Eiríkur Rögnvaldsson

Bókmenntaþátturinn „Kiljan“ hófst í gær á orðunum „Tvö af bestu rithöfundum þjóðarinnar verða hjá okkur í þessum þætti“. Þetta varð tilefni mikillar umræðu í „Málvöndunarþættinum“ þar sem bent var á að orðið rithöfundur væri karlkynsorð og því hefði átt að nota karlkynsmynd töluorðsins og segja tveir af bestu rithöfundum þjóðarinnar þrátt fyrir að rithöfundarnir sem um var rætt séu kona og karl. Meginreglan í íslensku er vissulega sú að sambeyging lýsingarorða, fornafna og töluorða, sem og vísun persónufornafna, sé formleg, málfræðileg – taki mið af kyni þess nafnorðs sem við á. Þannig hefði venjulega verið sagt t.d. rithöfundurinn er snjall og nýjasta bók hans frábær þótt um konu væri að ræða, vegna þess að rithöfundur er karlkynsorð.

En merkingarleg vísun persónufornafna, þ.e. vísun til kyns þeirrar persónu sem um er rætt, hefur þó tíðkast að einhverju marki í íslensku allt frá fornmáli. Í pistli sem Haukur Þorgeirsson skrifaði í „Málspjalli“ í vor sagði hann: „Ég hugsa að það hafi alltaf verið algengara í venjulegu máli að nota ekki formlegt samræmi heldur merkingarlegt samræmi í svona tilfellum. Ég hef leitað dálítið í fornum ritum að tilfellum þar sem fyrst er vísað til konu með nafnorði og síðan með fornafni. Þar hef ég hingað til aðeins fundið dæmi um merkingarlegt samræmi. Konan verður 'hún' en ekki 'hann'.“ Haukur tekur nokkur dæmi um þetta, meðal annars „En er læknir sá sár hans þá leitaði hún um það sár er hann hafði á síðunni“ úr Heimskringlu.

Merkingarleg sambeyging lýsingarorðs í stöðu sagnfyllingar er sérstaklega algeng með ákveðnum orðum þar sem oft er ósamræmi milli málfræðilegs kyns orðanna og kyns þeirra sem þau vísa til. Þetta eru t.d. orð eins og skáld sem er hvorugkyns og hetja sem er kvenkyns en vísa mjög oft til karlmanna. Í Árbók Háskóla Íslands 1924 segir: „skáldið var tekinn höndum sökum trúarskoðana sinna.“ Í Morgunblaðinu 1992 segir: „Hetjan er fallinn.“ Sama máli gegnir um orð eins og krakki sem er karlkynsorð en í fleirtölunni krakkar vísar mjög oft til kynjablandaðs hóps. Í Fálkanum 1957 segir: „Krakkarnir eru óþæg og skítug.“ Slík merkingarleg sambeyging var algeng á nítjándu öld eins og Guðrún Þórhallsdóttir hefur sýnt, a.m.k. í óformlegu máli.

Af ýmsum ástæðum hefur notkun merkingarlegrar vísunar og sambeygingar sennilega aukist töluvert á undanförnum áratugum þótt hún sé misjöfn eftir orðum. Við erum t.d. orðin vön því að forsætisráðherra landsins sé kona og því hljómar setningin „Forsætisráðherra er vongóð um að frumvarp hennar um breytingar á stjórnarskránni fái vandaða meðferð í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd“ í Vísi 2021 alveg eðlilega í mínum eyrum. En því nánari sem setningafræðileg tengsl orðsins sem um er að ræða eru við nafnorðið, þeim mun erfiðara er að nota merkingarlega sambeygingu. Lýsingarorð, töluorð eða fornafn í stöðu sagnfyllingar getur haft merkingarlega sambeygingu, en standi sama orð hliðstætt með nafnorði verður það alltaf að sambeygjast því.

Það er því ljóst að útlokað væri að segja *tvö bestu rithöfundar þjóðarinnar vegna þess að töluorðið og nafnorðið eru þar hliðstæð og þá kemur aðeins málfræðileg sambeyging til greina. En í áðurnefndu dæmi úr „Kiljunni“ eru þau ekki hliðstæð, heldur er nafnorðið í forsetningarlið sem stendur með töluorðinu, tvö af bestu rithöfundum þjóðarinnar. Ýmis sambærileg dæmi má finna um merkingarlega sambeygingu í þeirri setningagerð. Í Norðurljósinu 1961 segir: „Hér koma tvær af beztu viðskiptavinum mínum.“ Í Vísi 1977 segir: „sigraði hún m.a. tvær af fremstu 800 metra hlaupurum Svía.“ Í DV 2001 segir: „Það vantaði tvær af bestu mönnum liðsins.“ Í Fréttablaðinu 2005 segir: „Hér til hægri sjást tvær af bestu leikmönnum Stjörnunnar.“

Í þessum dæmum er vísað til tveggja kvenna og því notuð kvenkynsmynd töluorðsins, tvær, enda þótt nafnorðin sem notuð er um konurnar í textanum séu karlkyns. Fjölda sams konar dæma um merkingarlega vísun töluorðs eða fornafns má finna þar sem nafnorðið er eitt þeirra sem áður voru nefnd – skáld, hetja eða fleirtalan krakkar. Í Skírni 1869 segir: „Einn af skáldum Þjóðverja […] Emanuel Geibel að nafni.“ Í Austra 1901 segir: „Enn þá lifir einn af hetjunum úr einvalaliði Napóleons mikla, pólskur maður.“ Í Helgarpóstinum 1987 segir: „En þeir eru bara tveir af hetjum Kellys.“ Í Barnablaðinu 1942 segir: „kom þá hálfgjörður öfundarsvipur á sum af krökkunum.“ Í Austra 1989 segir: „Á myndinni hér að ofan eru þrjú af krökkunum.“

Þótt vissulega sé því haldið fram að sambeyging og vísun í íslensku sé ævinlega málfræðileg er það líklega að einhverju leyti tilbúin regla sem á sér ekki endilega styrka stoð í málkennd fólks þótt hún hafi verið barin inn í okkur í skólum svo að við höldum oft að eðlileg merkingarleg sambeyging sé röng. Guðrún Þórhallsdóttir hefur bent á að mótendur íslensks málstaðals á nítjándu öld „voru ekki aðeins innblásnir af fornmálinu, heldur ekki síður því sem þeir þekktu til málstöðlunar hjá öðrum þjóðum og tungumálakennslu, m.a. kennslu latínu. Hin langa latínukennsluhefð lagði mikla áherslu á beygingar […] og á formlegt samræmi. Því vakna grunsemdir um að málstöðlunin hafi e.t.v. orðið til að auka formlegt samræmi“ segir Guðrún.

Merkingarleg sambeyging og vísun á sér langa hefð í málinu og fráleitt að hafna þessu algerlega og í eitt skipti fyrir öll, þótt notkun þess lúti vissulega ýmsum venjum og takmörkunum og tilfinning fólks fyrir því sé misjöfn. Vegna áherslu á málfræðilega sambeygingu má búast við því að merkingarleg sambeyging sé mun algengari í óformlegu máli en í textum – þar hafi hún oftast verið hreinsuð út. En það er ljóst að ýmsum finnst eðlilegt að töluorðið í setningum eins og þeirri sem hér er til umræðu miðist við kyn þeirra sem um er rætt, og í umræðu í „Málvöndunarþættinum“ var m.a.s. bent á að tvö af bestu rithöfundum var í þessu tilviki eiginlega skýrara orðalag en tveir af bestu rithöfundum vegna þess að það gaf meiri upplýsingar.

Um daginn var ég að lesa Alþýðubókina eftir Halldór Laxness frá 1930 og rakst þar á setninguna „Þessir sömu menn ættu að byrgja andlit sín“. Þá rifjaðist upp fyrir mér að þetta orðalag var fordæmt í ábendingunum Gætum tungunnar sem „Áhugasamtök um íslenskt mál“ (Helgi Hálfdanarson) birtu í blöðum upp úr 1980 og margar í samnefndu kveri 1984. Þar segir: „Sagt var: Konur í Íran hylja andlit sín með blæjum. Þetta er erlend setningargerð. Rétt væri: Konur í Íran hylja andlitið með hlæju. (Nema hver kona hafi fleiri en eitt andlit.)“ Eins og margt annað úr Gætum tungunnar endurómar þetta í vægari mynd í Málfarsbankanum: „Betur fer á að segja konur hylja andlit sitt en „konur hylja andlit sín“ (sbr. hylja ásjónu sína).“

Nú er það auðvitað ekki svo að „hver kona hafi fleiri en eitt andlit“ og þess vegna má vel halda því fram að eintalan, konurnar hylja andlitið/andlit sitt, sé rökrétt þarna. En séu konurnar fleiri en ein eru andlitin það auðvitað líka, og fleirtalan, konurnar hylja andlit sín, er því fullkomlega rökrétt líka. Þetta snýst bara um það við hvað er miðað og engin leið að halda því fram að annað orðalagið sé rökréttara en hitt þóttt einhverjum geti vitanlega fundist annað smekklegra en hitt eins og vísað er til í Málfarsbankanum, án þess að fyrir því séu færð rök. Hins vegar má auðvitað hugsa sér að taka annað orðalagið fram yfir hitt á grundvelli málhefðar, og til hennar er einmitt vísað í Gætum tungunnar með staðhæfingunni „Þetta er erlend setningargerð“.

Það eru hins vegar engar forsendur fyrir þessari staðhæfingu. Í Sjö sofenda sögu, handriti frá fyrsta hluta fjórtándu aldar, segir: „fólust þeir og huldu andlit sín“. Í sama handriti er líka dæmi um eintöluna: „engi var dauðalitur á andliti þeirra.“ Í Guðbrandsbiblíu frá 1584 eru mörg dæmi um fleirtöluna andlit sín. Í Fyrstu Mósebók segir: „Og þeir sneru sínum andlitum þar frá so að þeir sæju ei þeirra föðurs blygðan.“ Í Jesaja segir: „Með tveimur huldu þeir sín andlit og með.“ Í Esekíel segir: „snúið yðar andlitum í burt frá öllum yðar svívirðingum“. En einnig eru dæmi um andlit í eintölu þótt vísað sé til fleiri en eins. Í Bréfi Jeremía segir: „Þau eru svört í andlitinu af reyknum í húsinu.“ Í Jesaja segir: „Drottinn mun afþurrka tárin af allra andliti.“

Bæði Sjö sofenda saga og Guðbrandsbiblía eru vissulega þýðingar og það má svo sem vel vera að fleirtalan sé þarna ættuð úr forritinu og því „erlend setningargerð“ að uppruna. En hún hefur þá a.m.k. tíðkast í íslensku í sjö hundruð ár og hlýtur því að vera orðin íslensk fyrir löngu – um andlit sín eru yfir 700 dæmi á tímarit.is allt frá miðri nítjándu öld. Tilvísun Málfarsbankans í eintöluna hylja ásjónu sína á væntanlega að vera rök fyrir eintölu í hylja andlit sín, en fjölmörg gömul dæmi eru til um fleirtöluna ásjónur í sambærilegum setningum, t.d. í Guðbrandsbiblíu. Í Opinberunarbók Jóhannesar segir: „Og þeir [...] féllu fram á sínar ásjónur.“ Í Annarri Makkabeabók segir: „Þá er þetta var allt búið féllu þeir fram á sínar ásjónur fyrir Drottni.“

Annað hliðstætt dæmi úr Gætum tungunnar er: „Sagt var: Þeir hristu höfuðin. Þetta er erlend setningagerð. Rétt væri: Þeir hristu höfuðið. (Hið fyrra gæti átt við þríhöfðaða þursa.)“ Eins og í fyrra dæminu er þetta tekið upp í mildari mynd í Málfarsbankanum: „Það fer betur á að segja þeir hristu höfuðið en „þeir hristu höfuðin“.“ Gísli Jónsson nefndi hristu höfuðin sem dæmi um „fleirtölupestina“ í Morgunblaðinu 1996. En hér gildir það sama og sagt var um andlit – hvort tveggja er rökrétt, eftir því við hvað er miðað. Fleirtalan kemur fyrir í fornu máli – í Sturlungu segir: „Það er þeim nú ráð, er hæst báru höfuðin á Hellu-fundi.“ Í 38. Passíusálmi Hallgríms Péturssonar segir: „hristu með háðung höfuðin“ – borið fram höfuðen, rímar við senn.

Fleirtalan er mjög algeng í þessum samböndum og hvorki hægt að nota röklegt samhengi né málhefð til að gera upp á milli hennar og eintölunnar – hvort tveggja er rökrétt og í samræmi við margra alda hefð. Það er ekkert athugavert við fleirtöluna en andstaða við hana er dæmi um kreddu sem hefur einhvern veginn orðið hluti af viðteknum hugmyndum um „rétt“ og „rangt“, „gott“ og „vont“, án þess að eiga sér nokkra stoð. Það er ekki einsdæmi að smekkur eða sérviska eða misskilningur áhrifamikilla manna í málfarsefnum, sem jafnvel gengur þvert gegn almennri málnotkun, verði að viðteknum sannindum sem hver étur upp eftir öðrum án þess að nokkurn tíma sé haft fyrir því að grafast fyrir um forsendurnar eða draga þær í efa. Það er ekki heppilegt.

Í fyrirsögn í Vísi í gær segir: „Tveir reyndu að flýja lögreglu á fótum eftir eftirför“ og í fréttinni sjálfri segir: „Ökumennirnir reyndu báðir að flýja á fótum eftir að hafa stöðvað bíla sína.“ Eins og vakin var athygli á í „Málvöndunarþættinum“ er þetta vissulega óvenjulegt orðalag – hefðbundnari íslenska væri flýja á hlaupum. Stundum er eintalan á fæti notuð í sömu merkingu, eins og í fyrirsögninni „Keyrði ölvaður aftan á strætó og stakk af á fæti“ í Fréttablaðinu 2022. Um það samband skrifaði ég á sínum tíma og sýndi að þrátt fyrir að það minni á on foot á ensku er það góð og gild íslenska og kemur fyrir þegar í fornu máli. En fleirtalan á fótum er hins vegar sjaldgæf í þessari merkingu þótt fáein dæmi megi finna um hana frá seinustu árum.

Á Hugi.is 2007 segir: „Hvers á ég að gjalda sem ferðast alltaf á fótum?“ Í Morgunblaðinu 2001 segir: „Að vísu er líklega ekki langt í að svo verði ef [...] menn hætti alveg að geta ferðast á fótum milli húsa.“ Í DV 2008 segir: „Flúði maðurinn á fótum í felur.“ Í Morgunblaðinu 2008 segir: „Þegar ferðast var á fótum, eigin eða hestsins, mótuðust göturnar af sjálfu sér.“ Í DV 2009 segir: „Hann reyndi að flýja lögregluna á fótum.“ Í Vísi 2022 segir: „Þau komust til Spánar með því að fara yfir Sahara eyðimörkina á fótum.“ Í Fréttablaðinu 2023 segir: „Hann yfirgaf bíl sinn á flugbrautinni og reyndi að flýja á fótum.“ Í Mannlífi 2023 segir: „Samkvæmt yfirvöldum byrjuðu átökin er Nichols reyndi að flýja á fótum af vettvangi.“

Þessi dæmi eru þó svo fá að því fer fjarri að sambandið á fótum hafi öðlast hefð í þessari merkingu – enn sem komið er. En það þarf ekki endilega að þýða að ástæða sé til að amast við notkun þess. Notkun fóta í fleirtölu í flýja/fara/ferðast á fótum er alveg hliðstæð notkuninni í vel þekktum samböndum eins og taka til fótanna í merkingunni 'forða sér á hlaupum' og eiga fótum fjör að launa í merkingunni 'þurfa að flýta sér þaðan á hlaupum'. Vissulega er ekki óhugsandi að notkun sambandsins í íslensku sé undir einhverjum áhrifum frá on foot í ensku, en það er ekki nægileg ástæða til að hafna því. Sambandið (ferðast) á fótum í merkingunni '(ferðast) fótgangandi, hlaupandi' er eðlileg og rökleg nýsköpun sem ástæða er til að taka vel.

Í frétt í Vísi í gær stóð „Finnbjörn Hermannsson, fráfarandi forseti ASÍ, kvaddi sér til máls á þinginu í umræðunum um tillöguna.“ Vakin var athygli á þessu í „Málvöndunarþættinum“ og sagt „Hér er tveimur orðtökum slegið saman sýnist mér“ – þ.e. kvaddi sér hljóðs og tók til máls. Forsetningin til sýnir að sú ályktun er örugglega rétt, en öðru máli myndi gegna ef aðeins hefði staðið þarna kvaddi sér máls. Það orðasamband er vissulega ekki algengt en kemur þó fyrir u.þ.b. 25 sinnum á tímarit.is. Tilbrigðið biðja/beiða sér máls kemur reyndar einnig fyrir og er eldra –í Öldinni 1893 segir: „Magnús Pálsson frá Wpg. bað sér máls til að gefa skýring.“ Merkingin er þarna augljóslega svipuð og í kveðja sér hljóðs, þ.e. 'biðja um orðið'.

Elsta dæmi sem ég finn um kveðja sér máls er í Lögbergi 1927: „Svo kvaddi Bartja sér máls.“ Í Morgunblaðinu 1953 segir: „Vill ekki einhver kveðja sér máls?“ Í Tímanum 1955 segir: „Í sambandi við tillögu þeirra Bernharðs og Gísla, kvaddi Gísli Jónsson sér máls.“ Í Vísi 1964 segir: „Þá kvaddi sér máls utan dagskrár Skúli Guðmundsson.“ Í Mánudagsblaðinu 1967 segir: „Þar kveður Baldvin Einar sér máls um frelsismálin fyrstur manna.“ Í Morgunblaðinu 1977 segir: „Það var borgarfulltrúi Alfreð Þorsteinsson (F) sem fyrstur kvaddi sér máls.“ Í DV 1984 segir: „Síðan kvaddi sér máls Rögnvaldur Ólafsson framkvæmdastjóri.“ Í Morgunblaðinu 1991 segir: „Og Hjörleifur Guttormsson [...] kvaddi sér máls um þingsköp.“

Þótt dæmin um kveðja sér máls séu vissulega ekki mörg eru þau fleiri en svo að beint liggi við að afgreiða þau sem villur eða samslátt orðasambanda. Sögnin kveðja getur merkt 'biðja, krefjast, heimta', og þótt sambandið kveðja sér hljóðs merki bókstaflega 'biðja um þögn' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók er yfirfærð merking þess í raun 'biðja um orðið', 'taka til máls' eins og það er skýrt í Íslenskri orðabók. Það er því ekkert órökrétt við að nota sambandið kveðja sér máls í merkingunni 'biðja um að fá að mæla', þ.e. 'biðja um orðið' – það er góð og gild íslenska sem engin ástæða væri til að amast við þótt það breiddist út. Hins vegar er kveðja sér til máls eins og í áðurnefndri frétt augljós villa sem sjálfsagt er að leiðrétta.

Fyrir réttum fjórum árum, um miðjan október 2022, skrifaði ég harðorðan pistil í „Málspjall“ um þá hneisu að í Leifsstöð höfðu öll skilti og tilkynningar ensku á undan íslensku. Þar var nefnt að stjórn Íslenskrar málnefndar hefði skrifað Isavia um málið bæði 2016 og 2017, en engin svör fengið. Í framhaldi af umræðum um þetta, m.a. hvatningu þáverandi menningar- og viðskiptaráðherra,  samþykkti stjórn Isavia „að íslenska verði framvegis í forgrunni tungumála við endurnýjun merkingakerfis í flugstöð Leifs Eiríkssonar“. Næst fréttist af málinu á degi íslenskrar tungu 2023  – í mbl.is sagði: „Þá hefur stjórn Isavia hefur ákveðið að íslenskan verði á undan öðrum tungumálum á öllum leiðbeiningarskiltum á flugvellinum fyrir árslok 2024.“

En sú tímaáætlun stóðst ekki og vorið 2025 sagði upplýsingafulltrúi Isavia í viðtali við mbl.is: „„Þetta verkefni er í fullum gangi. Það hefur tekið lengri tíma en við áætluðum þar sem umfangið er töluvert meira en gert var ráð fyrir. [...] „Markmiðið er að verkefninu ljúki fyrir vorið 2026.“ Nú er vorið 2026 liðið og komið haust, en það er alveg ljóst að því fer fjarri að þessu verkefni sé lokið. Ég var í Leifsstöð á mánudaginn var. Ég fór vissulega ekki um alla bygginguna en á öllum þeim skiltum sem ég sá var enskan enn á undan íslenskunni – annaðhvort fyrir ofan eða framar í línu – og/eða með stærra eða breiðara letri. Ég get ekki fullyrt að þannig sé þetta alls staðar í byggingunni en svona var það á þeim stöðum sem allir farþegar fara um.

Isavia heldur þannig áfram að vera sér til háborinnar skammar – og nú bætast margsvikin loforð ofan á skömmina fyrir að gera ensku hærra undir höfði en íslensku. Hér er rétt að benda á að verði nýtt frumvarp Snorra Mássonar og annarra þingmanna Miðflokksins að lögum verður þetta beinlínis ólöglegt – þar segir nefnilega að sé erlendur texti látinn fylgja íslenskum skuli „íslenskur texti auglýsingar vera mest áberandi, svo sem efst á blaði, feitletraður eða í stærra letri en texti á öðrum málum“. Það er auðvitað fullkomlega óþolandi að fyrirtæki í eigu ríkisins skuli sýna þjóðtungunni slíka lítilsvirðingu – og komast upp með það að margbrjóta eigin loforð um að bæta ráð sitt. Isavia skuldar þjóðinni skýringu og afsökunarbeiðni vegna þessa.

Í mbl.is í dag er áhugaverð frétt um orðanotkun í starfsauglýsingu Veitna. Þar var fyrst auglýst eftir „samskiptastýru/-stjóra/-stýri“ eins og fyrirtækið sagðist áður hafa gert í starfsauglýsingum sínum. En eftir að hafa fengið álit frá kvári og trans manni sem taldi að „[e]kki væri eftirspurn eftir slíku innan hinsegin samfélagsins og því ekki þörf á að breyta titli eftir kyni, heldur væri nóg að nota aðeins orðið stjóri“ var ákveðið að taka -stýri út. Um þetta voru þó skiptar skoðanir og annar álitsgjafi sem leitað var til vildi „meina að komin væri hefð fyrir svokölluðu kynhlutlausu máli í starfsauglýsingum“, en niðurstaðan var sú að auglýsingunni var ekki breytt í annað sinn og í lokagerð hennar stendur því „Veitur leita að samskiptastýru/-stjóra“.

Þessi vandræðagangur með auglýsinguna sýnir í hnotskurn þann vanda sem kynjahalli íslenskra starfsheita getur skapað í þjóðfélagi þar sem hvers kyns mismunun kynjanna er litin hornauga. Langflest íslensk starfsheiti eru karlkyns og fyrir því eru væntanlega tvær samverkandi ástæður. Annars vegar voru það framan af einkum eða eingöngu karlmenn sem gegndu fjölmörgum störfum og eðlilegt að starfsheitin tækju mið af því og væru karlkyns, en hins vegar er málfræðilegt karlkyn frá fornu fari og af sögulegum ástæðum „hlutlaust“ kyn, notað í almennri vísun. Málfræðilegt karlkyn nafnorðs er því í raun formsatriði sem hefur frá málfræðilegu sjónarmiði enga tengingu við kyn þess fólks sem orðið er notað um.

En það breytir því ekki að í huga margra málnotenda eru tengsl þarna á milli, sem koma m.a. fram í því að mörgum finnst óeðlilegt eða ankannanlegt að nota karlkynsorð í vísun til konu eða kvárs. Vissulega er deilt um rót þessarar tilfinningar – hvort um sé að ræða raunverulega tilfinningu sem eigi sér rætur í málkennd fólks, eða hvort ræturnar séu kynjapólitískar en komi málkennd ekki við. Um þetta er útilokað að fullyrða nokkuð án rannsókna sem ekki liggja fyrir, en ég er samt viss um að í a.m.k. sumum tilvikum er þetta raunveruleg og einlæg tilfinning sem er hluti af málkennd fólks. Þessi tilfinning, hverjar sem rætur hennar kunna að vera, hefur leitt til þess að ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að draga úr karllægni starfsheita.

Helsta aðferðin sem notuð hefur verið til þess er sú að breyta seinni lið orðanna – setja t.d. -kona í stað -maður (þingkona, knattspyrnukona, stjórnarkona), -stýra í stað -stjóri (framkvæmdastýra, samskiptastýra) o.s.frv. Þetta er þó ýmsum vandkvæðum bundið – ekki er alltaf hægt að finna kvenkyns samsvaranir við karlkyns seinni lið starfsheita. Mjög mörg starfsheiti enda t.d. á viðskeytum eins og -andi, -ari, -ingur eða -uður og þótt í sjálfu sér væri auðvelt að gefa þeim kvenkynsendingu og breyta þeim í -anda, -ara, -inga og -uða virðist það ekki hafa verið gert – orð eins og *stjórnanda, *iðnrekanda, *kennara, *hárgreiðslumeistara, *hjúkrunarfræðinga, *verkfræðinga, *hönnuða o.s.frv. hljóma mjög óeðlilega og eru fráleit.

En eigi einnig að taka tillit til þeirra sem skilgreina sig utan kynjatvíhyggjunnar dugir ekki að búa til kvenkynsmynd starfsheitanna – það þarf einnig að hafa hvorugkynsmynd og myndin -stýri í umræddri auglýsingu hefur átt að þjóna þeim tilgangi. Það er þó oft mun erfiðara að búa til hvorugkynsmyndir starfsheita en kvenkynsmyndir, m.a. vegna þess að hvorugkynið á sér enga endingu sem einkenni það (eins og -ur og -i eru dæmigerðar karlkynsendingar og -a dæmigerð kvenkynsending). Og þótt kvenkynsorðið stýra sé eðlileg samsvörun við stjóri gegnir öðru máli um hvorugkynsorðið stýri vegna þess að það orð á sér langa hefð í málinu um hlut, og það er almennt ekki heppilegt að taka orð um hluti og fara að nota þau um fólk.

Þar að auki held ég að kyngreind starfsheiti séu ekki æskileg og geti raunar unnið gegn markmiði sínu vegna þess að þau bjóða heim þeirri hugmynd eða tilfinningu eða þróun að verksvið – eða valdsvið – starfa sé eða verði mismunandi eftir kyni þeirra sem gegna þeim. Er framkvæmdastýra valdaminni eða tekið minna mark á henni en framkvæmdastjóra? Er þingkona áhrifaminni en þingmaður? O.s.frv. Ég veit þetta ekki, en finnst það ekki útilokað. Þótt ég skilji vel og styðji af heilum hug hugmyndina á bak við það að draga úr kynjahalla íslenskra starfsheita held ég sem sagt að meðan ekki finnast góð hvorugkyns starfsheiti í stað hefðbundinna karlkyns starfsheita sé skást að halda sig við þau hefðbundnu.

En þá skiptir máli að við séum meðvituð um að kyn starfsheitisins getur haft ómeðvituð áhrif á viðhorf fólks til starfsins og eðlis þess. Um þetta hef ég skrifað fjölda pistla og hef t.d. sýnt fram á að fólk notar þjóðaheiti – sem öll eru karlkyns – miklu síður um konur en karla. Þegar rætt er um konur er frekar notað lýsingarorð og nafnorð, t.d. danska konan Pernille, en þjóðaheitið, Daninn Pernille. Ég hef líka sýnt að sjálfgefinn skilningur á starfsheitum sem enda á -maður, eins og ökumaður, virðist oft sá að þau vísi til karlmanna. Við breytum þjóðaheitum eða starfsheitum ekki svo glatt, og mér dettur ekki í hug að tala fyrir því. En mér finnst samt mikilvægt að við áttum okkur á þessu og höfum það í huga.

Nýlega fór ég með bílinn minn í dekkjaskipti og fór þá að velta fyrir mér helstu orðum sem notuð eru í tengslum við þá aðgerð. Orðið dekk kom inn í málið á átjándu öld, úr dæk í dönsku, og er skylt nafnorðinu þak og sögninni þekja. Það hefur ýmsar merkingar samkvæmt Íslenskri orðsifjabók: 'grasbekkur framan við bæjarþil eða smágrashjalli við hús; grasræma utan við vegarbrún; þilfar á skipi; skjólþak eða hlíf; hjólbarði’. Elsta dæmi um síðastnefndu merkinguna er í Þjóðólfi 1905: „Sömuleiðis dekk, slöngur o.m.m.fl.“ Þar og í öðrum elstu dæmum um þessa merkingu er vísað til reiðhjóladekkja en elsta dæmi um að vísað sé til dekkja á bíl er í Morgunblaðinu 1915: „verður þar gert við dekk og slöngur af bifreiðum og hjólhestum.“

Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er þágufall fleirtölu eingöngu haft dekkjum og eignarfall fleirtölu dekkja, en í elstu dæmum er beyging orðsins j-laus. Í Morgunblaðinu 1916 segir: „Miklar birgðir af dekkum og slöngum með 15 mánaða ábyrgð.“ Þágufall fleirtölu með j sést ekki fyrr en í Morgunblaðinu 1927: „reynið þessa ágætu tegund, næst er þjer þurfið á dekkjum að halda.“ Elsta dæmi um eignarfall fleirtölu er í Stormi 1928: „1928 var ekki eftirbátur undanfarinna ára um stórkostlega aukningu á sölu Good-year bíladekka.“ Eignarfall fleirtölu með j sést ekki fyrr en í Tímanum 1951: „Bifreiðin er G.M.C. 10 dekkja.“ Samkvæmt uppruna ættu þessi föll ekki að hafa j en það hefur komið inn fyrir áhrif frá öðrum orðum.

Af nafnorðinu dekk hefur verið mynduð sögnin dekkja í merkingunni 'setja (vetrar)dekk undir' en hún er sárasjaldgæf og finnst ekki í orðabókum. Í Vísi 1971 segir: „greinilegt að fjöldinn hefur dregið það í lengstu lög að dekkja bíla sína fyrir veturinn.“ Í Morgunblaðinu 2018 segir: „Láttu fagmenn dekkja bílinn.“ Lýsingarorðið dekkjaður sem að forminu til lítur út eins og lýsingarháttur þátíðar af dekkja og virðist eingöngu koma fyrir með atviksorði, vel/illa dekkjaður í merkingunni 'á góðum/vondum dekkjum', er hins vegar töluvert algengara þótt það sé ekki að finna í orðabókum frekar en sögnina. Það er þó ekki nýtt – elsta dæmi sem ég finn er í Morgunblaðinu 1943: „Bíllinn er með nýrri vjel og sæmilega dekkjaður.“

Málhreinsunarstefnan var mjög sterk á fyrsta hluta tuttugustu aldar og ekki við öðru að búast en reynt væri að smíða alíslenskt orð í staðinn fyrir tökuorði eins og dekk. Í lista um „Orð úr viðskiftamáli“ sem Orðanefnd Verkfræðingafjelagsins hafði tekið saman og birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1925 var í stað orðsins dekk stungið upp á orðunum barði, bílbarði og hjólbarði. Orðið barði eitt og sér getur merkt 'skjöldur', 'hlíf' eða eitthvað slíkt, sbr. barð sem getur merkt 'skegg', og er það trúlega hugsunin á bak við þessi orð. Af þessum orðum er hjólbarði það eina sem hefur lifað – fáein dæmi má finna um bílbarða fram á fimmta áratuginn. Orðið barði er þó stundum notað sem stytting, og til er dekkjaverkstæði sem heitir Barðinn.

En til að dekk nýtist undir bíl þarf það að vera á felgu. Orðið felga er líka tökuorð úr dönsku, fælg. Elsta dæmi um það er í auglýsingu um „Nýkomnar bifreiðavörur“ í Vísi 1920 þar sem m.a. eru taldir upp „hjólhringir (felgur)“. Elsta dæmi um orðið hjólhringur er reyndar frá 1879 en það virðist hafa verið notað í ýmsum merkingum sem ekki er alltaf gott að átta sig á. Stundum virðist það einfaldlega merkja 'hjól' (t.d. í rokk) en alloft merkir það 'dekk', eins og í Morgunblaðinu 1929: „En hjólhringur sprakk á lögreglubílnum.“ Það er ekki að sjá að orðið hafi nokkurn tíma verið notað að ráði í merkingunni ‚felga‘ og raunar sé ég ekki að nokkurt nýyrði fyrir felgu hafi komið fram – og hafi  það verið smíðað hefur það a.m.k. ekki náð fótfestu.

Ef dekk springur þarf að skipta um dekk, en þegar skipt er um dekk af annarri ástæðu, einkum þegar skipt er milli sumar- og vetrardekkja, er oftast talað um að umfelga. Sú sögn er ekki nema fimmtíu ára gömul – í Þjóðviljanum 1975 segir: „Þá flykkjast allir að og þurfa að láta umfelga í ofboði.“ Nafnorðið umfelgun kemur einnig fyrir í sömu frétt: „umfelgun á dekki, þ.e. að færa sumardekkin af og setja snjódekkin á.“ Þarna hefur þótt ástæða til að skýra orðið umfelgun. Sögnin felga ein og sér kemur hins vegar varla fyrir, nema í auglýsingum frá áttunda og níunda áratugnum – „Felgum – affelgum – neglum“. Sögnin affelga og nafnorðið affelgun eru annars helst notuð um óhöpp – „Einnig er hætta á að affelga í hliðarhalla“ segir í Degi 1998.

Í Kastljósi Ríkissjónvarpsins var áðan sýnt alllangt viðtal við Andreas Schleicher, yfirmann menntamála hjá OECD, þar sem PISA-prófin voru til umræðu, meðal annars útkoma íslenskra ungmenna á prófunum og möguleg viðbrögð við henni. Efni viðtalsins var því mjög áhugavert, en það var á ensku og sýnt ótextað – væntanlega vegna einhverra tæknivandræða. Umsjónarmaður Kastljóss baðst vissulega afsökunar á textaleysinu eftir á og lofaði að viðtalið yrði textað á netinu þegar þar að kæmi. Vitanlega getur tæknin alltaf brugðist og ekkert við því að segja – en mér finnst viðbrögðin við textaleysinu óviðunandi og Ríkisútvarpinu ekki sæmandi. Þótt efni viðtalsins væri mikilvægt var það ekki þess eðlis að það mætti ekki bíða.

Um leið og í ljós kom að ekki var hægt að sýna viðtalið með íslenskum texta átti vitanlega að stöðva útsendingu þess þangað til búið var að komast fyrir vandann – og ef það hefði ekki tekist á stuttum tíma hefði átt að bíða með viðtalið og senda það út síðar. Það er ekki hægt að bjóða íslenskum sjónvarpsáhorfendum ótextað viðtal á ensku um mikilvægt efni sem búast má við að mjög mörgum þyki áhugavert. Þetta er líka skýrt brot á fyrstu málsgrein sjöttu greinar laga um Ríkisútvarpið þar sem segir: „Efni á erlendu máli, sem sýnt er í sjónvarpsdagskrá Ríkisútvarpsins, skal fylgja íslenskt tal, íslensk talsetning eða texti á íslensku eftir því sem við á hverju sinni.“ Það nægir ekki að texti komi einhvern tíma seinna.

Það að haldið skyldi áfram að sýna viðtalið ótextað í stað þess að stöðva útsendinguna sýnir vel þá stöðu sem enskan er komin í á Íslandi sem eins konar óopinber þjóðtunga. Það er gert ráð fyrir og ætlast til að fólk skilji ensku og stjórnendum útsendingar þykir því allt í lagi að halda áfram að sýna viðtalið þótt íslenskan texta vanti. Ég er handviss um að ef viðtalið hefði verið á einhverju öðru erlendu tungumáli, svo sem þýsku eða frönsku, hefði útsending verið stöðvuð þegar í stað. En þetta á ekki að vera svona – allra síst í Ríkissjónvarpinu. Við eigum rétt á að allt efni sé textað, líka efni á ensku, og það er dónaskapur við almenning og lítilsvirðing við íslenskuna að sýna ótextað efni. Við eigum að krefjast þess að lög séu virt.

Í breytingu á reglugerð um ökuskírteini síðan í sumar segir að eftirfarandi bætist við 5. tölulið 6. greinar: „c. ökutæki sem eru knúin óhefðbundnu eldsneyti, sem um getur í 2. gr. tilskipunar ráðsins 96/53/EB, með leyfilegan hámarksmassa yfir 3.500 kg en sem fer ekki yfir 4.250 kg við flutning á vörum án eftirvagns, þar sem aksturinn er í höndum handhafa ökuskírteinis í flokki B sem var gefið út a.m.k. tveimur árum áður, að því tilskildu að massinn sem fer yfir 3.500 kg sé eingöngu vegna umframmassa knúningskerfisins í tengslum við knúningskerfi ökutækis með sömu mál sem búið er hefðbundnum brunahreyfli með rafkveikju eða þjöppukveikju, og að því tilskildu að flutningsgetan hafi ekki aukist í tengslum við sama ökutæki.“

Gátuð þið lesið þetta án þess að draga andann? Þetta er sem sé ein málsgrein, hundrað orð. Ég setti þetta að gamni inn í sænsku lix-formúluna sem stundum er notuð til að reikna læsileika texta (út frá fjölda málsgreina, fjölda orða og fjölda orða lengri en sex bókstafir) – þótt hún sé vissulega hvorki fullkomin né óumdeild gefur hún ákveðnar vísbendingar. Samkvæmt henni er eðileg lix-tala barnabóka undir 30, auðlesinn texti og fagurbókmenntir eru milli 30 og 40, miðlungsþungur texti svo sem blaðatexti milli 40 og 50, þungur texti, dæmigerður fyrir stjórnsýslutexta, er milli 50 og 60, og mjög þungur texti („byråkratsvenska“) er yfir 60. En þessi reglugerðartexti sprengdi skalann og fékk lix-töluna 133! – langhæstu lix-tölu sem ég hef séð.

Fyrir utan þetta eru þarna sjaldgæf orð sem ólíklegt er að almenningur þekki, svo sem þjöppukveikja og knúningskerfi. Eftir að hafa lesið þetta margoft held ég helst að þetta merki eitthvað í þá átt að þrátt fyrir að ökuréttindi í B-flokki miðist almennt við bíla sem eru 3.500 kíló eða léttari þá megi þau sem hafa þessi réttindi keyra rafbíl sem er allt að 4.250 kíló ef þyngdin umfram 3.500 kíló stafar eingöngu af þyngd rafhlöðunnar og búnaðar kringum hana. Það er reyndar sérkennilegt að tala um rafmagn sem „óhefðbundið eldsneyti“ – ef það er merkingin, sem ég er svo sem ekki alveg viss um. Fyrir utan óskiljanleika textans er reglugerðin líka gölluð vegna þess að á undan textanum þyrfti að standa „Réttindi til að stjórna“.

Ég sá þennan texta á Facebook hjá ökukennara sem benti á að ætlast væri til að ökunemum væri kennt þetta og þeim er sannarlega vorkunn að þurfa að læra þetta – og skilja. Ég hef fullan skilning á því að orðalag reglugerða af þessu tagi þurfi að vera nákvæmt og ótvírætt og verði þess vegna stundum tyrfið, en nákvæmnin má ekki verða til þess að textinn verði því sem næst óskiljanlegur eins og í þessu tilviki – þá er hún farin að vinna gegn tilgangi sínum. Þessi texti er vitanlega algerlega óboðlegur í reglugerð sem varðar allan almenning og er skýrt brot á lögum um íslenska tungu þar sem segir: „Mál það sem er notað í starfsemi ríkis og sveitarfélaga eða á vegum þeirra skal vera vandað, einfalt og skýrt.“ Það hlýtur að vera hægt að gera betur en þetta.

Þessa dagana er hvað eftir annað spiluð í Ríkissjónvarpinu kynning á þáttum þar sem „saga íslenskrar hönnunar er rekin“ eins og segir í kynningunni. Á það hefur verið bent a.m.k. tvisvar í „Málvöndunarþættinum“ á Facebook að þarna ætti að vera rakin í stað rekin – þetta er veika sögnin rekja, ekki sterka sögnin reka. Beyging þessara sagna fellur saman í nútíð eintölu – myndirnar (ég) rek, (þú) rekur, (hann/hún/hán) rekur í framsöguhætti og (þótt ég) reki, (þú) rekir, (hann/hún/hán) reki í viðtengingarhætti eru sameiginlegar báðum sögnum. Það er ekki sama sögnin í lögmaðurinn rekur málið (fyrir rétti) og lögmaðurinn rekur málavexti eins og sést í þátíðinni – lögmaðurinn rak málið (fyrir rétti) og lögmaðurinn rakti málavexti.

Vegna þess að myndir framsöguháttar eintölu í nútíð eru yfirleitt langalgengustu beygingarmyndir sagna er ekki undarlegt að samfall sagna í þeim myndum leiði til frekari blöndunar milli sagnanna og það virðist hafa gerst í þessum sögnum. Sagnir sem beygjast eins og rekja, eins og hrekja, klekja, vekja, þekja, hafa alltaf a í lýsingarhætti þátíðar, hrakinn, klakinn, vakinn, þakinn, og ekki virðist gæta neinnar tilhneigingar til að breyta því í e – myndir eins og *hrekinn, *klekinn, *vekinn, *þekinn koma varla fyrir. Í Risamálheildinni má vissulega finna dæmi um hrekinn („ég var hrekin úr flokknum“) og vekinn („einnig er vekin athygli á því“) en þau eru svo fá að eðlilegt er að líta á þau sem einhvers konar villur.

Af þessum fjórum sögnum sem hafa sömu stofngerð og beygjast eins er það eingöngu rekja sem fellur að hluta saman við aðra sögn í beygingu. Því liggur beint við að skýra fjölda dæma um lýsingarháttinn rekinn af rekja með áhrifum frá reka sem hefur þennan lýsingarhátt. Vegna tíðni lýsingarháttarmyndanna er erfitt að leita rafrænt að dæmum en ég hef þó fundið slæðing af dæmum allt frá því snemma á tuttugustu öld. Í Heimskringlu 1913 segir: „skal hér sú saga rekin að nokkru.“ Í Morgunblaðinu 1920 segir: „Hansen hafði rekið sögu málsins.“ Á seinustu áratugum hefur dæmum af þessu tagi farið fjölgandi og má finna töluvert af þeim í Risamálheildinni, ekki síður úr formlegu málsniði en af samfélagsmiðlum.

Áhrif af þessu tagi eru ekki einsdæmi. Annað tilvik þar sem lýsingarháttur þátíðar (eða sagnbót) tveggja sagna fellur saman má finna í sögnunum bíða og biðja. Sagnir með hljóðskiptin í – ei – i, eins og kvíða, ríða, sníða, svíða,  hafa i í lýsingarhætti þátíðar – kviðið, riðið, sniðið, sviðið. En bíða fær ekki myndina biðið eins og búast mætti við, heldur beðið (þótt biðið bregði stöku sinnum fyrir) – eins og sögnin biðja. Ekki er ósennilegt að bíða hafi fengið lýsingarháttinn að láni frá biðja (þótt önnur skýring hafi einnig verið nefnd). Hvað sem því líður er ljóst að samfall lýsingarhátta á sér fordæmi í málinu og veldur ekki sérstökum vandræðum eða misskilningi, en að svo stöddu er samt æskilegt að halda sig við málhefð og greina milli rakinn og rekinn.