Eiríkur Rögnvaldsson

Þessa dagana er hvað eftir annað spiluð í Ríkissjónvarpinu kynning á þáttum þar sem „saga íslenskrar hönnunar er rekin“ eins og segir í kynningunni. Á það hefur verið bent a.m.k. tvisvar í „Málvöndunarþættinum“ á Facebook að þarna ætti að vera rakin í stað rekin – þetta er veika sögnin rekja, ekki sterka sögnin reka. Beyging þessara sagna fellur saman í nútíð eintölu – myndirnar (ég) rek, (þú) rekur, (hann/hún/hán) rekur í framsöguhætti og (þótt ég) reki, (þú) rekir, (hann/hún/hán) reki í viðtengingarhætti eru sameiginlegar báðum sögnum. Það er ekki sama sögnin í lögmaðurinn rekur málið (fyrir rétti) og lögmaðurinn rekur málavexti eins og sést í þátíðinni – lögmaðurinn rak málið (fyrir rétti) og lögmaðurinn rakti málavexti.

Vegna þess að myndir framsöguháttar eintölu í nútíð eru yfirleitt langalgengustu beygingarmyndir sagna er ekki undarlegt að samfall sagna í þeim myndum leiði til frekari blöndunar milli sagnanna og það virðist hafa gerst í þessum sögnum. Sagnir sem beygjast eins og rekja, eins og hrekja, klekja, vekja, þekja, hafa alltaf a í lýsingarhætti þátíðar, hrakinn, klakinn, vakinn, þakinn, og ekki virðist gæta neinnar tilhneigingar til að breyta því í e – myndir eins og *hrekinn, *klekinn, *vekinn, *þekinn koma varla fyrir. Í Risamálheildinni má vissulega finna dæmi um hrekinn („ég var hrekin úr flokknum“) og vekinn („einnig er vekin athygli á því“) en þau eru svo fá að eðlilegt er að líta á þau sem einhvers konar villur.

Af þessum fjórum sögnum sem hafa sömu stofngerð og beygjast eins er það eingöngu rekja sem fellur að hluta saman við aðra sögn í beygingu. Því liggur beint við að skýra fjölda dæma um lýsingarháttinn rekinn af rekja með áhrifum frá reka sem hefur þennan lýsingarhátt. Vegna tíðni lýsingarháttarmyndanna er erfitt að leita rafrænt að dæmum en ég hef þó fundið slæðing af dæmum allt frá því snemma á tuttugustu öld. Í Heimskringlu 1913 segir: „skal hér sú saga rekin að nokkru.“ Í Morgunblaðinu 1920 segir: „Hansen hafði rekið sögu málsins.“ Á seinustu áratugum hefur dæmum af þessu tagi farið fjölgandi og má finna töluvert af þeim í Risamálheildinni, ekki síður úr formlegu málsniði en af samfélagsmiðlum.

Áhrif af þessu tagi eru ekki einsdæmi. Annað tilvik þar sem lýsingarháttur þátíðar (eða sagnbót) tveggja sagna fellur saman má finna í sögnunum bíða og biðja. Sagnir með hljóðskiptin í – ei – i, eins og kvíða, ríða, sníða, svíða,  hafa i í lýsingarhætti þátíðar – kviðið, riðið, sniðið, sviðið. En bíða fær ekki myndina biðið eins og búast mætti við, heldur beðið (þótt biðið bregði stöku sinnum fyrir) – eins og sögnin biðja. Ekki er ósennilegt að bíða hafi fengið lýsingarháttinn að láni frá biðja (þótt önnur skýring hafi einnig verið nefnd). Hvað sem því líður er ljóst að samfall lýsingarhátta á sér fordæmi í málinu og veldur ekki sérstökum vandræðum eða misskilningi, en að svo stöddu er samt æskilegt að halda sig við málhefð og greina milli rakinn og rekinn.

Í morgun kom í „Málspjalli“ forvitnileg spurning um orðasambandið Morgunstund gefur gull í mund sem er skýrt 'morgunstund færir auð/farsæld í hönd' í Merg málsins eftir Jón G. Friðjónsson, enda getur orðið mund þýtt 'hönd', eins og í samsetningunni mundlaug. Fyrirspyrjandi sagðist alltaf hafa skilið sambandið á þennan veg – „að við fáum gull í hönd þegar við vöknum snemma og nýtum hvíldan og ferskan huga til að afkasta miklu í kyrrð og ljóma morgunsins“. En mund getur líka merkt 'tími' og kemur í þeirri merkingu bæði fyrir í kvenkyni og hvorugkyni, og einnig í karlkynsmyndinni mundur, og fyrirspyrjandi sagði því: „Svo fór ég allt í einu að efast, er það tími sem er gulls virði sem við eignumst?“

Hvað sem orðið mund merkir þarna er ljóst að yfirfærð merking sambandsins er 'sá eða sú sem fer snemma á fætur kemur miklu í verk' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók. Það er samt sem áður forvitnilegt að reyna að finna út hver hin bókstaflega merking í mund sé og þá reynist fleira koma til greina en 'hönd' og 'tími'. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er sambandið þýtt 'Morgenstund har Guld i Mund' sem er dönsk mynd sambandsins, en mund á dönsku merkir 'munnur'. Í öðrum málum þar sem sambandið kemur fyrir er orð sem þýðir munnur einnig notað – á norsku Morgenstund har gull i munn, á sænsku Morgonstund har guld i mund (þar sem mund er eldri mynd fyrir mun) og á þýsku Morgenstund hat Gold im Mund.

Danska sambandið er sagt komið úr þýsku, og íslensk gerð þess er væntanlega komin úr dönsku eða beint úr þýsku þar sem hafa verið uppi ýmsar kenningar um uppruna þess. Áður var talið að það ætti í raun hliðstæðu eða rætur í norrænu þar sem fræðimenn töldu sig hafa fundið sambandið Morgunstund hefir gull í mund og töldu mund þá merkja 'hönd'. En farið var að draga þessa skýringu í efa þegar í ljós kom að sambandið kemur í raun ekki fyrir í forníslensku og ekki heldur í þýskum málsháttasöfnum frá sextándu öld og er því sennilega yngra en svo – og því tæplega hægt að rekja það til orðsins *munt sem var löngu horfið úr málinu. Orðið mund í merkingunni 'hönd' var mjög sjaldgæft í forníslensku og aðeins notað í skáldamáli.

Sú skýring sem nú virðist talin líklegust á uppruna sambandsins í þýsku er að það sé þýðing eða umorðun á latneska málshættinum aurora musis amica sem merkir bókstaflega 'dögunin er vinur (lista-/mennta-)gyðjanna' og hefur sömu yfirfærðu merkinguna og þær gerðir sem hafa orðið mund. Í þýsku riti frá seinni hluta sautjándu aldar eru latnesk og þýsk gerð málsháttarins tilfærðar hvor á eftir annarri: „Aurora Musis amica, Die Morgenstund hat das Brod im Mund“. Þar merkir Mund greinilega 'munnur' og vitanlega er brauð í munn eðlilegt samband en í elstu þýskum dæmum um málsháttinn er í viðbót við eða í staðinn fyrir Gold oft haft Arbeit, Brot eða Gott. Ekki virðist ólíklegt að Mund hafi upphaflega komið inn í málsháttinn rímsins vegna.

Elsta íslenska dæmið um málsháttinn er í Dægrastyttingu eftir Stein Jónsson Hólabiskup frá 1727: „Morgunstund hefur gull í mund segjum vér í almennu máltæki.“ Þarna, og æ síðan, er notuð myndin mund eins og í dönsku og þýsku, enda þótt hún hafi aldrei getað merkt 'munnur' í íslensku. En ef myndin munn hefði verið notuð hefði rímið farið forgörðum og málshátturinn orðið mun svipminni. Hugsanlegt er að þegar málshátturinn var tekinn inn í íslensku hafi mund í raun verið endurtúlkað til að halda ríminu og skilið sem 'hönd' sem er merkingarlega eðlilegt – lærðir menn hafa þekkt þá merkingu úr skáldamáli þótt orðið væri aldrei notað í almennu máli. En upphaflega merkingin í mund virðist sem sé vera 'munnur' en hvorki 'hönd' né 'tími'.

Í innleggi í „Málspjalli“ í fyrradag sagði: „Ó ó … var að hlusta á viðtal við rithöfund sem var að segja frá nýútkominni bók sinni og tvítók:  Þeim langar … þeim langar. Nú langar „mér“ ekkert til að lesa þessa bók eftir þetta. Er kannski full viðkvæm fyrir þessu eða hvað?“ Viðbrögð létu ekki á sér standa: „Skil þig fullkomlega! Læsi ekki verk eftir þennan rithöfund!“; „Skil þig vel!“; „Heyrði þetta líka áðan og þótti sorglegt og óþægilegt – sérstaklega þegar hann endurtók þetta“; „Mér finnst þú ekkert of viðkvæm vegna þess“; „Þetta er alveg til að kippa sér upp við“; „Æi, mér finnst alltaf erfitt að hlusta á svona... ja, maður má víst ekki kalla það málvillur lengur“; „Að sjálfsögðu læsi ég aldrei bókstaf eftir þennan höfund. Nóg er nú samt“.

Þessi umræða sýndi að mörgum þykir ekkert athugavert við að gagnrýna málfar tiltekins fólks og tala niður til þess – þótt viðkomandi höfundur væri ekki nafngreindur í innlegginu voru þar nægar upplýsingar til að þátttakendur í umræðunni áttuðu sig strax á því um hvern væri að ræða. Það þykir ekki (lengur) við hæfi – sem betur fer – að gera lítið úr fólki vegna kyns, húðlitar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, og ekki heldur vegna t.d. útlits, þroskaskerðingar eða fötlunar. Hins vegar viðgengst enn og þykir sjálfsagt að gera lítið úr fólki og hæðast að því vegna málfars, og þá allra helst ef fólki verður það á að nota svonefnda „þágufallssýki“. Nægir þar að minna á hvernig var gert grín að þáverandi menntamálaráðherra í áramótaskaupi síðast.

Fjölmörg lækuðu upphaflegu færsluna og viðbrögðin, þótt vissulega væru líka ýmis sem andmæltu þessu. Í umræðum um færslu sem ég skrifaði í gær af þessu tilefni, með fyrirsögninni „Málfarsfordómar eru óboðlegir“, sagði höfundur upphaflega innleggsins: „Ég myndi seint taka undir að ég væri haldin málfarsfordómum.“ Við sjáum sjaldnast bjálkann í eigin auga, en að missa löngun til að lesa bók vegna þess að í viðtali notaði höfundurinn eitt orð í þágufalli í stað þolfalls er skólabókardæmi um málfarsfordóma, eiginlega svo skýrt sem verða má. En vitanlega er ósanngjarnt að gera innleggshöfundinn einan ábyrgan – hann orðar bara þau skaðlegu viðhorf til móðurmálsins sem hafa verið viðtekin í íslenskri málfarsumræðu síðustu hundrað ár a.m.k.

Þessi viðhorf eru skaðleg vegna þess að þau hamla eðlilegri málþróun sem er nauðsynleg til að málið haldist lifandi. Með því að berjast gegn tilbrigðum sem eru útbreidd og jafnvel orðin eðlilegt mál verulegs hluta málnotenda, eins og það tilbrigði sem gengur undir hinu ógeðfellda heiti „þágufallssýki“, erum við að segja fólki sem er alið upp í íslensku málumhverfi að íslenskan þess sé röng – það kunni ekki íslensku. Þetta er auðvitað ekki til þess fallið að hvetja fólk til að nota málið. Það kom kannski ekki að sök áður þegar samkeppni var engin, en nú er íslenska í harðri samkeppni við enskuna. Ef við viljum að unga fólkið, og fólk sem hingað flyst, velji íslensku fram yfir ensku verðum við að sýna umburðarlyndi gagnvart tilbrigðum í máli.

En ég skil svo sem alveg fólk sem hneykslast inni í sér þegar það heyrir eða sér mér langar eða annað slíkt. Ég ólst sjálfur upp við þessi viðhorf og tileinkaði mér þau sem heilagan sannleik, eins og mín kynslóð og margar aðrar bæði áður og síðar, og fólk sem ég heyrði segja mér langar eða annað slíkt lækkaði umsvifalaust í áliti hjá mér. Það var ekki fyrr en ég var kominn vel áleiðis í háskólanámi í íslensku sem ég áttaði mig á því hversu rangt og skaðlegt þetta viðhorf er og hvernig það hefur verið notað og er notað enn, meðvitað og ómeðvitað, til að þagga niður í fólki, ekki síst þeim sem ekki voru komin af sæmilega stæðu og menntuðu fólki eða stóðu höllum fæti af öðrum ástæðum. Um þetta eru fjölmörg dæmi sem ég hef skrifað um.

Árið 1970 skrifaði Halldór Laxness fræga grein sem hét „Hernaðurinn gegn landinu“ og er oft talin marka upphaf nútíma náttúruverndar og umhverfisvitundar á Íslandi. Einstrengingsleg barátta gegn tilbrigðum í íslensku máli er í raun og veru hernaður gegn tungunni – það er verið að fæla fólk frá því að nota þá íslensku sem því er eiginleg, drepa áhuga fólks á að nota málið á frjóan og skapandi hátt, og þagga niður í því eða hrekja það þess í faðm enskunnar. Því heiti ég á þau sem hneykslast á „þágufallssýki“ og öðrum tilbrigðum í máli en vilja veg íslenskunnar sem mestan að halda hneyksluninni fyrir sig. „Þágufallssýkin“ skaðar málið ekki neitt en barátta gegn henni veldur því ómældum skaða. Því verður að linna – stöðvum hernaðinn gegn tungunni.

Í „Málspjalli“ varð í gær býsna dapurleg umræða af því tilefni að rithöfundur hafði sagt „þeim langar“ í viðtali um nýja bók sína. Málshefjandi sagði að þetta hefði valdið því að hún hefði engan áhuga á að lesa umrædda bók, og í umræðunni tóku margir þátttakendur í sama streng og lýstu andúð sinni á þessari málnotkun. Það vill reyndar svo til að ég er búinn að lesa bókina og get fullyrt að hún er sérlega vel skrifuð og í henni er ekki vottur af hinni illræmdu „þágufallssýki“. Það eru auðvitað ótrúlegir og óþolandi fordómar að dæma bók af einu orðalagi höfundar í viðtali, en lýsir vel þeirri sérkennilegu stöðu sem þessi málbreyting hefur í huga margra. Það er jafnvel eins og fólk sem talar þannig verði „óhreint“ eins og þetta dæmi sýnir.

Það er ljóst að þeim langar er a.m.k. hundrað ára gömul málbreyting sem er orðin eðlilegt mál verulegs hluta þjóðarinnar eins og rannsóknir sýna, þrátt fyrir að barist hafi verið hatrammlega gegn henni í skólum og fjölmiðlum meginhlutann af þessum hundrað árum. Það er líka ljóst að þetta er smávægileg breyting sem tekur til örfárra sagna og hefur engin áhrif á málkerfið í heild, og fjöldi hliðstæðra breytinga hefur orðið í málinu á undanförnum öldum án þess að fólk geri athugasemdir við þær – oftast án þess að fólk viti af þeim. Nægir að nefna sagnir eins og fjölga og fækka sem tóku nefnifallsfrumlag á nítjándu öld – prestarnir fjölguðu, iðjuleysingar fækkuðu. Nú er alltaf notað þágufall með þeim en aldrei amast við því – enda spillti það engu.

Einnig er ljóst að þeim langar og önnur hliðstæð dæmi er rétt mál samkvæmt viðurkenndum viðmiðum – „Rétt íslenskt mál er málnotkun sem samræmist (einhverri) íslenskri málvenju en rangt íslenskt mál samrýmist engri íslenskri málvenju“ segir í grein á Vísindavefnum. Það er enginn vafi á því að þeim langar er íslensk málvenja, málvenja mjög margra en vitanlega ekki allra, og hlýtur því að teljast rétt mál. Furðu margt fólk heldur sig samt enn við það að þessi málbreyting – sem var sjúkdómsvædd með hinu ógeðfellda heiti „þágufallssýki“ – sé röng, raunar einhver versta villa sem hægt sé að gera í máli. Fólk vill ekki viðurkenna að málið breytist, hefur alltaf verið að breytast og hlýtur að breytast – annars deyr það.

Eins og margoft hefur komið fram í þessum hópi var hann stofnaður til þess að efla jákvæða og uppbyggjandi umræðu um íslenskt mál. Umræðan í gær var dæmi um hið gagnstæða – neikvæða umræðu þar sem talað var niður til fólks og það dæmt eftir málfari og höfundur jafnvel afskrifaður vegna málnotkunar í viðtali. Slíkt á ekki að viðgangast og er í raun alveg óþolandi. Ég legg því til að þið sem hafið það viðhorf til málfars sem hér hefur verið lýst gangið úr þessum hópi – hann er greinilega ekki fyrir ykkur. En örvæntið ekki, það er annar vettvangur sem hentar ykkur betur – þessi umræða hefði sómt sér vel í „Málvöndunarþættinum“. Þar lifa málfarsfordómar og hneykslun á málfari almennings góðu lífi.

Í frétt um nágrannaerjur í DV í gær var haft eftir konu: „Ég held að það sé verið að gera fíl úr mýflugu.“ Á þetta var m.a. bent í „Málvöndunarþættinum“ á Facebook enda virðist hér um að ræða afbökun á alþekktu orðasambandi, gera úlfalda úr mýflugu, sem merkir 'gera of mikið úr einhverju'. Eins og Jón G. Friðjónsson rekur í Merg málsins kemur það samband fyrst fyrir í Vídalínspostillu frá upphafi átjándu aldar en af því eru til ýmis afbrigði, svo sem gjöra flugu úr úlfalda frá fyrri hluta átjándu aldar – og mynda fíla úr mýflugum frá fyrri hluta nítjándu aldar. Jón bendir á að sambandið eigi sér erlendar fyrirmyndir þar sem talað er um fíl en ekki úlfalda – í dönsku er sagt gøre en myg til en elefant og í þýsku aus einer Mücke einen Elefanten machen.

Það má finna slæðing af íslenskum dæmum um að fíll sé notaður í þessu orðasambandi. Í Ísafold 1918 segir: „Er hér heldur freklega gerður fíll úr mýflugu.“ Í Tímanum 1925 segir: „Fyrst kemur stóreflis fíll og svo verður þetta að agnarlítilli mýflugu.“ Í Alþýðublaðinu 1948 segir: „Illgjarnar tungur grípa hverja mýflugu, sem færi gefst á og slá hana upp í fíl.“ Í Morgunblaðinu 1954 segir: „Sumum ágætismönnum hættir þó til að gleyma þessu og gera því stundum fíl úr mýflugu.“ Í Vísi 1963 segir: „þeir gætu gert mýflugu að fíl.“ Í Tímanum 1970 segir: „Nú er konan mín rétt einu sinni búin að gera fíl úr mýflugu.“ Í Morgunblaðinu 1996 segir: „Fjölmiðlar […] hafa undanfarið gert fíl úr mýflugu líklegrar vinstri sameiningar.“ Fleiri dæmi má finna.

En þar með er ekki öll sagan sögð. Í Náttúrufræðingnum árið 2000 segir: „Oft er talað um að gera úlfalda úr mýflugu. Þróun íslensks máls hefur samt verið á annan veg. Forfeður okkar gerðu úlfalda úr fíl.“ Þetta er hárrétt – eins og segir í Íslenskri orðsifjabók er orðið úlfaldi komið af latneska orðinu elephantus (eléphas í grísku) sem merkir 'fíll'. Í grein á Vísindavefnum segir Guðrún Kvaran: „Germanir, þar á meðal Íslendingar, kynntust orðinu snemma en færðu það yfir á annað dýr, úlfaldann eins og hann heitir núna hjá okkur.“ Guðrún segir einnig: „Enska og þýska týna niður merkingunni 'úlfaldi' en taka upp latneska orðið elephant/Elephant í merkingunni 'fíll'. Í Norðurlandamálum er einnig notað tökuorðið elefant í stað fil áður.“

Umrætt samband vísar til þess að gera mikið úr litlu og mýfluga er vissulega lítil en úlfaldi er ekki dæmigerður fyrir hugmyndir nútímafólks um stór dýr – en það er fíllinn hins vegar. Því má segja að sambandið gera fíl úr mýflugu sé myndrænna og nái betur þeirri merkingu sem að er stefnt en hið hefðbundna gera úlfalda úr mýflugu. Eins og áður segir á sambandið sér erlendar rætur og notkun orðsins úlfaldi í því í íslensku má líklega rekja til annarra dæma þar sem orðið var upphaflega notað sem dæmi um stórt dýr (e.t.v. fyrir misskilning), svo sem „Auðveldara er úlfalda að fara gegnum nálarauga“ í Biblíunni. Það er því ljóst að ýmis rök eru fyrir myndinni gera fíl úr mýflugu og hún hefur eitthvað tíðkast. Því er engin ástæða til að amast við henni.

Í inngangi fréttar á vef Ríkisútvarpsins í dag stóð upphaflega: „Trans sé ekki geðsjúkdómur og að um engan farald sé að ræða.“ Nú hefur farald verið breytt í faraldur sem er í samræmi við venjulega og viðurkennda beygingu orðsins eins og hún er gefin í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls. En það þýðir ekki endilega að upphaflega gerðin hafi verið röng. Orðið faraldur á sér nefnilega merkileg sögu. Í fornu máli kemur orðið fyrir í hvorugkyni – í Önnu sögu frá fyrri hluta sextándu aldar segir: „Þá fékk hann það faraldur að hann varð villur og ráðlaus.“ Þarna merkir orðið 'sjúkdómur, veiki'. En einnig kemur fyrir hvorugkynsorðið farald í merkingunni 'leið, ferð' í sambandinu (með) hverju faraldi sem merkir 'hvernig, á hvaða hátt'.

Í Íslenskri orðsifjabók er hvorugkynsorðið farald sagt merkja 'farsótt; siður, háttur' en vera úrelt, en karlkynsorðið faraldur er skýrt 'umgangsveiki; hátterni sem breiðist út'; eiginlega 'umferð'. Hvorugkynsorðið faraldur er hins vegar ekki nefnt. Í Íslenskri orðabók er hvorugkynsorðið farald einnig sagt „fornt/úrelt“ og vísað á faraldur sem er eingöngu tilfært í karlkyni. Til þessara tvímynda er vísað í Læknablaðinu 2001 þar sem segir: „Þess vegna nota sumir fræðimenn heitið faraldsfræði og aðrir faraldursfræði.“ Þarna eru sem sé þrjár myndir sömu merkingar – karlkynsorðin faraldur og hvorugkynsorðin faraldur og farald. Milli þeirra er mikið samfall í beygingu og því oft útilokað að átta sig á hverja þeirra er verið að nota.

En ekki nóg með þetta. Karlkynsorðið faraldur hefur nefnilega tvær beygingar – þá venjulegu sem gefin er í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og aðra þar sem farið er með -ur sem nefnifallsendingu, eins og í fréttinni sem vitnað var til í upphafi. Í Norðra 1857 segir: „ekkert ráð sje til að verja bjargræðisstofn sveitabúanna við farald þessum.“ Í Lögbergi 1917 segir: „Einnig ríður á að fara vel með sig ef kvefsótt eða annan farald ber að höndum.“ Í Stormi 1925 segir: „Þrátt fyrir styrjöldina miklu, innflúensudrepsóttina og ýmiskonar faralda.“ Í Speglinum 1935 segir: „Nú hefir þjóðin fengið þann farald.“ Í Tímanum 1982 segir: „þegar inflúensufaraldur er að réna veikjast ýmsir af öðrum inflúensuvírus er olli þeim faraldi.“

Elsta dæmi sem ég finn um karlkynsorðið faraldur er í Klausturpóstinum 1826: „gekk mikill hundafaraldur í Svíaríki.“ Þarna sést ekki hvort -ur er ending eða hluti stofns, og sama máli gegnir um önnur elstu karlkynsdæmin. Ótvíræð dæmi um að -ur sé stofnlægt sjást ekki fyrr en undir lok nítjándu aldar. Í Íslenski Good-Templar 1982 segir: „ádrepan í síðasta blaði um hinn „ískyggilega faraldur“.  Í Sunnanfara 1894 segir: „hún gerir gis að þessum hjákátlega faraldri.“ Oft er ekki hægt að sjá hvort faraldur er haft í karlkyni eða hvorugkyni, en hvort tveggja virðist þó algengt á seinni hluta nítjándu aldar og hvorugkynið þó líklega algengara. Orðið er einnig iðulega haft í hvorugkyni á fyrsta hluta tuttugustu aldar, en slík dæmi eru nú alveg horfin.

Þegar karlkynsorð endar á -ur í nefnifalli eintölu er langoftast um beygingarendingu að ræða, þótt vissulega séu til fjölmörg orð þar sem -ur er stofnlægt, eins og akur, mannsnafnið Baldur o.m.fl. Þess vegna er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að málnotendur túlki -ur í faraldur sem nefnifallsendingu, eins og það er í mannsnafninu Haraldur. Af Risamálheildinni má ráða að dæmum um þetta fari fjölgandi. Mér finnst líka vel hægt að hugsa sér að -ur hafi upphaflega verið ending í karlkynsbeygingunni en hafi orðið stofnlægt fyrir áhrif frá hvorugkynsmynd orðsins þar sem það var alltaf stofnlægt – -ur er aldrei nefnifallsending í hvorugkyni. En hvað sem því líður er beygingin faraldur – farald svo gömul og algeng að hún hefur unnið sér hefð.

Í auglýsingu sem ég sá frá fyrirtækinu „Lagningu“ segir: „Bílastæði við Keflavíkurflugvöll með valet – 10% afsláttur fyrir 65 ára og eldri.“ Það má vel vera að yngra fólk skilji þetta en ég gerði það ekki – og þykist vita að sama gildi um fleiri í markhópnum, 65 ára og eldri. Ég fletti valet upp í Ensk-íslenskri orðabók og þar er það skýrt 'herbergisþjónn; einkaþjónn' og 'hótelþjónn (sem sér um að þvo og pressa fatnað hótelgesta)' en hvorugt virtist geta átt við þarna. En í Cambridge Dictionary kemur fram að þótt þetta sé vissulega merking orðsins í breskri ensku merki orðið í bandarískri ensku 'someone at a hotel or restaurant who puts your car in a parking space for you' – 'starfsmaður hótels eða veitingastaðar sem leggur bílnum í stæði fyrir þig'.

Þetta orð virðist hafa verið notað í íslensku samhengi í rúman áratug. Á Twitter segir 2016: „Einn reiður valet í Boston væntanlega að blóta okkur bræðrum núna“ og 2017: „erum bæði að bíða eftir að valet komi með bílana okkar.“ Elsta dæmi á tímarit.is er í Morgunblaðinu 2017: „Þjónustan er svokölluð „valet parking“ þjónusta sem virkar þannig að tekið er á móti bílum við Leifsstöð og þeir keyrðir á bílastæði fyrirtækisins.“ Í Fréttablaðinu 2019 segir: „um er að ræða þjónustu sem þeir kalla „valet parking“.“ Þarna er gert ráð fyrir að lesendur þekki ekki orðið valet, en í flestum dæmum á vef- og prentmiðlum er orðið ekki notað í vísun til einstaklinga heldur í sambandinu valet parking eða valet þjónusta – oft innan gæsalappa.

Í auglýsingunni sem nefnd var í upphafi gæti valet vísað hvort heldur er til þjónustunnar eða starfsmannsins sem sinnir henni, en það skiptir ekki máli – aðalatriðið er að orðinu fylgja hvorki gæsalappir né nokkur skýring þannig að auglýsandinn virðist telja að þetta sé eðlilegt orð í íslensku sem almennir málnotendur þekki. Ég dreg hvort tveggja í efa og finnst þetta í raun óboðlegt orðalag í auglýsingu. Þarna væri hægt að segja t.d. Bílastæði við Keflavíkurflugvöll með lagningu, eða Bílastæði við Keflavíkurflugvöll með þjónustu, eða Bílastæði við Keflavíkurflugvöll með lagningarþjónustu. Það orð hefur reyndar verið notað – á mbl.is 2023 segir: „BaseParking hefur í nokkur ár boðið upp á lagningarþjónustu við flugstöðina.“

Lýsingarorðið söludrifinn finnst ekki í neinum íslenskum orðabókum en hefur nokkuð verið notað a.m.k. undanfarinn aldarfjórðung. Elsta dæmi sem ég finn um það er í Morgunblaðinu árið 2000: „Við leitum að söludrifnum einstaklingi.“ Í Morgunblaðinu 2003 segir: „Við ætlum að innleiða „Kaupþingskúltúrinn“ í Svíþjóð og gera starfsfólkið þar með meira söludrifið en nú er raunin.“ Í Fréttablaðinu 2008 segir: „Til þess að komast í gegnum niðursveifluna þurfa flest fyrirtæki að vera mjög söludrifin.“ Í Morgunblaðinu 2011 segir: „Starfið oft einum of söludrifið.“ Í Morgunblaðinu 2012 segir: „Alþjóðleg samtök verslunarmiðstöðva, ICSC, hafa veitt Kringlunni silfurverðlaun í flokki „söludrifinna markaðsviðburða“.“

Orðið er sem sé notað um fólk, fyrirtæki, störf, viðburði og e.t.v. fleira. Það er augljóslega bein yfirfærsla á sales driven í ensku sem vísar til fyrirtækja, menningar eða stefnu þar sem megináherslan er lögð á að hámarka sölu og ná sölumarkmiðum til skamms tíma. Vitanlega eru báðir hlutar orðsins íslenskir en -drifinn er samt ekki sérlega heppilegt sem síðari liður í þessu tilviki vegna þess að það orð er, eða var a.m.k. til skamms tíma, einkum notað um vélar og tæki – afturdrifinn, framdrifinn, fjórhjóladrifinn, rafdrifinn, vökvadrifinn o.s.frv. Vissulega hafa þó nokkur önnur hliðstæð orð af svipuðu merkingarsviði og söludrifinn komið inn í málið úr ensku að undanförnu, svo sem markaðsdrifinn, útflutningsdrifinn, óhagnaðardrifinn o.fl.

Orðið söludrifinn er svo sem ekkert orðskrípi og sjálfsagt er það orðið kyrfilega fast í málinu. Það má samt alveg velta því fyrir sér hvort hægt væri að finna eitthvert annað orð sem félli betur að málhefð og fylgdi enskunni ekki jafn nákvæmlega. Mér finnst koma til greina að búa til orðið söluhvatur. Seinni liðurinn, hvatur, er skýrður 'röskur í hreyfingum' í Íslenskri nútímamálsorðabók og einnig 'fjörugur, vaskur' í Íslenskri orðabók. Sú merking gæti átt við þarna, og ekki síður upphafleg merking orðstofnsins sem er 'að stinga, ota, þrýsta' samkvæmt Íslenskri orðsifjabók. Þannig gæti söluhvatt fyrirtæki auglýst eftir söluhvötu starfsfólki til að vinna söluhvöt störf og sinna söluhvötum viðburðum í samræmi við söluhvata stefnu sína.

Þetta má líka tengja ýmsum orðum af sama merkingarsviði sem hafa hvata- sem fyrri lið, svo sem hvatakerfi, hvataferð, hvatagreiðsla, hvatapeningur o.fl. En lýsingarorðið söludrifinn hefur líka getið af sér nafnorðið söludrifni sem er stundum notað í atvinnuauglýsingum. „Mikil söludrifni ásamt vilja og elju til að ná árangri í starfi“ segir t.d. í Morgunblaðinu 2009. Í staðinn fyrir söludrifni mætti búa til orðið söluhveti, leitt af (sölu)hvatur á sama hátt og leti er leitt af latur. Það tæki auðvitað tíma að venjast orðunum söluhvatur og söluhveti og mér finnst svo sem ekki líklegt að þau komist í almenna notkun, en það er samt rétt að hafa í huga að það er ekki alltaf nauðsynlegt eða æskilegt að íslensk orð séu nákvæm endurómun enskra orða.

Ég hef undanfarin ár skrifað hundruð pistla um ýmis málfarsleg atriði, en tvö viðfangsefni hef ég forðast eins og heitan eldinn – ekki vegna þess að lítið sé um þau að segja, heldur vegna þess að ég skil þau ekki nógu vel sjálfur til að ég treysti mér til að útskýra þau fyrir öðrum. Annað þessara efna er viðtengingarháttur. Notkun hans er stundum háð setningagerð, stundum háð merkingu, og stundum háð samspili þessara þátta sem getur orðið býsna flókið. Það er töluvert mál fyrir börn á máltökuskeiði að átta sig á þessum margbrotnu skilyrðum og þau leiða til þess að notkun háttarins er töluvert á reiki. Stundum er sagt að hann sé að hverfa en það er einföldun því að þótt framsöguháttur sé oft notaður í hans stað eru einnig dæmi um hið gagnstæða.

Á vef Ríkisútvarpsins mátti í dag finna fyrirsögnina „171 ár í að jafnrétti næst miðað við núverandi stöðu mála“. Þar er sambandið í að notað í merkingunni 'þar/þangað til' eins og kemur glöggt fram í því að í fréttinni sjálfri er þar til notað í stað í að – „Sé tekið mið af stöðu jafnréttismála í heiminum núna eru enn 171 ár þar til jafnrétti kynjanna er náð“. Í innleggi í  Facebook-hópnum „Málspjalli“ var í dag vitnað í fyrirsögnina á vef Ríkisútvarpsins og spurt hvort þarna ætti ekki fremur að vera viðtengingarháttur, 171 ár í að jafnrétti náist. Flestum sem tóku þátt í umræðunni fannst það myndu fara betur, en ég hélt því fram að framsöguháttur væri alveg eðlilegur þarna. Þegar ég fór að skoða þetta betur kom ýmislegt forvitnilegt í ljós.

Svo er að sjá sem sambandið í að í merkingunni 'þar/þangað til' sé tiltölulega nýlegt í málinu. Elsta dæmi sem ég fann um það var í Þjóðviljanum 1937: „Hann […] vantaði ½ ár í að vera 80 ára, er hann andaðist.“ Hliðstætt dæmi er í Morgunblaðinu 1959: „Hann […] vantaði þá tæpt ár í að verða hálfníræður.“ Nokkur sams konar dæmi þar sem vísað er til aldurs fólks má finna frá sjöunda áratugnum, og einnig örfá dæmi af öðru tagi eins og „Yfirborðið er nú orðið það hátt, að ekki er langt í að fari að verða hlaup“ í Morgunblaðinu 1964, en þar gæti merkingin reyndar verið 'lítið vantar upp á' frekar en 'þar/þangað til'. Sama gildir um setningar eins og „Ef maður verður það er ekki langt í að annar gangi af hinum dauðum“ í Vísi 1965, og örfáar aðrar.

Öll elstu dæmin um í að í merkingunni 'þar/þangað til' eru um nafnháttarsetningar en elsta dæmi sem ég finn um setningu með frumlagi á eftir í að er í Morgunblaðinu 1977: „enn eru sennilega nokkur ár í að þjóðvegurinn verði fær fólksbílum þangað að sumarlagi.“ Sárafá dæmi eru um í að í merkingunni 'þar/þangað til' fram til 1980, en þá snarfjölgar þeim, bæði nafnháttarsetningum og setningum með frumlagi. Tíðni sambandsins í þessari merkingu hefur haldið áfram að aukast og í Risamálheildinni er í að talsvert algengara en þangað til og litlu sjaldgæfara en þar til – í því umhverfi sem öll samböndin ganga. En vitanlega er ekki líkt því alltaf hægt að setja í að í stað hinna – til að svo sé hægt þarf tímaákvörðun að vera á undan.

Það er því ljóst að sambandið í að á sér ekki nema tæplega hálfrar aldar hefð í málinu og ekki hægt að vitna í gömul dæmi til að rökstyðja hvort það eigi að taka með sér framsöguhátt eða viðtengingarhátt, en frá upphafi hefur það langoftast tekið viðtengingarhátt þótt undantekningar megi finna eins og í Morgunblaðinu 1983: „En það eru nokkur ár í að það hús verður tilbúið.“ Framsöguháttardæmum virðist þó hafa fjölgað á seinni árum. Í ræðu á Alþingi 1998 segir: „Aðeins eru rúmir tveir mánuðir í að starfsemin verður flutt frá Vestmannaeyjabæ til ríkisins.“ Í Vísi 2006 segir: „Að sögn Jónasar eru þá þrjár vikur í að tilboð verða opnuð.“ Í Bændablaðinu 2022 segir: „Það eru ekki mörg ár í að bannað verður að fara þar um með þungaumferð.“

Það mætti hugsa sér að rökstyðja notkun viðtengingarháttar í fyrirsögninni sem vitnað var til í upphafi með því að segja að sambandið í að vísi til ókomins tíma og um hann ríki eðli málsins samkvæmt óvissa, og það sé einmitt (eitt helsta) hlutverk viðtengingarháttar að tákna óvissu. En athugið að í stað í að er hægt að setja þar/þangað til, í nákvæmlega sömu merkingu, eins og gert var í fréttinni sem fór á eftir fyrirsögninni, og þá verður að nota framsöguhátt enda þótt óvissan sé vitanlega sú sama – það er ekki hægt að segja *171 ár þangað til jafnrétti náist, held ég. Óvissan ein og sér kallar því ekki á viðtengingarhátt. Mér finnst báðir hættirnir ganga í fyrirsögninni, en þarna er ekkert rétt eða rangt heldur verður hver að fylgja sinni málkennd.

Í Íslenskri orðsifjabók kemur fram að sögnin pæla finnst fyrst á sautjándu öld og merkti 'stinga með páli og reku' – leidd af nafnorðinu páll sem er skýrt 'spaði til að stinga með hnausa, e.k. reka með litlu þykku blaði (úr járni eða járnslegnu tré)' í Íslenskri orðabók. Sögnin var framan af notuð í bókstaflegri merkingu. Í Gesti Vestfirðingi 1848 segir: „þegar moldin í garðinum er orðin svo þíð, að 4 þumlúngum svari á dýpt, á að pæla hann upp.“ Í Íslendingi 1861 segir: „Fyrst skera menn grasrótina ofan af þúfunum með ljá, pæla þær því næst og mylja í sundur með járnrekum.“ Í Víkverja 1874 segir: „þegar sléttað er, pælir fólk ekki meira ofan af þúfunum, en að það sem losað er.“ Í Búnaðarriti 1887 segir: „Grasrót alla pældi eg og muldi sundur.“

Undir aldamótin 1900 fær sögnin í sambandinu pæla (í) gegnum  yfirfærðu merkinguna 'vinna sig í gegnum, brjótast í gegnum', ekki síst lesefni – sú merking er nefnd í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Í Ísafold 1893 segir: „margur Árnesingur kýs heldur að ganga Hellisheiði í talsverðri ófærð en að pæla í gegn um slíka og þvílíka endileysu, sem þessi „Þjóðólfs“-grein er og verður.“ Í Þjóðólfi 1895 segir: „síðan um jól hafði eg pælt gegnum hæstaréttardálkinn í laugardags „Berlingi“.“ Í Stefni 1896 segir: „munu verða að pæla í gegnum hátt á fimmta hundrað arkir af letri.“ Í Dagskrá 1897 segir: „Þegar vjer erum að pæla í gegnum Euclid á skólabekkjunum, þá er efinn oss síst í vegi.“ Þessi merking er algeng enn í dag.

Enn síðar fær sambandið pæla í merkinguna 'vinna í, strita í'. Í Eimreiðinni 1921 segir: „Eins og nærri má geta, hefir enginn einn maður verið látinn pæla í þessu verki.“ Í Þjóðviljanum 1937 segir: „Hún var búin að pæla í þessari doktorsritgerð á annað ár, og nú var allt komið í strand.“ Í Árbók Háskóla Íslands 1949 segir: „munu margir stúdentar hafa pælt í lóðinni í sumar.“ Í Tímanum 1955 segir: „Að hátíðinni liðinni sendir prófessorinn mér sænsku þýðinguna, og hafði víst pælt í henni nætur og daga.“ Í þessum dæmum gæti sögnin merkt 'velta fyrir sér, hugleiða' eins og hún er skýrð í Íslenskri nútímamálsorðabók, en samhengið sýnir að merkingin er 'vinna í, strita í'. Það er hins vegar augljóst hvernig dæmi af þessu tagi leiða til nýrrar merkingar.

Upp úr 1960 fara svo að sjást ótvíræð dæmi um nútímamerkinguna. Í Þjóðviljanum 1964 segir: „þeir leika frjálst og óþvingað, án þess að vera alltof mikið að pæla í „taktik“.“ Í Morgunblaðinu 1965 segir: „þegar ég hef tíma til sezt ég niður og „pæli í þessu“.“ Í Mánudagsblaðinu 1965 segir: „Svo maður tali við þá á þeirra eigin máli: „Þessir stælar eru alveg óþolandi og ætti ritstjórnin að pæla í því að nappa sér í einhvern sem fattar málið.“ Í Vikunni 1967 segir: „Á einum stað í sama texta skýtur upp kollinum skemmtilegt suðurnesjaslang, þ. e. orðatiltækið „að pæla í e-u“.“ Tvö síðustu dæmin sýna að þarna er merkingin 'velta fyrir sér, hugleiða' í pæla í komin á flug, og farið er að líta á hana sem slangur. Dæmum snarfjölgar upp úr þessu.

Í Alþýðublaðinu 1971 segir: „Sögnin að pæla, hefur um nokkuð langt skeið verið mikið notuð í poppheiminum. – Menn pæla í píum, menn pæla í sándi, menn pæla í pælinu. Þetta svipar til orðsins, að spá, sem mikið var notað hér áður, en nú hefur sögnin að pæla, svo að segja rutt því úr vegi. Menn spá ekki í píur, heldur pæla. Menn spá ekki í sándið, heldur pæla.“ Í Morgunblaðinu 1974 segir: „Þá gerir ungt fólk nú til dags mikið af því að pæla í hinu og þessu og spá í hlutina, t.d. „pæla gaurarnir í píum“ og „pæjan er að spá í að fá sér nýtt dress“. Í Slangurorðabókinni 1982 er pæla í gefið, skýrt ‚hugsa um, athuga, garfa í‘, og í annarri útgáfu Íslenskrar orðabókar 1983, skýrt 'vera að fást við, stunda, hafa hugann við‘ – merkt sjaldgæft.

Haustið 1980 frumsýndi Alþýðuleikhúsið leikritið „Pældu í því“ (eða „Pæld-í-ðí“) sem fjallaði um kynferðismál og var sýnt í skólum. Upp úr því fór frasinn pældu/pælið í því á flug. Í DV 1982 segir: „Pældu í því, við erum að gefa út aðra LP plötuna okkar.“ Í Helgarpóstinum 1982 segir: „Pælið í því, ef þið sæjuð strák, ca. 14 ára.“ Það má segja að á áttunda og einkum níunda áratugnum hafi pæla í orðið tískufrasi – í DV 1985 segir Eiríkur Brynjólfsson: „Sögnin að pæla í merkingunni að hugsa er t.a.m. gott og gilt orð en ofnotkun þess leiðir af sér að önnur orð týnast.“ Sögnin pæla er mjög mikið notuð enn og ég efast um að hún hafi útrýmt öðrum orðum sömu merkingar – a.m.k. eru algengt enn að tala um að hugsa, velta fyrir sér og hugleiða.

Hér á undan kom fram að sambandið pæla í er oft nefnt í sömu andrá og spá í, enda merkingin svipuð og notkunin líka. Ég skrifaði nýlega um spá og benti á að til eru afbrigðin ég er að spá og hvað ertu að spá? sem eru setningafræðilega nokkuð sérkennileg eins og skýrt er í pistlinum. Sama gildir um pæla. Sambandið hvað ertu að pæla? kemur fyrst fyrir í Tímanum 1975: „Ertu ekki að koma? Hvað ertu að pæla?“. Í Vikunni 1986 segir: „Hvað ertu að pæla? sagði hann svo.“ Sambandið ég er að pæla er mun nýrra, eins og ég er að spá. Í Fréttablaðinu 2007 segir: „Ég var að pæla … Hverjir verða glæpamenn?“ Í Valsblaðinu 2014 segir: „Mér hefur verið sagt að ég segi oft „ég er að pæla …“. Í Feyki 2018 segir: „Ég var að pæla – er í lagi að pæla?“

Á áttunda áratugnum og fram á þann níunda var sögnin pæla í hinni nýju merkingu iðulega höfð innan gæsalappa og flokkuð sem slangur eins og áður er nefnt, og virðist heldur hafa verið litin hornauga – kannski hefur meintur Suðurnesjauppruni spilað þar inn í. Mér finnst ekki ótrúlegt að viðhorfið til hennar hafi breyst þegar Páll Skúlason prófessor gaf út bókina Pælingar árið 1987 – titillinn er skemmtilegur orðaleikur út frá nafni höfundarins en á sérlega vel við efni bókarinnar. Sambandið pæla í er auðvitað góð og gild íslenska og þetta er skemmtilegt dæmi um hvernig gamalgróið orð fær nýja merkingu sem þó er náskyld fyrri merkingu og æxlast af henni á eðlilegan og skiljanlegan hátt. Höldum áfram að pæla í íslenskunni.