Eiríkur Rögnvaldsson

Orðið taxi er notað um leigubíla í ýmsum tungumálum, þar á meðal íslensku þótt ýmsum þyki það kannski ekki gott mál – bæði í Íslenskri orðabók og Íslenskri nútímamálsorðabók er það sagt „óformlegt“. Orðið hefur tíðkast í málinu í a.m.k. heila öld – í elstu dæmum sem ég finn er það í samsetningunni taxabíll. Í Morgunblaðinu 1928 segir: „Litla bifreiðastöðin hefur nú fengið „taxa“-bíla“ og í sama blaði 1930 segir: „Skömmu seinna ók rauður „taxa“-bíll fram hjá veitingahúsinu.“ Þarna er taxa innan gæsalappa og fleiri hliðstæð dæmi má finna frá næstu áratugum, en í Íslendingi 1932 er orðið notað eitt og sér, án gæsalappa: „vanti ykkur bíl, þá [...] biðjið um taxa og látið ekki bíða eftir ykkur því taxinn telur tímann og tíminn er peningar.“

Þarna er taxi notað sem hvert annað íslenskt orð – fær myndina taxa í þolfalli og bætir við sig greini, taxinn. Dæmi um orðið í íslensku samhengi eru þó fá fram eftir öldinni. Í Þjóðólfi 1940 segir: „Við urðum að taka Taxa er stóð þar rétt hjá.“ Í Morgunblaðinu 1945 segir: „Loks náði dyravörðurinn – sem var kolsvartur – í taxa.“ Í Mánudagsblaðinu 1950 segir: „Nokkrir bílstjórar hjá ,,Hreyfli“ eru nú teknir upp á því að merkja bifreiðar sínar TAXI. Þetta nafn er nú orðið einskonar alþjóðanafn yfir leigubifreiðar, og þar sem það er nú orðin algengur siður að veifa bifreiðum á götum úti, þá er ólíkt liprara að kalla „Taxi – taxi“ heldur en „leigubíll – leigubíll“. Þetta nafn er ekkert óíslenzkara en t. d. doktor eða prófessor, svo því ekki að nota það?“

Í Fréttablaðinu 2021 segir Jón Gnarr: „Bílaleigubíll kemur til vegna þess að við gátum ekki notað taxi eins og er alþjóðlega þekkt um allan heim [...] af því að það er útlenska.“ Í aðsendu bréfi sem Gísli Jónsson birti í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1989 segir: „Leigubíll þýðir nú á dögum: bíll með bílstjóra, en flestir eru þeir nú með merki ofan á þakinu, sem er „taxi“. Ef menn læra smám saman að nota þetta orð fyrir „leigubíll með bílstjóra“, þá losnar hið rétta orð: leigubíll fyrir bíl á leigu án bílstjóra.“ Í öðrum þætti sama ár sagði Gísli: „Þá leitar svolítið á huga minn sú uppástunga [...] að taka við útlenda orðinu taxi (beygist eins og Faxi) og stytta svo „bílaleigubíll“ í leigubíll. Nú er „taxi“ þarfur þjónn eins og Faxi fyrrum.“

Orðið bílaleigubíll kemur fyrst fyrir 1963 – í Morgunblaðinu það ár segir: „Nýju fyrirbrigði hefir skotið upp í umferðinni, það er að segja hinum svokölluðu „bílaleigubílum“.“ Það má alveg taka undir að þetta er sérkennilegt orð – Jón Gnarr sagði: „Þannig að þetta er bara bull.“ Tvítekning á sama liðnum, bíll, er óheppileg þótt slíkt sé ekki einsdæmi. Mér finnst sjálfsagt að viðurkenna taxi sem gott og gilt íslenskt orð – það fellur fullkomlega að hljóðkerfi og beygingakerfi málsins. Vissulega á það sér enga ættingja í íslensku en það sama gildir um orðið bíll. Það væri líka æskilegt ef taxi kæmi algerlega í staðinn fyrir leigubíll þannig að hægt væri að nota það orð í stað bílaleigubíll, en ég er ekki viss um að það sé raunhæft á þessu stigi.

Í fréttum í gær var sagt frá því að Reykjavíkurborg og lögreglan hygðust „efla nágrannavörslu, velferðarþjónustu og myndavélaeftirlit til að sporna við auknum innbrotafaraldri í miðborginni“. Í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ sá ég að verið var að hnýta í orðið nágrannavarsla og sagt: „Það getur verið dýrt og tímafrekt að elta nágrannana.“ Þarna er væntanlega vísað til þess að í samsetningum þar sem -varsla er seinni liður vísar fyrri liðurinn iðulega til þolandans, þess eða þeirra sem á að verja eða gæta – bókavarsla, dyravarsla, fangavarsla, fjárvarsla, landamæravarsla, safnvarsla o.s.frv. Í orðinu nágrannavarsla vísar fyrri liðurinn aftur á móti til gerendanna, þeirra sem eiga að gæta umhverfisins.

En þegar að er gáð eru merkingartengsl samsetningarliðanna samt með ýmsu móti. Í orðinu brunavarsla er auðvitað ekki verið að verja bruna, heldur reyna að koma í veg fyrir bruna eða minnka skaða vegna bruna. Í orðinu næturvarsla er ekki verið að verja nóttina heldur verja eitthvað að næturlagi. Í orðinu refsivarsla er ekki verið að verja refsingu heldur merkir orðið 'hóta og beita refsingum fyrir afbrot'. Í orðinu veðurvarsla er ekki verið að verja veðrið heldur fylgjast með því – og svo mætti lengi telja. Einnig eru til orðin hervarsla og lögregluvarsla sem eru alveg sambærileg við nágrannavarsla. Það er því ljóst að bæði á seinni liðurinn -varsla sér ýmis merkingartilbrigði, og merkingarleg vensl hans og fyrri liðarins eru með ýmsu móti.

Annað svipað dæmi er orðið myndavélaeftirlit sem einnig kemur fyrir í áðurnefndri tilvitnun í fréttir gærdagsins. Í langflestum tilvikum vísar fyrri liður samsetninga með –eftirlit til þess eða þeirra sem litið er eftir, í ýmsum skilningi – bifreiðaeftirlit, brunaeftirlit, byggingaeftirlit, fjármálaeftirlit, kosningaeftirlit, kvikmyndaeftirlit, rafmagnseftirlit, ungbarnaeftirlit o.s.frv. En í sumum tilvikum vísar fyrri liðurinn til þeirra sem sinna eftirlitinu –  lækniseftirlit, lögreglueftirlit, ríkiseftirlit o.fl. Í myndavélaeftirlit, og einnig ratsjáreftirlit, vísar fyrri liðurinn ekki til þolanda heldur til eins konar geranda – tækis sem notað er til að framkvæma eftirlitið. Það eru samt engar líkur á að við misskiljum orðin þótt tengsl liðanna séu óvenjuleg.

Orðið nágrannavarsla er ekki nýtt – það hefur heilmikið verið notað undanfarinn aldarfjórðung og elsta dæmi sem ég finn um það er í Neytendablaðinu 1991: „Nágrannavarsla hefur verið að ryðja sér til rúms sem vörn gegn þjófum á undanfömum árum.“ Þótt vissulega sé rétt að fyrri liður samsetninga með -varsla vísi oftast til einhvers konar þolanda er þetta alveg rétt og eðlilega myndað orð. Það eru engar ákveðnar reglur um það hvernig merkingartengsl samsetningarliða geti verið – við lærum bara hvernig þeim er háttað í hverju orði fyrir sig. Oftast er það augljóst út frá samhengi, og þegar við erum farin að nota orðið hættum við að hugsa um innri gerð þess – orðið sem heild hefur bara ákveðna merkingu í huga okkar.

Í fréttum Ríkissjónvarpsins í kvöld var sagt: „Donald Trump forseti Bandaríkjanna átti afkastamikla og jákvæða fundi með bæði forseta Úkraínu og forsætisráðherra Ísraels í dag.“ Orðalagið „afkastamikla og jákvæða“ er greinilega þýðing á „positive and productive“ sem talskona Hvíta hússins notaði um fundina. Nú getur lýsingarorðið productive vissulega merkt 'afkastamikill' en í hefðbundnu máli held ég að sú merking komi aðeins til greina þegar orðið er notað um einhvers konar geranda – í Íslenskri nútímamálsorðabók er nafnorðið afköst skýrt 'magn vinnu eða afurðar sem maður, vél eða verksmiðja skilar'. Lýsingarorðið afkastamikill er skýrt 'sem sýnir mikil afköst við verk, mikilvirkur' – vísar sem sé til einhvers konar geranda.

Sú merkingarskýring getur augljóslega ekki átt við um óhlutstætt fyrirbæri eins og fund – hann getur ekki afkastað neinu, ekki verið gerandi. En fáein dæmi um þetta orðalag má þó finna í fjölmiðlum frá síðustu árum. Í fréttum Ríkisútvarpsins 2005 segir: „þetta er búinn að vera geysilega skemmtilegur og afkastamikill fundur.“ Í Morgunblaðinu 2009 segir: „Norðurljósadýrð og afkastamiklir fundir.“ Í Breiðholtsblaðinu 2021 segir: „Í frétt frá Þjónustumiðstöð segir að þetta hafi verið afkastamikill fundur.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Hann þakkaði Guðlaugi Þór Þórðarsyni utanríkisráðherra fyrir góðar viðtökur og afkastamikinn fund.“ Í Vísi 2023 segir: „Þetta hefur verið afar afkastamikill fundur.“

Eins og margt annað í málinu virðist þetta því vera að breytast og þá væntanlega fyrir áhrif frá ensku. Í staðinn fyrir 'sem sýnir mikil afköst við verk' er orðið afkastamikill farið að merkja 'sem skilar miklu, sem mikið kemur út úr' eða eitthvað slíkt. Auðvitað er breytingin ekki mikil en hún leiðir til þess að merking orðsins verður ekki jafn bókstafleg og áður – dregur í vissum skilningi úr gagnsæi þess. Um slíkt eru svo sem ótal dæmi í málinu og ástæðulaust að gera veður út af því. Það er hins vegar umhugsunarefni hversu dæmum af þessu tagi fjölgar mikið og ört – dæmum þar sem hefðbundin merking íslensks orðs hliðrast til vegna þess að það er notað sem jafngildi ensks orðs sem hefur svipaða merkingu, en ekki alveg þá sömu.

Í frétt Ríkissjónvarpsins í kvöld um fund Selenskís forseta Úkraínu með Burnham forsætisráðherra Bretlands var sagt: „Burnham hét því að heiðra að öllu leyti skuldbindingar Breta gagnvart Úkraínumönnum.“ Þetta orðalag er ekki einsdæmi og ekki alveg nýtt, en ekki í samræmi við hefðbundna merkingu sagnarinnar heiðra sem er skýrð 'gera (e-m) heiður, sýna (e-m) heiður eða virðingu' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Þarna liggur enskt orðalag augljóslega að baki – það sem Burnham sagði var „I will honour every commitment this country has made to Ukraine in full“. En þótt sögnin honour geti vissulega þýtt 'heiðra' og geri það oft þýðir hún líka 'virða' eða 'standa við' og það væri eðlilegri þýðing í þessu tilviki.

Aftur á móti er sambandið halda í heiðri vel þekkt í þessari merkingu a.m.k. síðan á nítjándu öld. Elsta dæmi þess með nafnorðinu skuldbinding sem ég finn er í Árbók Háskóla Íslands 1933: „Þeir gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að létta hersveitum sérhvers félaga bandalagsins för yfir land sitt, er tekur þátt í sameiginlegum athöfnum þeirra til þess að halda í heiðri skuldbindingum sáttmálans.“ Athugið að þarna tekur sambandið með sér þágufall, skuldbindingum, og þannig virðist það hafa verið framan af, en þolfall fer að sjást um 1940: „Hann lofaði að halda í heiðri hin nýju lög“ segir í Vísi það ár. Í Tímanum 1962 segir: „Íran mun halda áfram samvinnu sinni við Vesturlöndin og halda í heiðri skuldbindingar sínar.“

En það er ekki fyrr en undir síðustu aldamót sem sögnin heiðra fer að sjást í þessari merkingu. Í  Degi 1999 segir: „Á formaðurinn ekki að heiðra skuldbindingar sínar gagnvart þessu fólki líka?!! Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Steingeitin heiðrar skuldbindingar sínar.“ Í Viðskiptablaðinu 2011 segir: „hvort ríkissjóður Íslands eigi að heiðra skuldbindingar Landsbankans vegna Icesave.“ Í DV 2012 segir: „Hin nýja ríkisstjórn Grikklands verður að heiðra skuldbindingar sem Grikkland hefur undirgengist.“ Í Vísi 2021 segir: „Kvaðst hún telja réttast að sá meirihluti heiðraði skuldbindingu sína við Skosku þjóðina.“ Í Fréttablaðinu 2022 segir: „Rússland verður að […] heiðra alþjóðlegar skuldbindingar sínar.“

Dæmin eru samt ekki ýkja mörg. Það má svo auðvitað hafa mismunandi skoðanir á þessari nýjung í notkun sagnarinnar heiðra – vitaskuld er þetta íslensk sögn, og algengt að merking sagna hliðrist aðeins til eða víkki. Þarna gerist það væntanlega fyrst og fremst fyrir áhrif frá honour í ensku en orðasambandið heiðra skuldbindingar ber það svo sem ekki sérstaklega með sér að vera undir enskum áhrifum – ef við þekktum ekki til enska orðalagsins myndum við kannski telja þetta eðlilega útvíkkun á halda í heiðri. Mér finnst slík yfirfærsla ensks orðalags á íslensku almennt ekki æskileg en þetta eru svo sem ekki stórkostleg málspjöll og málnotendur verða bara að meta það hver fyrir sig hvað þeim finnst um þetta.

Í fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins í gær stóð „Þetta er búið að vera athyglisverður sólarhringur“. Þarna var vitnað í viðtal við Magna Ásgeirsson söngvara og einn skipuleggjenda „Bræðslunnar“ á Borgarfirði eystra. Í Facebook-hópnum „Hollvinir Ríkisútvarpsins“ var hneykslast á fyrirsögninni og bent á að þarna ætti að vera búinn, eins og stendur reyndar í texta fréttarinnar, „Þetta er búinn að vera athyglisverður sólarhringur“ – þ.e., notuð er karlkynsmyndin búinn í stað hvorugkynsmyndarinnar búið. Í hljóðskrá með viðtalinu er raunar erfitt eða ómögulegt að heyra hvora myndina Magni notar í raun og veru. En þar sem vísað er til karlkynsorðsins sólarhringur má vissulega halda því fram að karlkynið sé þarna eðlilegra.

En hvorugkynið er samt líka hugsanlegt, og ekki rangt. Lýsingarorð og lýsingarhættir samræmast venjulega frumlagi setningarinnar í kyni og tölu. Frumlagið er þarna ábendingarfornafnið þetta sem stendur í hvorugkyni, og því er búið einmitt sú mynd sem við væri að búast samkvæmt reglum. Berum þetta saman við setningu eins og kvöldið er búið að vera erfiður tími ­sem er hliðstæð nema hvað frumlagið er þar nafnorð í hvorugkyni en ekki fornafn. Þar finnst mér hvorugkynið búið þar sem lýsingarhátturinn samræmist frumlaginu kvöldið vera langeðlilegast þótt e.t.v. geti einnig komið til greina, a.m.k. í máli sumra, að láta lýsingarháttinn samræmast karlkynsorðinu tími og segja kvöldið er búinn að vera erfiður tími.

Þótt samræmi í kyni og tölu sé almennt bundið við frumlag getur nefnilega komið fyrir að lýsingarorð eða lýsingarháttur samræmist öðrum nefnifallslið ef hann er til staðar í setningunni. Þetta á einkum við ef frumlagið er fornafn í hvorugkyni, það eða þetta. Þess vegna er þetta er búinn að vera athyglisverður sólarhringur alveg eðlileg setning þótt athyglisverður sólarhringur sé ekki frumlag setningarinnar. En samræmi við frumlag getur samt aldrei verið rangt og þess vegna er þetta er búið að vera athyglisverður sólarhringur líka rétt íslenska. Annað dæmi um samræmi við nefnifallslið sem ekki er frumlag er þegar sagt er mér finnast þessar bækur góðar í stað mér finnst þessar bækur góðar – þessar bækur er ekki frumlag.

Á vefmiðli rakst ég á setninguna „Bréf sem var skrifað af farþega skipsins Titanic dögum áður en hann lést verður boðið upp á sunnudaginn“. Fyrir utan skipsheitið Titanic eru þarna auðvitað eintóm íslensk orð, en orðalagið er þó ekki í fullu samræmi við hefðbundna íslenska setningagerð. Samkvæmt henni væri nefnilega eitthvert ákvæðisorð með nafnorðinu dögum þarna, töluorð, lýsingarorð eða óákveðið fornafn – t.d. tveimur dögum, fáum dögum, einhverjum dögum, nokkrum dögum eða eitthvað slíkt. Aftur á móti er engin þörf á slíku ákvæðisorði í ensku og ljóst virðist að setningin er yfirfærð beint úr því máli – í ýmsum fréttum af umræddu bréfi segir „A rare Titanic letter written by a passenger days before he died in the disaster.“

Ég hef svo sem rekist á hliðstæðar setningar áður og hægt er að finna ýmis dæmi í textum frá síðustu árum. Í Vísi 2008 segir: „Árum síðar fékk ég loks tækifæri til að hitta annað kóngafólk.“ Í Morgunblaðinu 2011 segir: „Klukkustundum síðar átta starfsmenn sig á því að eitthvað vantar í hillurnar.“ Í Morgunblaðinu 2016 segir: „Dögum síðar spurði hún mig út í þennan Gimbil.“ Í Vísi 2016 segir: „Dögum seinna […] fannst síðasta manneskjan sem grafist hafði undir snjóþunganum.“ Í Vísi 2018 segir: „Mínútum síðar hringdi forsetinn.“ Í Vísi 2018 segir: „Mánuðum síðar áttaði sig hún hins vegar á því hvers eðlis brotin hafi verið.“ Í Bændablaðinu 2021 segir: „Vikum eða mánuðum síðar komu þau aftur á það svæði sem þær höfðu verið á.“

Þarna eru dæmi um ýmis orð sem vísa til tíma – mínúta, klukkustund, dagur, vika, mánuður, ár. Í öllum þessum dæmum finnst mér þurfa að vera eitthvert ákvæðisorð á undan nafnorðinu þótt þau hljómi vissulega ekki öll jafn óeðlilega í mínum eyrum. Þótt ég hafi ekki fundið dæmi um það í fljótu bragði mætti e.t.v. búast við svipuðum dæmum með öðrum orðum sem vísa til annars konar mælingar, svo sem lengdar eða hæðar – setningar eins og *þessi leið er bara kílómetrum lengri en hin eða *sjávarborð er sentimetrum hærri en fyrir öld. Slík bein yfirfærsla ensks orðalags er sífellt að verða meira áberandi í íslensku eins og ég hef oft skrifað um. Þetta eru kannski ekki stórkostleg málspjöll en samt alltaf betra að halda sig við málhefð.

Í „Málvöndunarþættinum“ var í gær vakin athygli á fyrirsögninni „Heimsmeistararnir fá hringi í verðlaun“ á mbl.is og spurt hvort ekki væri réttara að tala um hringa í þessu samhengi. Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls segir vissulega: „Fleirtölumyndin hringar er yfirleitt höfð um skartgripi, t.d. um gullhringa og giftingarhringa. Fleirtölumyndin hringir er yfirleitt höfð um aðra hringi, t.d. um kleinuhringi.“ En svo er bætt við: „Þessi notkun er á dálitlu reiki.“ Málfarsbankinn er  afdráttarlausari um þetta og segir: „Merking sker úr um það hvor fleirtalan verður fyrir valinu. 1) Fleirtalan hringar hefur yfirleitt aðeins þrengri merkinguna: fingurgull. Þau hafa sett upp hringana. 2) Fleirtalan hringir nær hins vegar yfir flest hringlaga.“

Í fornu máli er fleirtalan alltaf hringar, óháð merkingu – „tók hringana og dró á hönd sér“ segir t.d. í Morkinskinnu. Örfá dæmi má finna um fleirtöluna hringir frá sautjándu og átjándu öld en hún fer ekki að breiðast út fyrr en kemur fram á nítjándu öld og er orðin algeng í lok aldarinnar án þess að skýr merkingarmunur virðist gerður á myndunum. Báðar fleirtölumyndirnar eru gefnar upp í Islandsk Grammatik Valtýs Guðmundssonar, án þess að gert sé upp á milli þeirra. Það er þó svo að sjá sem langt fram á tuttugustu öld hafi sumum fundist upphaflega fleirtalan sú eina rétta. Þannig segir Jóhann Sveinsson í ritdómi í Tímariti Máls og menningar 1944: „Af röngum beygingum hef ég tekið eftir, að orðið hringur kemur fyrir í flt. hringir í stað hringar“.

Stundum eru fleirtölumyndirnar notaðar hlið við hlið í sömu merkingu. Í Nýjum kvöldvökum 1914 segir: „En nú þóttu hringar þessir vera á móti lögum; skipuðust menn þá undir ákveðin félagslög, og eftir það þutu þessir hringir upp eins og gorkúlur.“ Í Munin 1972 segir: „Erlendir auðhringar hafa teygt hingað arma sína. Hringir, sem hafa margfalda veltu íslenzka ríkisins.“ Í Sunnudagsblaði Tímans 1973 segir: „Það er einmitt vegna þess, að samvinnufélög eru öllum opin, að þau geta aldrei orðið auðhringar. Hringir eru lokaðir.“ Í Goðasteini 1996 segir: „Yfir báðum hjörtunum eru aðrir tveir hringir, með minni hringjum innan í og punkti fyrir miðju (depilhringar).“ Í Fréttablaðinu 2002 segir: „tattoohringar eru miklu ódýrari en gullhringir.“

Það er vissulega rétt að fleirtalan hringar er helst notuð um skartgripi, en því fer þó fjarri að hún sé einhöfð í þeirri merkingu. Á tímarit.is eru 590 dæmi um fleirtölumyndir með a af giftingarhringur en 381 dæmi um fleirtölumyndir með i. Í Risamálheildinni sem hefur einkum að geyma texta frá þessari öld hefur þetta snúist við – þar eru 396 dæmi um að giftingarhringur hafi fleirtölumyndir með a en 672 um að orðið fái fleirtölumyndir með i. Það verður því að taka undir með Gísla Jónssyni sem sagði í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1988: „Niðurstaðan af þessu öllu saman verður þá sú, að fleirtalan hringar sé tvímælalaust upphafleg, hringir sé og gömul mynd, en nú sé engin regla um notkun þessara orðmynda.“

Fyrirsögnin „Skuggafloti Rússa bíður gríðarlegt högg“ á mbl.is í dag vakti athygli mína – ég minntist þess ekki að hafa sé orðalagið bíða högg áður. Þrátt fyrir það þóttist ég svo sem átta mig á merkingunni – sögnin bíða er þarna notuð í merkingunni 'verða fyrir (e-u)'. Í þessari merkingu tekur hún með sér nafnorð í þolfalli sem táknar yfirleitt einhvers konar missi eða skaða – talað er um að bíða afhroð / bana / hnekki / ósigur / skaða / skipbrot / tap / tjón og svo samsetningar af þessum orðum, svo sem álitshnekki, heilsutjón. Orðið högg getur vissulega fallið í þennan flokk – það er oft notað í óeiginlegri merkingu um missi eða skaða, eins og í „Atvinnulíf í landinu varð við hrunið fyrir gríðarlegu höggi“ í Morgunblaðinu 2009.

En þótt ég kannaðist ekki við að högg í óeiginlegri merkingu væri notað með sögninni bíða má finna um það dæmi. Í Viðskiptablaðinu 2016 segir: „Helst stafar lækkunin af því að túrismi myndi bíða talsvert högg undir afnáminu“ og í Kjarnanum 2020 segir: „Líklegt er að einkaneysla hafi Nýsjálendinga beðið þungt högg á öðrum ársfjórðungi“. Það má líka finna gömul dæmi um fleiri sambærileg orð með bíða, svo sem nokkur um áfall. Í Morgunblaðinu 1940 segir: „hin unga húsfreyja beið áfall af sjúkdómi.“ Einnig eru dæmi um slys og óhapp – í Bjarma 1913 segir: „mig tekur það innilega sárt, að þú skyldir bíða slys af því að bjarga barninu mínu“ og á mbl.is 2019 segir: „Sá síðarnefndi beið óhapp á síðustu sekúndum æfingarinnar.“

Svo má auðvitað nefna „Því Gunnar vildi heldur bíða hel“ í Gunnarshólma Jónasar, og ef grannt er skoðað má örugglega finna einangruð dæmi um að fleiri orð sem merkja missi eða skaða séu notuð með sögninni bíða. Það mætti líka hugsa sér sambönd eins og til dæmis bíða ólán, bíða missi eða bíða sorg en ég finn engin dæmi um þau í fljótu bragði. Þótt sambandið bíða högg sem notað var í áðurnefndri fyrirsögn sé vissulega mjög sjaldgæft er engin ástæða til að hafna því, vegna þess að það er merkingarlega hliðstætt ýmsum öðrum samböndum sem nefnd eru hér að framan. Þetta er dæmi um eðlilega nýsköpun í máli sem ástæða er til að fagna frekar en amast við.

Í innleggi í „Málspjalli“ var vakin athygli á því að í grein á vef Ríkisútvarpsins (sem reyndar er orðin hátt í þriggja ára gömul) segir „30% þjóðarinnar les hefðbundnar bækur vikulega.“ Spurt var hvort sögnin ætti ekki að vera í fleirtölu, lesa, í ljósi þess að höfuðorð frumlagsliðarins, prósent, er þarna augljóslega í fleirtölu á eftir töluorðinu þrjátíu. Þótt eintöluorðið þjóð komi á eftir, næst sögninni, stendur það í eignarfalli og eignarfallseinkunn stjórnar aldrei málfræðilegu samræmi – það getur eingöngu miðast við orð í nefnifalli, höfuðorð frumlagsliðar. Þau sem tóku þátt í umræðu um þetta voru á einu máli um að sögnin ætti að vera í fleirtölu vegna fleirtölu á orðinu prósent, og það er vissulega í samræmi við það sem lengi hefur verið kennt.

En þetta er samt ekki alveg einfalt. Mér finnst eintalan, þrjátíu prósent þjóðarinnar les hefðbundar bækur vikulega, hljóma fullkomlega eðlilega og í raun mun eðlilegar en fleirtalan, þrjátíu prósent þjóðarinnar lesa hefðbundnar bækur vikulega. Ástæðan fyrir þeirri tilfinningu er væntanlega tvíþætt. Annars vegar sú að þótt þjóðarinnar geti ekki stjórnað málfræðilegu samræmi hefur það líklega áhrif á skynjun okkar, en það dugir þó ekki eitt og sér. Við getum ekki sagt t.d. *ráðamenn þjóðarinnar er ... – þar hlýtur nefnifallsorðið ráðamenn að stjórna fleirtölu. Meginástæðan er sennilega sú að við skynjum þessi þrjátíu prósent sem eina heild, og finnst því eðlilegt að hafa sögnina í eintölu þótt það sé ekki „rétt“ frá formlegu sjónarmiði.

Í áðurnefndri færslu í „Málspjalli“ var líka spurt um sams konar setningu með orðinu Íslendingar í staðinn fyrir þjóð – þrjátíu prósent Íslendinga les/lesa hefðbundnar bækur vikulega. Munurinn er sá að þarna er eignarfallið Íslendinga í fleirtölu, öfugt við þjóðarinnar, og önnur þeirra ástæðna sem ég sagði í fyrra dæminu að skýrðu eintölu sagnarinnar er því ekki til staðar. En eftir sem áður skynjum við þrjátíu prósentin sem eina heild sem eðlilegt er að stjórni eintölu sagnarinnar og því finnst mér eintalan þrjátíu prósent Íslendinga les hefðbundnar bækur alveg geta staðist hér, þótt fleirtalan þrjátíu prósent Íslendinga lesa hefðbundnar bækur sé að mínu mati eðlilegri. En ég býst við að tilfinning fólks fyrir þessu sé mismunandi.

Eins og áður segir hefur það lengi verið kennt í skólum að málfræðilegt samræmi sé hið eina rétta og merkingin ráði engu þar um. Ég sé samt engar forsendur fyrir því að hafna alveg merkingarlegu samræmi og veit í raun ekki á hverju slík höfnun gæti byggst, öðru en tilbúnum og tiltölulega nýlegum reglum sem byggjast ekki á raunverulegri málnotkun – eins og ég hef skrifað um er hægt að finna fjölda dæma um það frá öllum tímum í íslenskri málsögu að merking ráði samræmi frekar en málfræði. En ég veit að það situr fast í mörgum eftir kennslu og leiðréttingar í skólum að málfræðilegt samræmi sé hið eina rétta, og auðvitað er ég ekki að mæla með því að fólk breyti máli sínu – bara að það leyfi öðrum að nota merkingarlegt samræmi.

Ég var að lesa Barn náttúrunnar eftir Halldór frá Laxnesi eins og höfundurinn kallaði sig á þeim tíma og rakst á setningarnar „hann knúði það áfram með keyri sínu, vindinum, og notaði það til að þjaka mönnunum með“ og „Í fyrstu hafði það verið harmurinn yfir að missa Huldu, sem hafði þjakað honum“. Þarna tekur sögnin þjaka með sér þágufall sem ég mundi ekki eftir að hafa séð – í nútímamáli stjórnar þjaka ævinlega þolfalli. En í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, sama tíma og Barn náttúrunnar, er sögnin eingöngu gefin upp með þágufalli, og í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru fjölmörg dæmi um þágufallið allt frá sautjándu öld, svo sem „Þeir hafa bæði hrakt og þjáð / hrundið og þjakað honum“ í Passíusálmunum.

Ég hefði reyndar átt að muna eftir því að vitanlega tekur þjaka með sér þágufall í kvæði sem við höfum flest sungið – „Hugarhrelling sú / er hart þér þjakar nú“ segir í „Nú er frost á Fróni“ eftir Kristján Jónsson Fjallaskáld – kvæðið heitir raunar „Þorraþrællinn 1866“ sem sýnir aldur þess. En eins og með margt sem maður lærir í æsku hef ég aldrei tekið sérstaklega eftir þessu, og við erum líka vön því að ýmislegt í kveðskap víki frá venjulegu orðalagi án þess að við yfirfærum það á venjulegt mál. Vel má líka vera að þessu sé stundum hnikað til og reyndar má finna þess dæmi í söngbók á netinu að þágufallinu sé breytt í þolfall og textinn hafður „er hart þig þjakar nú“ en óvíst er hvort sú breyting hefur verið gerð viljandi eða óviljandi.

Í Passíusálmunum má reyndar líka finna dæmi um að þjaka taki þolfall – „Þóknist honum að þjaka / þitt hold örkumslum með“. En að öðru leyti virðist sögnin undantekningarlítið taka þágufall fram á tuttugustu öld þótt hún taki reyndar iðulega með sér forsetninguna að í elstu dæmum og merkir þá stundum fremur 'þrengja að, þrýsta á' en 'valda vanlíðan, þungu álagi' eins og í „fólkið þrengir og þjakar að þér“ í Nýja testamentinu í þýðingu Odds Gottskálkssonar frá 1540. Einstöku dæmi má þó finna um þolfallið, svo sem „bezt þú veizt, hvar böndin þjaka mann“ í Skírni 1835 og „einræðisleg og óhagkvæm yfirdrottnan hafði beygt hann í ásamt ýmsu öðru, er lengi hafði þjáð og þjakað hinn kraptalitla þjóðarlíkama“ í Gesti Vestfirðingi 1850.

En fallstjórn sagnarinnar virðist fara að breytast fyrir alvöru upp úr aldamótum, einkum á öðrum áratug tuttugustu aldar, og þágufallið hverfur smám saman – eftir miðja öldina sjást aðeins einstöku dæmi um það og nú hljómar það framandi í eyrum flestra, held ég. Það eru auðvitað til tugir ef ekki hundruð dæma um breytta fallstjórn sagna og þessi hegðun þjaka er því ekkert merkileg – og í raun ekki nema ein ástæða til að skrifa sérstakan pistil um hana: Að benda á að slíkar breytingar eru alþekktar í málsögunni og spilla málinu ekki neitt. Þess vegna er ástæðulaust og í raun fráleitt að ergja sig yfir sambærilegum breytingum sem eru í gangi núna, svo sem eins og breytingum á frumlagsfalli sagna á við langa og vanta.