót er þannig farið að lifa sjálfstæðu lífi er hægt að fara að nota það með öðrum sögnum en eiga – gera er kannski notuð vegna þess að hún felur í sér meiri sjálfstæða virkni af hálfu þeirra sem vísað er til en eiga. Íslenskunni er nauðsyn að vera í stöðugri endurnýjun og mér finnst gera/eiga gott mót fín viðbót við flóru íslenskra orðasambanda.

Það vekur athygli þegar framboðslistar fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í vor eru skoðaðir hvað „óháðir“ eru að gera gott mót eins og sagt er. Þeir bjóða fram með Samfylkingunni í Árborg og Suðurnesjabæ, með Sjálfstæðisflokknum í Vogum og Hrunamannahreppi, með Framsóknarflokknum í Suðurnesjabæ og Strandabyggð, með Vinstri grænum í Múlaþingi og Norðurþingi, og svo mætti lengi telja – kannski er þetta bundið við gamla fjórflokkinn, ég finn ekki dæmi um að óháðir bjóði fram með Miðflokknum eða Viðreisn þótt svo kunni vel að vera. Þetta er svo sem ekkert nýtt og ég hef skrifað um þetta áður – „óháðir“ hafa boðið fram í samstarfi við ýmsa flokka í flestum kosningum a.m.k. frá fjórða áratug tuttugustu aldar.

En auðvitað er ekkert vit í þessu. Lýsingarorðið óháður er skýrt 'frjáls, óbundinn' í Íslenskri nútímamálsorðabók, en hópur fólks sem býður fram sameiginlegan lista með tilteknum stjórnmálaflokki er þar með vitaskuld ekki óháður lengur í neinum eðlilegum skilningi orðsins. Hann hlýtur að vera háður flokknum sem hann býður fram með á einhvern hátt – væntanlega hefur verið gerður einhver málefnasamningur eða samstarfssamningur milli aðilanna. Þarna væri t.d. hægt að tala um lista X-flokks og óflokksbundinna eða eitthvað slíkt – en ekki óháðra. Það er misnotkun á lýsingarorðinu óháður. Við þurfum að gæta þess að láta stjórnmálafólk og flokka ekki komast upp með að gera orð merkingarlaus með því að nota þau ranglega.

Í „Málspjalli“ var í gær vakin athygli á fyrirsögninni „Hætta á snjóföllum til fjalla“ á vef Ríkisútvarpsins og spurt hvort fólk kannaðist við orðið snjóföll yfir snjóflóð. Innleggshöfundur sagðist hafa „lengi verið í þessum snjóflóðabransa“ en aldrei heyrt þetta orð – en fannst það reyndar fallegt. Fyrirsögninni hefur nú verið breytt í „Hætta á snjóflóðum til fjalla“ – en var ástæða til þess? Um orðið snjófall eru hátt í fimm hundruð dæmi á tímarit.is en flest frá því fyrir 1940 og tíðni orðsins hefur lækkað mjög á síðustu áratugum – dæmi frá þessari öld eru sárafá. Það er hvorki að finna í Íslenskri nútímamálsorðabók né Íslenskri orðabók en er hins vegar í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 og er þar skýrt 'snjókoma'.

Sú skýring segir samt ekki alla söguna – snjófall er ekki algert samheiti við orðið snjókoma heldur virðist fremur notað um snjóinn þegar hann er kominn á jörðina en um ofankomu, snjókorn á leið til jarðar, og merkir þá oft 'snjódýpt' eða jafnvel 'snjóalög'. Í Alþýðublaðinu 1937 segir: „Snjófalli var svo háttað á jörðu, að líkum varð ei ekið til kirkju.“ Í Degi 1952 segir: „Útvarpið hefur sagt okkur frá 43-48 cm. snjófalli í Reykjavík.“ Í Vísi 1961 segir: „Snjófall á Vestfjarðahálendi var með minnsta móti í vetur að sögn.“ Í Morgunblaðinu 1978 segir: „Reyndist vetrarákoman 4,90 m, sem er snjófall í meðallagi.“ Í Morgunblaðinu 2000 segir: „hluti þess var opnaður um miðjan síðasta mánuð eftir um þrjátíu sentimetra snjófall.“

Verulegur hluti dæma um orðið snjófall er úr vesturíslensku blöðunum og mætti ímynda sér að notkun orðsins þar mótaðist af enska orðinu snowfall sem skýrt er 'snjókoma, snjór; þykkt jafnfallins snjós' í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi. En þótt ekki sé ósennilegt að tilvist orðsins snowfall í ensku hafi ýtt undir notkun snjófall í vesturíslensku er orðið ekki komið úr ensku upphaflega – allnokkur dæmi eru um það í fornu máli og þar virðist það líka geta merkt ‚snjór á jörðu‘ þótt merkingin ‚ofankoma‘ gæti einnig stundum átt við. Í Strengleikum frá því um 1270 segir: „svo gerðist mikið snjófall að engir voru hamrar né dalir er eigi voru fullir og fönnum huldir.“ Í Ólafs sögu helga segir: „Þá tók snæfall mikið og gjörðist ill færðin.“

Einstöku dæmi má þó finna þar sem snjófall er greinilega notað í merkingunni 'snjóflóð' – þar gæti verið um að ræða áhrif frá orðinu skriðufall sem er oftast notað í fleirtölu, skriðuföll. Í Búnaðarritinu 1899 segir: „Skógurinn bindur jarðveginn, snjóföll og skriður falla mjög sjaldan.“ Í Vísi 1971 segir: „Skriðuföll og snjóföll verða á Austurlandi og einnig Vesturlandi.“ Í Morgunblaðinu 2005 segir: „Farið var á árabát inn að snjóflóðsstaðnum til að leita líkanna og mokað á mörgum stöðum í snjófallinu en menn fundu ekkert.“ En þetta er undantekning og því var rétt að breyta áðurnefndri fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins. Hins vegar er snjófall, í merkingunni 'snjór á jörðu', ágætt orð sem vel mætti vekja til lífsins.

Í morgun var settur inn í „Málspjalli“ hlekkur á svohljóðandi fyrirsögn á vefmiðli: „Svarar engu um afleiðingar þess að flugmaðurinn komi til skaða.“ Innleggshöfundur sagði: „Hnaut um þessa fyrirsögn í morgunsárið og þó ég geti gert mér í hugarlund hvað er átt við finnst mér þetta ekki gott mál.“ Meðal athugasemda sem voru skrifaðar við þetta voru: „Þarna er enskt orðalag (come to harm) augljóslega þýtt beint yfir á íslensku. Að koma til skaða er mjög furðulegt orðalag á íslensku“; „Ömurleg vinnubrögð“; „Einhver sú versta lengi“; „Skelfilega hallærislegt!!!“; „Til skammar“; „Alveg ömurlegt að sjá þetta“; „Hrá þýðing úr ensku!“; „Það ætti að sekta fyrir birtingu á misþyrmdu eigin máli“; „Mjög vond fyrirsögn“; „Afleit fyrirsögn“; „ÆÆÆ“.

Eins og ég hef margsinnis bent á er orðbragð af þessu tagi engum til sóma og síst til þess fallið að efla íslenskuna, fyrir utan það að sumar athugasemdanna eru byggðar þeim á misskilningi. að sambandið koma til skaða sé komið úr ensku. Það er reyndar vel þekkt að mörgum hættir til að halda að allt sem kemur torkennilega fyrir sjónir í máli hljóti að vera komið úr ensku en þó var einnig bent á í umræðunni að þetta gæti eins og ekki síður verið komið úr dönsku, komme til skade. Í Mími 1997 benti Jóhannes Bjarni Sigtryggsson á að í ritdómi í Fjölni 1843 nefnir Konráð Gíslason sambandið „án þess að koma til skaða“ sem dönsk áhrif. Að koma til skaða er því hátt í tvö hundruð ára gamalt í málinu og ástæðulaust að rekja það til ensku.

Örfá dæmi má finna um sambandið koma til skaða á tímarit.is. Í Tímanum 1964 segir: „enginn kom til skaða, að því er upplýst var í dag.“ Í Frjálsri þjóð 1966 segir: „Hið Svissneska fyrirtæki hafði lofað að ekki skyldi koma til skaða á gróðri.“ Í Degi 1983 segir: „fresta mætti Blönduvirkjun um eitt ár án þess að það kæmi til skaða fyrir þjóðina.“ Áðurnefndri fyrirsögn hefur nú verið breytt og ég er ekki að mæla með þessu sambandi, en það er ljóst að það er komið úr dönsku en ekki ensku og á sér langa sögu í málinu. Dönsk áhrif á íslensku voru vitanlega áberandi áður fyrr en mjög hefur dregið úr þeim og jafnvel hefur verið talað um þörf á að „friða síðustu dönskusletturnar“. Mér finnst ástæðulaust að amast við því þótt þeim bregði fyrir.

Ég er að lesa Sölku Völku, í frumútgáfunni frá 1931-1932, og kominn seint í seinna bindið, Fuglinn í fjörunni, þar sem Arnaldur er að reisa skýjaborgir um hið sósíalíska samfélag sem hann sér í hillingum og ætlar að fela Sölku „að vera forstjóri samyrkjubúsins inni í dalnum, þar sem barnaheimilið á að vera“ (bls. 285). „Á að vera barnaheimili þar? spurði hún fegin, en tók að öðru leyti útnefningar hans með salti.“ Ég hrökk við þegar ég las síðustu orðin, „með salti“, vegna þess að ég kannaðist ekki við þetta orðalag þótt ég áttaði mig strax á merkingunni – við þekkjum flest enska sambandið take something with a grain/pinch of salt sem merkir 'taka með fyrirvara' og nokkuð augljóst að það er merkingin sem sambandið taka með salti hefur þarna.

Nú er rétt að nefna að í síðari útgáfum sögunnar hefur þessu verið breytt – þar segir „galt að öðru leyti varhuga við ráðstöfunum hans“ í stað „tók að öðru leyti útnefningar hans með salti“. Það er svo sem alkunna að Halldór breytti oft texta sínum í endurútgáfum en forvitnilegt væri að vita hvers vegna þessu tiltekna sambandi var breytt. Halldór hafði auðvitað verið í Ameríku á þessum tíma og gæti hafa gripið þetta samband upp þar – áttaði hann sig kannski á því síðar að þetta væri endurómun af ensku orðalagi sem ekki ætti neinar rætur í íslensku, og vildi forðast það? Það er ekki óhugsandi, þótt það sé svo sem ekki líkt honum að taka erlend orðasambönd upp á þennan hátt – en þarna var hann vissulega ungur og tiltölulega ómótaður rithöfundur.

En rétt er að athuga að þótt við þekkjum sambandið væntanlega flest úr ensku er það upprunnið í latínu, cum grānō salis. Í Mánudagsblaðinu 1962 segir Ólafur Hansson: „Að taka einhverri sögu cum grano salis er að taka henni með varúð, trúa henni ekki nema mátulega vel. Þetta orðatiltæki er dregið af saltinu í merkingunni gagnrýni. Líklega er þetta orðatiltæki ekki mjög fornt í táknrænni merkingu. Það kemur aldrei þannig fyrir í fornlatneskum ritum. Á lyfseðli hjá Pliniusi kemur fyrir addito grano salis (að viðbættu saltkorni), en þar er það í eiginlegri merkingu, það á að bæta salti í lyfið. Hin óeiginlega merking þessa orðatiltækis, sem nú er orðin svo algeng, er sennilega runnin frá klerkalatínu miðalda eða jafnvel endurreisnartímans.“

Latneska sambandið var stöku sinnum notað í íslenskum blöðum á árunum áður en Salka Valka var skrifuð og Halldór gæti vitanlega hafa haft það þaðan – og íslenskað. Í Vísi 1926 segir t.d. „það er ef til vill vissara að taka ályktanir hans „cum grano salis“. Í Heilbrigðisskýrslum sama ár segir: „Þó alt þetta verði að taka cum grano salis.“ Í Alþýðublaðinu 1927 segir: „Það er því vissara að taka Kínaskeytin, sem hingað koma, „cum grano salis“, – ekki alt of hátíðlega.“ Þetta er það eina af þessum elstu dæmum þar sem sambandið er útskýrt. En er íslenskunin í Sölku Völku frá Halldóri komin? Um það er ekki gott að segja, en ég finn a.m.k. engin eldri dæmi um íslenska gerð sambandsins – og finn það ekki aftur á prenti fyrr en nærri þrjátíu árum seinna.

Í Verkamanninum 1959 segir: „Og þótt tengdapabbi taki þetta kannske með salti, lætur hann þó kyrrt liggja.“ Í Þjóðviljanum 1966 segir: „Og kann því að vera að það sé engin furða þó að Apei taki því með salti“ og í sama blaði sama ár „því er tekið með salti.“ Í Úrvali 1968 segir: „Lengi vel var þessu tekið með salti.“ Í Lesbók Morgunblaðsins 1972 segir: „En á bak við hann stóð unga stúlkan fósturdóttir hans og gaf okkur leynileg merki um að taka úrtölur hans með salti.“ Í Vísi 1978 segir: „alltaf þegar mér eru sagðar draugasögur tek ég þeim cum grano salis, sem er latina og þýðir ,,með salti“ – hér virðist blaðamaður ekki hafa þekkt íslenska gerð sambandsins. Í Morgunblaðinu 2015 segir: „„Hokið“ ber að vísu að taka jafnt með salti og gæsalöppum.“

Í grein Ólafs Hanssonar sem vitnað var í hér að framan er grano salis þýtt saltkorn, og það orð er stundum notað í þessu sambandi – með saltkorni virðist raunar hafa leyst með salti af hólmi. Í Vikunni 1965 segir: „Bæði hjá leikmönnum og vísindamönnum hefur þessum fréttum verið tekið með dálitlu saltkorni.“ Í Tímanum 1989 segir: „Vert að taka þeim orðum með saltkorni í ljósi sögu athafna þeirra sjálfra síðan 1957.“ Í Alþýðublaðinu 1990 segir: „Þetta vita flestir íslenzkir lesendur mætavel, og eru því undir það búnir að lesa á milli lína og taka með saltkorni.“ Í Morgunblaðinu 1997 segir: „Fullyrðingunni um að spuni sé aðeins „hröð kompósísjón“ verður ábyggilega að taka með saltkorni.“ Fáein önnur dæmi má finna frá síðustu árum.

Það er athyglisvert að í sambandinu taka eitthvað/einhverju með salti er ýmist notað þolfall eða þágufall. Í Sölku Völku er notað þolfall, „tók að öðru leyti útnefningar hans með salti“, og sama máli gegnir um sum hinna dæmanna, en í öðrum er notað þágufall, svo sem í „Lengi vel var þessu tekið með salti“ í Úrvali 1968. Í dæmum um taka með saltkorni virðist ævinlega vera notað þágufall. Sögnin taka getur ýmist stýrt þolfalli eða þágufalli – þolfalli t.d. í taka eitthvað með töngum, þágufalli t.d. í taka einhverju með varúð. Hugsanlegt er að mismunandi fallnotkun endurspegli eitthvað mismunandi skilning á merkingu sambandsins en það er þó óvíst. Mér finnst þágufallið eðlilegra þarna og það virðist einhaft í seinni tíð, en þetta er smekksatriði.

Það er ljóst að sambandið taka með salti á sér erlendar rætur, en hins vegar er alls óvíst hvaðan Halldór Laxness hafði það. Latneska sambandið var greinilega eitthvað þekkt á Íslandi og vel má vera að það hafi verið íslenskað fyrir daga Sölku Völku þótt eldri dæmi hafi ekki fundist á prenti. Halldór gæti því hafa haft sambandið úr íslensku, en einnig úr latínu eða ensku. Við vitum heldur ekki hvort hann breytti þessu í síðari útgáfum Sölku Völku vegna þess að honum fyndist það hafa of útlent yfirbragð, eða fannst einfaldlega annað orðalag fara betur. Hvað sem því líður sé ég ekkert að því að nota orðalagið taka með salti eða taka með saltkorni, frekar en nota einfaldlega with a grain/pinch of salt eins og stöku sinnum sést í íslenskum textum.

Í gær var nútíð sagnarinnar hanga til umræðu í „Málspjalli“ – hvort ætti að segja ég heng eða ég hangi. Í umræðunni var nefnt að heng væri „barnamál“ og þátttakendur voru sammála um að hangi væri það rétta – sú beyging er ein sýnd í orðabókum, Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og víðar. Í Málfarsbankanum segir: „Nt. hangi (ekki: „heng“). […] Jakkinn hangir á snaganum (ekki: jakkinn „hengur“ á snaganum).“ Í kverinu Gætum tungunnar segir: „Einhver sagði: Myndin hengur á veggnum. Rétt væri: Myndin hangir á veggnum.“ Í upptalningu á „villum“ í Morgunblaðinu 2010 segir: „við heyrum allt í kringum okkur […] „úlpan heingur“.“ Í Skírni 2017 segir: „Fyrir ber að heyrist í fjölmiðli orðið ,,hengur“ í staðinn fyrir ,,hangir“.

Því fer samt fjarri að myndirnar heng í fyrstu persónu og hengur í annarri og þriðju persónu séu nýjar í málinu – hengur kemur fyrir í elstu prentuðu bók á íslensku, þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu: „Í þessum tveimur boðorðum hengur allt lögmál og spámenn.“ Fleiri dæmi um þessa beygingarmynd er að finna í þýðingum Odds. Myndin heng kemur fyrir í „Kóngssona kvæði“ sem varðveitt er í handriti frá fyrri hluta nítjándu aldar: „Fyrr eg upp í gálga heng / en eg bregði hnífi á streng.“ En annars er það ekki fyrr en seint á tuttugustu öld sem þessar myndir fara að sjást á prenti. Í Stéttabaráttunni 1976 segir: „Á veggnum fyrir ofan hann hengur mynd af einni frægustu frelsishetju Palestínumanna frá stríðinu 1948.“

Það er þó ljóst að þessar myndir eru mjög algengar í óformlegu nútímamáli. Í Risamálheildinni eru um 650 dæmi um heng og um 1300 um hengur ­– næstum allar af samfélagsmiðlum. Þessi mikla tíðni bendir til þess að þær hafi tíðkast lengi í talmáli, hugsanlega um aldir, þótt þær hafi lítið komist á prent. Í sjálfu sér eru þetta mjög eðlilegar myndir – hanga rímar við ganga bæði í nafnhætti og þátíð, hékk – gekk, og því skiljanlegt að málnotendur lagi nútíð hanga að nútíð ganga sem er mun algengari sögn og segi heng, hengur eins og geng, gengur. Myndirnar heng og hengur eru í raun þær sem búast mætti við af sterkri sögn, eins og hanga er venjulega flokkuð vegna þátíðarinnar, en myndirnar hangi og hangir eru óeðlilegar – myndir veikrar beygingar.

Það er þess vegna ekki undarlegt að annars konar tilhneiging til að breyta beygingu sagnarinnar hafi komið fram, þar sem þessar veiku nútíðarmyndir höfðu áhrif á þátíðina. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er myndin hangdi gefin og merkt „(Skag.)“ en þessi þátíð var þó mun útbreiddari eins og kom fram hjá Árna Böðvarssyni sem fjallaði nokkrum sinnum um hana í þættinum „Íslenzk tunga“ í Þjóðviljanum 1960-1961 og sagði m.a.: „Þátíðin hangdi af sögninni að hanga mun miklu útbreiddari en ég hugði, og eru heimildir um hana úr Þingeyjarsýslu, Fljótum í Skagafirði, Fljótsdalshéraði, og einnig kemur hún fyrir í einu handriti Snorra-Eddu (Konungsbók). Því er líklegt hún sé til víðar á landinu en hér hefur verið tilgreint.“

Árni hafði það eftir heimildarmönnum að stundum væri merkingarmunur á hékk og hangdi: „Ef átt er við að eitthvað hangi t.d. neðan í öðru, merkingin er bókstafleg, er notuð venjuleg sterk beyging orðsins: „kjötið hékk í rjáfrinu.“ Hins vegar er notuð þátíðin hangdi í óeiginlegri eða afleiddri merkingu: „maðurinn hangdi í búðinni“, þar sem flestir aðrir segja hékk.“ Þetta er mjög áhugaverður greinarmunur, en hefur þó sennilega ekki verið almennur og veika þátíðin virðist víðast hvar hafa verið notuð í báðum merkingum. Í Norðanfara 1863 segir til dæmis: „fötin hangdu í druslum utan á henni“ og „Jón hangdi nú þarna yfir henni grátandi“ – þarna er veika þátíðin notuð bæði í eiginlegri og óeiginlegri merkingu í sama blaði.

Veika þátíðin var mjög algeng á seinni hluta nítjándu aldar og slagaði hátt upp í þá sterku, en eftir aldamótin fór dæmum ört fækkandi. Það rímar við orð heimildarmanns Árna Böðvarssonar úr Berufirði: „Beygingin hangdi var algeng við Berufjörð í æsku minni um aldamótin. En nær er mér að halda að lærðu kennararanir sem á þeim árum tóku við barnafræðslunni hafi upprætt hana.“ Lífsmark var þó með veiku þátíðinni alla öldina, e.t.v. fremur norðanlands. Gísli Jónsson segir í „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu 1991: „margir segja hangdi í þátíð, og svo lærði ég að tala.“ Í ritdómi um Íslandsklukkuna í Jörð 1945 segir: „Að sjálfsögðu varð Sunnlendingurinn H.K.L. að sækja málleysuna „hángdi“ til Norðurlands, úr því að hún fyrirfannst þar.“

En nú virðist veika þátíðin vera algerlega horfin – í Risamálheildinni er ekki eitt einasta dæmi um hana og ekki hefur þótt ástæða til að vara við henni í Málfarsbankanum. Svo er að sjá sem málvöndunar- og málhreinsunarstefnu fyrri hluta tuttugustu aldar hafi tekist að útrýma henni. En – „þótt náttúran sé lamin með lurk, leitar hún út um síðir“. Eftir sem áður finna málnotendur að beyging sagnarinnar hanga er eitthvað sérkennileg, og leitast við að laga hana að þekktum mynstrum. Fyrst þátíðin fékk ekki að verða veik, hangdi, fær sú tilhneiging útrás í því að nútíðin er gerð sterk, heng – væntanlega fyrst í barnamáli eins og oftast er með málbreytingar, en börnin fullorðnast og halda þessu mörg hver. Mér finnst satt að segja lítil ástæða til að amast við því.

Í frétt í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum sagði: „Nokkrir aðrir lögreglumenn nálguðust Morgunblaðið í gær eftir lestur fréttarinnar og yfirlýsingu lögreglu og furðuðu sig á yfirlýsingunni.“ Ég staldraði aðeins við þetta vegna þess að notkun sagnarinnar nálgast er þarna ekki í samræmi við það sem ég hef vanist. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er sögnin skýrð annars vegar 'koma nær (e-u)' í rúmi eða tíma – notkunardæmin eru hann nálgaðist pósthúsið hröðum skrefum og jólin nálgast. Nálgunin getur líka verið óeiginleg, eins og nálgast þetta viðfangsefni. Hins vegar getur sögnin merkt 'útvega sér (e-ð)', 'ná sér í', eins og margir eru að reyna að nálgast fjármagn til hlutabréfakaupa og hægt er að nálgast bókina hjá höfundinum.

Vitanlega er mjög algengt að tala um að nálgast blað – í Morgunblaðinu 1997 segir t.d.: „Hægt er að nálgast Morgunblaðið á alnetinu á tvo vegu.“ En þarna er augljóslega um að ræða merkinguna 'útvega sér' og ekki verður séð að hún eigi við í umræddri frétt. Eins og svo oft núorðið verður orðalagið hins vegar skiljanlegt ef það er þýtt á ensku – þarna grunar mig sterklega að sögnin approach liggi að baki. Auk þess að hafa þær merkingar sem nefndar eru í nálgast hér að framan getur approach nefnilega merkt 'to speak to, write to, or visit someone in order to do something such as make a request or business agreement' eða eitthvað í átt við 'setja sig í samband við einhvern í ákveðnum tilgangi' – eins og í umræddri frétt.

Sögnin nálgast hefur yfirleitt ekki haft þessa merkingu í íslensku fram undir þetta svo að ég hafi tekið eftir, en ýmis dæmi má þó finna frá síðustu árum. Í Vísi 2014 segir: „Borgin nálgaðist okkur í fyrstu til að vinna þessa grunnvinnu.“ Í Morgunblaðinu 2015 segir: „maður […] nálgast hann í þeim tilgangi að hafa heimildarmann í Biafra.“ Í Vísi 2018 segir: „Jón Þór hafi komið til Stjörnunnar eftir að KSÍ nálgaðist hann.“ Í Morgunblaðinu 2022 segir: „Ég nálgaðist nokkra sem ég vissi að þekktu til í undirheimunum.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2022 segir: „Arnar Már segir að Salomon hafi nálgast hann og hönnunarteymi hans í því skyni að gera skó sína sjálfbærari.“ Í þessum dæmum er hvorki um að ræða nálgun í tíma né rúmi að því er virðist.

Þótt ég telji að þessi merking í nálgast sé ekki gömul í málinu kann vel að vera að hún hafi tíðkast meira og lengur en ég hef áttað mig á, og það væri í sjálfu sér ekkert óeðlilegt eða óvænt. Áhrif af þessu tagi, þar sem íslenskt orð lagar sig að merkingu ensks orðs sem samsvarar því nokkurn veginn, en ekki alveg, eru mjög lúmsk og erfitt að varast þau – ef okkur finnst á annað borð eitthvað að varast. Oft má segja að þetta sé meinlaust eins og mér finnst það svo sem vera í þessu tilviki. Þessi pistill er ekki skrifaður í þeim tilgangi að hneykslast, heldur til að benda á að það er mikilvægt að huga vel að því hvernig venja er að orða eitthvað. Ensk áhrif þurfa ekki að vera vond, en þau benda oft til ófullkominnar þekkingar á íslenskri málhefð. Það er slæmt.

Ný tillaga Miðflokksins á Alþingi ber yfirskriftina „Tillaga til þingsályktunar um bann við hylmingu andlits“ og í texta tillögunnar segir: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að vinna frumvarp til laga um bann við því að hylja andlit í opinberu rými.“ Í greinargerðinni segir síðan: „Tillaga þessi lýtur að því að fela dómsmálaráðherra að leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga um bann við hylmingu andlits í opinberu rými.“ Af þessu verður að draga þá ályktun að tillöguflytjendur telji kvenkynsnafnorðið hylming svara til sagnarinnar hylja en eins og kemur fram í Íslenskri orðsifjabók er orðið leitt af sögninni hylma en ekki hylja. En þrátt fyrir ólíkan uppruna er vitanlega mögulegt að merking nafnorðsins hylming geti svarað til sagnarinnar hylja.

Orðið hylming er ekki sérlega algengt í málinu en samsetningin yfirhylming mun algengari og í Íslenskri orðsifjabók eru þessi orð skilgreind sameiginlega sem 'það að leyna e-u refsiverðu (t.d. þjófnaði (og vera í vitorði))'. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er hylming skýrt 'auðgunarbrot sem felst í hlutdeild við að koma undan þýfi eða illa fengnu fé' og merkt „lögfræði“. Þetta er sem sé eiginlega lögfræðilegt íðorð og er skilgreint nákvæmlega sem slíkt í „Lögfræðiorðasafni“ í Íðorðabankanum. Í langflestum tilvikum virðist orðið vera notað í hinni lögfræðilegu merkingu, a.m.k. í seinni tíð. Niðurstaðan er því óhjákvæmilega sú að orðið eigi ekki við í því samhengi sem það hefur í umræddri þingsályktunartillögu – sé þar ranglega notað.

En þá má spyrja hvaða orð hefði verið hægt að nota í stað hylmingar í tillögunni – er til eitthvert verknaðarheiti af sögninni hylja? Slíkt orð er ekki auðfundið í nútímamáli – en þurfum við endilega verknaðarheiti þarna? Því er oft haldið fram að íslenska sé sagnamál frekar en nafnorðamál og enda þótt óljóst sé hvað er á bak við þá fullyrðingu er alveg rétt að ekki er alltaf þörf á að hafa nafnorð sem svari til tiltekinnar sagnar – oft er hægt haga orðalagi þannig að sögnin dugi. Það hefði verið einfalt í þesu tilviki – í stað „Tillaga til þingsályktunar um bann við hylmingu andlits“ hefði yfirskrift tillögunnar getað verið „Tillaga til þingsályktunar um bann við að hylja andlit sitt“, eins og segir í tillögutextanum. Það orðalag fer síst verr.

En vilji fólk frekar nota nafnorð þarna er þó til lausn ef vel er að gáð. Í Stjórn, elstu íslensku biblíuþýðingunni frá fjórtándu öld, segir um Adam og Evu í aldingarðinum Eden: „Gjörðu þau sér þá til hulningar lítil klæði af fíktréa laufum.“ Það er augljóst að orðið hulning svarar þarna til sagnarinnar hylja. Í Ordbog over det norrøne prosasprog eru átján dæmi um orðið, bæði sem verknaðarheiti og sem heiti á hulu, eins og í öðru dæmi úr Stjórn: „þá tók hann af höfði sér þá hulning er hann talaði við guð.“ Örfá dæmi eru um orðið í seinni tíma máli, t.d. „Góð hulning fyrir kvenfugl með egg eða unga er væntanlega einhverskonar fall af hæð gróðurs“ í Náttúrufræðingnum 1995. Ekkert er því til fyrirstöðu að endurvekja orðið hulning.

Í gær lagði fjármálaráðherra fram fjármálaáætlun 2027-2031 og eins og stundum áður skoðaði ég hvað þar segði um málefni tengd íslenskri tungu. Það er vissulega eitt og annað og ber ekki að vanþakka það, en reynslan af fyrri fjármálaáætlunum hefur sýnt mér að fögur fyrirheit skila sér ekki alltaf í raunhæfum aðgerðum. En meðal þess sem nefnt er í fyrsta kafla áætlunarinnar er þetta (bls. 18): „Á meðal nýrra útgjalda sem nú bætast við má nefna […] framlög til […] gervigreindar- og máltækniáætlunar. Loks má nefna íslenskukennslu fyrir innflytjendur, inngildingu, almenna eflingu íslenskukennslu og útgáfu lesefnis fyrir börn og unglinga.“ Hér fara á eftir nokkrar tilvitnanir í áætlunina sem varða nánari útfærslu þessara þátta.

Efling íslensku og íslensks táknmáls: „Styrkja skal stöðu íslensku og íslensks táknmáls sem eru opinber mál á Íslandi“ (bls. 152). „Aðgerðaáætlanir fyrir íslensku og íslenskt táknmál verða endurskoðaðar. Þróun og framtíð íslenskrar tungu á tímum örrar alþjóðavæðingar og tæknibyltinga er mikilvæg til að styrkja stöðu þjóðtungunnar. Áfram verður unnið að því að efla, varðveita og stuðla að þróun íslensks táknmáls“ (bls. 153). [Þ]jónusta við táknmálstalandi fólk til að gera því kleift að taka virkari þátt í samfélaginu verður aukin“ (bls. 161). „Með því að hlúa að íslenskri tungu og táknmáli, læsi, skapandi hugsun, þekkingu, virkri þátttöku og velferð eru lífsgæði fólks í landinu aukin til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag“ (bls. 160).

Víða er einnig fjallað um íslenskukennslu, læsi og lestrarfærni og skyld málefni: „Ríkisstjórnin setur málefni barna og ungmenna í öndvegi og hefur boðað sókn í menntamálum með áherslu á bætt umhverfi nemenda og kennara, íslenskukennslu, læsi og aðgengi að fjölbreyttum námsgögnum, stuðning við menntakerfið, inngildingu, snemmtæka íhlutun, starfsþróun og raunfærnimat (bls. 160). „Til að mæta áskorunum málefnasviðsins verður ráðist í fjölbreyttar aðgerðir til að bæta námsárangur grunnskólanemenda, þ.m.t. lestrarfærni […], grundvallarbreytingum verður komið á í málefnum námsgagna […]“ (bls. 160).  „Þá verður sérstaklega lögð áhersla á íslenskukennslu, iðn- og verknám og STEM-greinar“ (bls. 156).

Þá er fjallað um kennslu og inngildingu barna og unglinga sem ekki hafa íslensku að móðurmáli, sem og framhaldsfræðslu fullorðinna: „Lögð er áhersla á stuðning við skólakerfið til að […] tryggja inngildingu barna sem ekki hafa íslensku að móðurmáli en þessi hópur hefur búið við auknar líkur á brotthvarfi úr skóla“ (bls. 156-157). „[S]tórefla þarf stuðning við framhaldsskólanemendur með annað móðurmál en íslensku með það að markmiði að efla stöðu þeirra og auka möguleika á vinnumarkaði eða að fara í áframhaldandi nám“ (bls. 156). „Framhaldsfræðslan verður efld til að tryggja fullorðnu fólki mikilvæga grunnfærni til náms og starfa, tækifærum innflytjenda til að auka íslenskufærni sína fjölgað […]“ (bls. 160-161).

En hversu mikið fé er ætlað til allra þessara mikilvægu verkefna? Það er mjög erfitt að átta sig á því vegna þess að útgjaldaliðir eru ekki brotnir niður í einstök verkefni. Í 18. kafla, „Menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál“, segir t.d.: „Gert er ráð fyrir auknu framlagi til menningarsjóða, listamannalauna og verkefna tengdum íslensku“ (bls. 153). Frábært, en í framhaldinu segir: „Á móti er gert ráð fyrir lækkun útgjalda vegna hagræðingar og niðurfellingar tímabundinna fjárheimilda. Heildarbreyting fjárheimilda málefnasviðsins nemur tæplega 2 ma.kr. til lækkunar á tímabili fjármálaáætlunar.“ Ekki kemur fram hversu mikið hið aukna framlag er, og hætt er við að sú tveggja milljarða lækkun sem boðuð er bitni eitthvað á íslenskunni.

Í kafla 22, „Önnur skólastig og stjórnsýsla menntamála“, segir: „Gert er ráð fyrir að útgjaldarammi málefnasviðs lækki á tímabili áætlunarinnar þegar tímabundnar fjárveitingar falla niður og framlög lækka vegna markmiða um aukið aðhald. Árið 2027 er gert ráð fyrir að útgjöld aukist frá gildandi fjármálaáætlun en gerðar eru tillögur um að 600 m.kr. verði varið til að stuðla að inngildingu barna í íslenskt skólakerfi“ (bls. 161). Þessum 600 milljónum ber að sjálfsögðu að fagna, en orðalagið bendir til þess að litið sé á þetta sem einskiptisaðgerð og það er vitaskuld algerlega ófullnægjandi – inngilding er viðvarandi verkefni sem ekki verður afgreitt með einni summu, þótt myndarleg sé, í eitt skipti. Þessi fjárveiting þarf að halda áfram.

Heildarmatið á fjármálaáætluninni frá sjónarhóli íslenskunnar hlýtur því að vera neikvætt – þrátt fyrir fögur orð og fyrirheit er lítið handfast. Það má vitanlega sýna því skilning að alls staðar vantar fé og innviðaskuld er mikil í menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu, samgöngukerfinu og víðar. En eins og ég hef skrifað um stöndum við ekki síst í innviðaskuld við íslenskuna og ekki síður brýnt að greiða inn á hana en aðrar innviðaskuldir. Við verðum að setja miklu meira fé í kennslu íslensku sem annars máls á næstu árum, sem og í hvers konar aðra eflingu íslenskunnar og íslenskrar menningar. Íslenskan er ekki á banabeði, en hún þarfnast miklu meiri og öflugri stuðnings til að halda sínu gagnvart margs konar utanaðkomandi þrýstingi.

Í dag var spurt í „Málspjalli“ hvernig mætti orðflokkagreina orðið klukkan í setningum eins og ég mæti klukkan átta og ég mæti fyrir klukkan átta. Þetta er spurning sem virðist einföld í fljótu bragði en leynir á sér. Allar orðabækur gefa klukka eingöngu upp sem nafnorð, og í Málfarsbankanum segir: „Orðið klukka er ávallt nafnorð, líka í setningum á borð við: prófið hefst klukkan tíu.“ Til að greina orð í flokka, orðflokka, er hægt að líta til þriggja atriða – merkingar, setningarstöðu, og beygingar. Ef við byrjum á merkingunni er ljóst að orðið klukkan í dæmunum hér að framan vísar ekki til hins áþreifanlega fyrirbæris klukka heldur til tímasetningar og hefur því eiginlega fremur merkingu atviksorðs. Meira um það síðar.

Lítum næst á beyginguna. Nafnorðið klukka er auðvitað fallorð en augljóst er að orðið klukkan í framangreindum dæmum hagar sér ekki eins og við er að búast af nafnorði beygingarlega séð – hefur alltaf þessa sömu mynd en breytir ekki um form þótt umhverfinu sé breytt, t.d. hafðar mismunandi forsetningar á undan. Forsetningin fyrir tekur með sér þolfall í tímamerkingu, fyrir nóttina, en við segjum ekki *fyrir klukkuna átta heldur fyrir klukkan átta; forsetningin frá tekur ævinlega með sér þágufall en við segjum ekki *frá klukkunni átta heldur frá klukkan átta; og forsetningin til tekur ævinlega með sér eignarfall en við segjum ekki *til klukkunnar átta heldur til klukkan átta. Í þessum dæmum er því tæpast hægt að greina klukkan sem fallorð.

Lítum svo á setningarstöðuna. Töluorð sem er ákvæðisorð með nafnorði getur vissulega staðið á eftir nafnorðinu í dæmum sem í fljótu bragði virðast hliðstæð við klukkan átta, eins og „Börnin átta á prestssetrinu urðu mér öll kær“ í Kirkjuritinu 1963. En þarna stendur börnin átta sem frumlag og komi liðurinn á eftir sögn eða forsetningu stendur hann í aukafalli, öfugt við klukkan átta – „Sjö af börnunum átta komin í skóla“ segir t.d. í Bæjarins besta 2006. Í setningunni ég mæti klukkan átta kemur nafnorðið næst á eftir áhrifslausri sögn en það gera nafnorð venjulega ekki – við getum ekki sagt *ég mæti morgun. Vissulega er stundum hægt að hafa aukafallslið í þessari stöðu en hann er þá í þolfalli, ég kem daginn eftir – en klukkan er ótvírætt nefnifall.

Liðurinn klukkan átta í heild er augljóslega ígildi atviksorðs – ég mæti klukkan átta er hliðstætt ég mæti snemma. Þegar forsetning fylgir eins og ég kem fyrir klukkan átta er liðurinn í heild ígildi atviksorðs, eins og ég kem að norðan. Það hefur í raun ekkert upp á sig að orðflokkagreina einstök orð í frosnu orðasambandi eins og þessu – það þarf að greina sambandið sem heild. Orðflokkagreining sem miðast bara við það að geta hengt einhvern merkimiða á öll orð, óháð allri hegðun þeirra, er gagnslaus og raunar skaðleg því að hætta er á að hún rugli fólk í ríminu. Ef við segjum að klukkan sé „ávallt nafnorð“, líka þegar orðið hagar sér að engu leyti eins og búast má við af nafnorði, erum við að kippa grunninum undan vitrænni orðflokkagreiningu.