Eiríkur Rögnvaldsson

Í Málfarsbankandum er sérstök færsla um lýsingarorðið tengdur þar sem segir: „Dálítið ber á því að orðið tengdur sé haft í þágufalli í stað annarra falla í ýmsum orðasamböndum. Þetta ætti að varast. Dæmi: „Hún ætlar að áfrýja dómi sem hún hlaut fyrir fjármálamisferli tengdu gjaldþroti bankans“ í stað: fyrir fjármálamisferli tengt gjaldþroti bankans. „Hann hefur annast ákveðin verkefni tengdum kynbótum á laxi“ í stað: Hann hefur annast ákveðin verkefni tengd kynbótum á laxi. „Taka tillit til sérstakra starfa tengdum aldri“ í stað t.d. Taka tillit til sérstakra starfa sem tengjast aldri. (Ath. að „rétta“ beygingin í síðasta dæminu (þ.e. sérstakra starfa tengdra aldri) hljómar ekki vel þótt hún sé skárri en „sérstakra starfa tengdum aldri“.)“

Ég nefndi þetta einu sinni í pistli í „Málspjalli“ og Hjörvar Pétursson skrifaði færslu um það þar í fyrra og nefndi þetta „tengdum-þágufallið“. Það hefur líka iðulega verið til umræðu í „Málvöndunarþættinum“ þar sem Finnur Birgisson hefur verið sérstaklega iðinn við að tína til dæmi, og kallað það „tengdaþágufall“. Meðal dæma sem nefnd hafa verið er „bandaríska dómsmálaráðuneytið birti milljónir skjala tengdum Epstein“ á vef Ríkisútvarpsins í gær, „Kröfur upp á tæplega 22 milljarða í þrotabú þriggja félaga tengdum Primera Air“ í Vísi 2022, „Hótanir hafa gengið á milli hópa tengdum hnífstunguárásinni á Bankastræti club“ í Vísi 2022, „greiðslan sem fóru til félaga tengdum rannsóknarlögreglumanninum“ í Kjarnanum 2020, o.fl.

Í umræðunni í „Málspjalli“ í fyrra voru flest á því að þetta væri nýlegt fyrirbæri en því fer fjarri – það er a.m.k. sjötíu ára gamalt. Elsta dæmi sem ég fann við lauslega leit var í Ægi 1957: „til dollarasvæðisins, greiðslubandalagslanda og landa tengdum því svæði.“ Í Vísi 1958 segir: „Í ýmsum löndum er nú búið að koma upp háfjallastöðvum til vísindalegra athugana tengdum Alþjóða jarðeðlisfræðiárinu,“ „landa, sem hafa beinna hagsmuna að gæta tengdum fiskveiðum í norðurhöfum“ og „hann yrði miðdepill þeirra átaka tengdum nafni sínu.“ Í Skinfaxa 1959 segir: „meðferð dráttarvéla og tækja tengdum við hana.“ Í Vísi 1960 segir: „Ekki var getið neinna uppþota tengdum verkfallinu.“ Dæmum hefur síðan farið smám saman fjölgandi.

Í öllum þessum dæmum, og meginhluta dæma um þetta fyrirbæri yfirleitt, er þágufallið haft í stað eignarfalls sem búast mætti við. En einnig eru dæmi um annað, svo sem í Vísi 2021 þar sem segir: „á um það bil tveggja ára tímabili hefðu um tuttugu milljónir króna farið í gegnum reikninga honum tengdum“ – þarna mætti búast við þolfallinu tengda. Einnig sjást dæmi um að aðrar myndir orðsins en tengdum séu notaðar andstætt málhefð. Á vef Ríkisútvarpsins 2023 segir: „Næstu daga verður unnið að tillögum og framkvæmdum því tengt.“ Í ávarpi ráðherra á vef Stjórnarráðsins 2010 segir: „Markmiðið með Nýsköpunarmessu og atburðum henni tengdri.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2021 segir: „Fimm hafa látist í slysum tengdu gosinu.“

Í tveimur síðustu dæmunum hefði einmitt mátt búast við myndinni tengdum en þess í stað virðist orðið verða fyrir áhrifum frá öðrum orðum í setningunni – kvenkynsfornafninu henni í atburðum henni tengdri og hvorugkynsorðinu gos í tengdu gosinu. Fleiri dæmi eru nefnd í tilvitnun í Málfarsbankann. Ljóst er þó að langsamlega algengasta frávikið frá „réttri“ beygingu er að nota þágufallsmyndina (í karlkyni eða hvorugkyni) tengdum og þá oftast þar sem búast mætti við eignarfalli – tengds í karlkyni og hvorugkyni, tengdrar í kvenkyni, tengdra í fleirtölu. En eins og bent er á í Málfarsbankanum hljómar „rétta“ beygingin (þar sem m.a.s. eru hafðar gæsalappir um „rétta“) oft ekki vel í slíkum tilvikum og mörgum finnst hún alveg ómöguleg.

Það er ljóst að myndin tengdum hefur einhverja sérstöðu – þágufall af öðrum lýsingarorðum hagar sér ekki á þennan hátt. Í umræðu um þetta í „Málspjalli“ í fyrra sagði Kári Emil Helgason að sér fyndist tengdum „virka hér sem for- (eða eftir-)setning“ og benti á að dæmi væri um að þágufall fallorðs væri endurtúlkað sem forsetning, eins og sökum. Fleiri tóku undir þetta og fannst það áhugaverð tilgáta og ég held að þetta sé einmitt það sem er að gerast. Lýsingarorðið tengdur stjórnar þágufalli á meðfylgjandi fallorði og þetta þágufall hefur svo áhrif á lýsingarorðið og veldur því að það fær mynd þágufalls (í karlkyni eða hvorugkyni), tengdum, í stað þess að sambeygjast nafnorðinu sem það á við í kyni, tölu og falli eins og lýsingarorð gera.

Eins og Eiríkur Kristjánsson nefndi í umræðunni eru slík áhrif orðs á aðliggjandi orð þekkt fyrirbæri í tungumálum og nefnast „attraction“ á ensku – svipað því sem gerist þegar fornafnið hvor fær sama fall og annar í samböndum eins og sáu hvor annan > sáu hvorn annan. Málnotendur fara þá að skynja tengdum sem óbeygjanlegt orð – forsetningu sem stýri meðfylgjandi þágufalli. Það er einnig vel þekkt fyrirbæri í tungumálum og fellur undir það sem nefnist „grammaticalization“ á ensku – hefur verið kallað „málfræðivæðing“ eða jafnvel „málfræðing“ á íslensku. Í því felst að orð „frýs“ í ákveðinni mynd og sú mynd fær nýtt málfræðihlutverk. Þekkt dæmi er þegar þágufall nafnorðsins sök varð að forsetningunni sökum.

Gegn þessari greiningu mætti koma með þá mótbáru að eins og fram kom hér á undan felast frávikin frá hefðinni ekki alltaf í því að myndin tengdum sé „ranglega“ notuð heldur er stundum einhver önnur mynd orðsins notuð „ranglega“, og stundum er önnur mynd notuð „ranglega“ þar sem búast mætti við tengdum. En þetta sýnir bara óvissu og óöryggi málnotenda um notkunina og er einmitt það sem búast má við á breytingaskeiði. Þessi breyting skaðar málið ekkert, ekki frekar en þróun forsetningarinnar sökum úr þágufalli nafnorðs á sínum tíma. Dæmin um tengdum hér að framan eru því í raun ekki „villur“, ekki dæmi um ranglega beygt lýsingarorð, heldur um nýja forsetningu sem við ættum að taka fagnandi og viðurkenna sem rétt mál.

Ég hef alltaf dálítið gaman af setningum sem eiginlega er ekki hægt að orða þannig að þær verði fullkomlega eðlilegar bæði málfræðilega og merkingarlega. Eitt slíkt dæmi sá ég í fyrirsögn á mbl.is áðan: „Tíu vilja verða tónlistarstjórar Óperunnar.“ Þetta er auðvitað málfræðilega rétt setning – frumlagið er fleirtala, tíu, og sögnin þar af leiðandi líka, vilja. Sagnfylling með sögninni verða samræmist frumlaginu yfirleitt í tölu, enda stendur sagnfyllingin tónlistarstjórar Óperunnar þarna í fleirtölu. En merkingarlega er setningin einkennileg vegna þess að það á aðeins að ráða einn tónlistarstjóra. Hver um sig af umsækjendum vill vissulega verða tónlistarstjóri, en þýðir það að þeir vilji allir verða tónlistarstjórar? Er hægt að segja þetta svona?

En það er samt ekki svo að sagnfyllingin sé alltaf höfð í fleirtölu í hliðstæðum dæmum. Í fyrirsögn í Vísi í fyrrasumar stóð: „Þessi vilja verða safnstjóri Listasafns Reykjavíkur.“ Þetta er merkingarlega eðlilegt vegna þess að aðeins er um að ræða eitt starf safnstjóra, en málfræðilega hljómar þetta undarlega vegna þess að sagnfyllingin safnstjóri Listasafns Reykjavíkur er í eintölu þótt frumlagið þessi og sögnin vilja séu í fleirtölu. Þegar að er gáð kemur í ljós að það er alveg sitt á hvað í fjölmiðlum hvort sagnfyllingin er höfð í eintölu eða fleirtölu í fyrirsögnum af þessu tagi, jafnvel í algerlega hliðstæðum setningum. Á mbl.is 2011 segir t.d. „Sjö vilja verða formenn VR“ en á vef Ríkisútvarpsins 2025 segir „Fjögur vilja verða formaður VR.“

Í Tímanum 1972 segir: „Fimm vilja verða verðlagsstjórar.“ Í Alþýðublaðinu 1976 segir: „Fimm vilja verða forstjórar.“ Í Morgunblaðinu 1976 segir: „Níu vilja verða forstjórar.“ Í Vísi 1977 segir: „Þrír vilja verða formenn S.U.S.“ Í DV 1983 segir: „Sjö vilja verða skólameistarar.“ Í NT 1984 segir: „Sjö vilja verða útvarpsstjórar!“ Í DV 2014 segir: „Alþingismenn, aðstoðarmenn og fréttamenn vilja verða framkvæmdastjórar RÚV.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Tveir vilja verða forsetar ÍSÍ.“ Í Fréttatímanum 2013 segir: „Þrír vilja verða mannréttindadómarar.“ Í Vísi 1977 segir: „Fjórir vilja verða prófessorar í verkfræði.“ Í Austurglugganum 2005 segir: „Fjórir vilja verða dómarar.“ Í Víkurfréttum 2001 segir: „Fimm vilja verða forstöðumenn.“

Í DV 1983 segir: „Fjórir vilja verða forseti IHF.“ Í Víkurfréttum 2017 segir: „Fjórir vilja verða skólastjóri í Grindavík.“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Fimm vilja verða landlæknir.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2022 segir: „Vilja verða formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga.“.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2023 segir: „Tuttugu vilja verða rektor LHÍ.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2019 segir: „Þrettán vilja verða sveitarstjóri Súðavíkurhrepps.“ Í blaðinu 2007 segir: „Fjórir vilja verða borgarritari.“ Í DV 2020 segir: „Þessi vilja verða forstjóri Ríkiskaupa.“ Í Vísi 2025 segir: „Að minnsta kosti fimm vilja verða rektor Háskóla Íslands.“ Í Fréttablaðinu 2012 segir: „Tvö vilja verða biskup á Hólum.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Fjögur vilja verða umboðsmaður.“

Þetta er bara brot af fyrirsögnum af þessu tagi sem ég fann á tímarit.is, í Risamálheildinni og í leit á netinu. Dæmi um fleirtöluna eru eldri, og fleirtala er notuð í nær öllum dæmum fram um aldamót. Eftir aldamót eru eintala og fleirtala hins vegar notaðar nokkuð jöfnum höndum að því er virðist þótt sennilega sé þetta eitthvað misjafnt eftir starfsheitinu sem um er að ræða, en dæmin eru ekki nógu mörg til að hægt sé að fullyrða nokkuð um það. Þessa breytingu má túlka svo að merkingin sé farin að ráða meiru á kostnað málfræðinnar og þótt kannski sé ekki ástæða til að leggja mikið upp úr því eru svo sem fleiri dæmi um þróun í þá átt í málinu. Hvað sem því líður er ekki hægt að segja að önnur talan sé réttari en hin í setningum af þessu tagi.

Ég hef stundum skrifað um ensk áhrif á íslensk orðasambönd og íslenska setningagerð sem ber sífellt meira á. Sum slík áhrif eru meinlaus, svo sem þegar innleitt er orðalag sem er augljóslega komið úr ensku en á sér samt skýrar hliðstæður í íslensku. En stundum sést orðalag eða setningagerð sem fer fullkomlega í bága við íslenskt málkerfi og eitt slíkt dæmi sá ég í fyrirsögn greinar á vefmiðli í morgun – „Gervigreindin er ekki ógnin. Ábyrgðarlaus notkun hennar er“. Fyrsta hugsun mín var að þarna vantaði eitthvað aftan á – er hvað? spurði ég. Sögninni vera dugir ekki frumlagið eitt, heldur krefst hún sagnfyllingar – einhvers framhalds, einhvers sem segir eitthvað um frumlagið, í þessu tilviki „Ábyrgðarlaus notkun hennar“. En það vantar þarna.

Ég áttaði mig þó fljótt á því að til að skilja þessa fyrirsögn þurfti ekki annað en þýða hana á ensku: AI is not the threat. Its irresponsible use is. Í ensku er nefnilega hægt að nota sögnina be á þennan hátt – sleppa sagnfyllingunni þegar hún vísar til sagnfyllingarinnar í undanfarandi setningu. Hér ætti sagnfylling seinni setningarinnar augljóslega að vera the threat, en henni má sleppa vegna þess að hún er komin í setningunni á undan. Þetta er alveg eðlileg og alvanaleg setningagerð í ensku – en ekki í íslensku. Í íslensku verður að nota fornafn til að vísa til sagnfyllingarinnar í setningunni á undan og þess vegna verðum við að segja Gervigreindin er ekki ógnin. Ábyrgðarlaus notkun hennar er það – þótt annað orðalag færi raunar kannski betur.

Þetta er gott – eða slæmt, eftir því hvernig á það er litið – dæmi um að ensk setningagerð virðist í raun vera farin að breyta íslenskunni. Ég veit ekki hvort dæmi af þessu tagi eru orðin algeng – ég hef aldrei rekist á þetta fyrr en vegna tíðni sagnarinnar er mjög erfitt að leita að dæmum á rafrænan hátt. Þetta er hins vegar dæmigert fyrir (vondan) gervigreindartexta og ég vona eiginlega að um slíkt sé að ræða í þessu tilviki, frekar en þessi setningagerð sé komin inn í mál mannlegra notenda. Það er nefnilega alvarlegt ef fólk er farið að nota þessa setningagerð án þess að gera sér grein fyrir því að hún er ekki íslensk. Það bendir til þess að tilfinningin fyrir því hvað sé íslenska og hvað enska sé á undanhaldi og þá er íslenskan virkilega í vanda.

Í lokakafla Sjálfstæðs fólks segir um Hallberu gömlu, tengdamóður Bjarts: „Síðan sneri hún sér undan og rýndi í úrtökuna, og fór að hafa yfir gamlan sálm um upprisuna, með sjálfri sér. Það var hennar rórent.“ Lokaorðið þarna, rórent, er nokkuð torkennilegt og finnst ekki í orðabókum nema í Viðbæti Íslensk-danskrar orðabókar frá 1963 þar sem það er skýrt 'tidsfordriv', þ.e. 'afþreying' eða 'dægrastytting', með vísun í umræddan stað í Sjálfstæðu fólki. Eitt dæmi er um það í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans, úr ritgerðasafni Gunnars Benediktssonar frá 1944, og þrjú á tímarit.is, öll úr Þjóðviljanum – tvö úr greinum Gunnars Benediktssonar frá 1950 og 1954, og eitt frá 1967, úr pistli eftir Austra sem var dulnefni Magnúsar Kjartanssonar.

Það er því ljóst að orðið hefur verið mjög sjaldgæft, og eins víst að dæmið í Sjálfstæðu fólki liggi að baki öllum hinum því að bæði Gunnar Benediktsson og Magnús Kjartansson stóðu Halldóri nærri, hugmyndafræðilega a.m.k. En erfitt er að átta sig á því hvaðan Halldór hafði orðið. Ekkert bendir til að það sé úr dönsku – ég finn engin dæmi um það í dönskum orðabókum, og það kæmi væntanlega fram í flettunni í Viðbæti Íslensk-danskrar orðabókar ef svo væri. Reyndar er rōrent þriðja persóna fleirtölu í viðtengingarhætti nútíðar af latnesku sögninni rōrō sem merkir +drjúpa', 'úða', 'vera rakur' eða eitthvað slíkt, en ég sé ekki alveg hvernig hægt væri að koma því heim og saman við þá merkingu sem nafnorðið virðist hafa í íslensku.

Hins vegar er Rorent sjaldgæft enskt ættarnafn sem sagt er hafa borist til Englands með Normönum eftir sigur þeirra á Engilsöxum í orustunni við Hastings 1066. Nafnið er komið af normanska eiginnafninu Radulphus sem aftur er talið komið af nafninu Raol í fornfrönsku. Kjörorð Rorent-ættarinnar var Cognosce te ipsum et disce pati eða 'þekktu sjálfan þig og lærðu að þrauka'. Spurningin er nú hvort inntakið í þessi kjörorði hafi með einhverju mótið getað endað í orðinu rórent í íslensku sem væri þá kannski betur þýtt sem 'hugarléttir, hugsvölun, hugarhægð' en 'dægrastytting'. Latneska kjörorðið hvetur til sjálfsskoðunar, íhugunar og þolinmæði sem allt gæti átt við í þeim dæmum þar sem orðið rórent er notað.

Þetta er auðvitað býsna langsótt og óljóst hvernig Rorent (sem virðist reyndar snemma hafa breyst í Rawlings, Rawlinson o.fl.) hefði átt að geta fengið umrædda merkingu frá kjörorði ættarinnar og á endanum ratað til Íslands – kannski er þetta orð sem Halldór Laxness hefur gripið upp einhvers staðar á ferðum sínum erlendis, og ómögulegt er að finna út hvaðan kemur. En ég er enginn Laxnessfræðingur og kannski er fyrir löngu búið að upplýsa hvaðan þetta er komið án þess að ég viti af því, og þá dreg ég þessar vangaveltur fúslega til baka enda settar fram í algeru bríaríi mér og kannski öðrum til gamans. En mér þætti gaman að vita hvort einhver ykkar vita meira um þetta orð og uppruna þess eða vita til þess að skrifað hafi verið um það.

Hinn alkunni andstæðingur Evrópusambandsins, Haraldur Ólafsson formaður Heimssýnar, skrifar grein í DV undir fyrirsögninni „Auðvitað er hættuspil fyrir íslensku að Ísland gangi í Evrópusambandið“. Hann segir: „Íslenska er í dag eina tunga stjórnsýslu Íslands […]. Löggjafi, dómstólar, ríkisstjórn og stofnanir sem undir hana heyra starfa að heita má aðeins á íslensku og er landinu nær einvörðungu stjórnað af fólki sem hefur íslensku að móðurmáli og ætla má að vilji henni vel. Af þessu alíslenska stjórnkerfi landsins er íslensku gríðarlegur styrkur sem seint verður vanmetinn.“ Það má taka undir þetta, en mikilvægt að leggja áherslu á að staða íslensku í innlendri stjórnsýslu og stjórnkerfi myndi ekki breytast neitt við Evrópusambandsaðild.

Þetta eru því engin rök gegn Evrópusambandsaðild þótt Haraldur reyni að halda því fram. En  hann heldur áfram og segir: „Í núverandi kerfi Evrópusambandsins fengi íslenska stöðu opinbers tungumáls innan sambandsins, en hversu lengi yrði það? Vísbendingar eru um að núverandi kerfi með mörgum opinberum tungumálum njóti takmarkaðs stuðnings þeirra sem fyrir það borga. Sést það glöggt á því að tilraunir á vettvangi Evrópusambandsins til að auka rétt tungumála sem töluð eru af þjóðum, sem eru mun stærri en Íslendingar, mæta harðri andstöðu þeirra sem þar ráða. Litlar sem engar horfur eru t.d. á að galísíska, baskneska eða jafnvel katalónska verði opinber mál Evrópusambandsins, þótt mun fleiri tali þau en íslensku.“

Þetta er rugl – og Haraldur veit það því að honum hefur margoft verið bent á það. Reglan hjá Evrópusambandinu er og hefur ævinlega verið sú að þegar nýtt ríki gengur í sambandið verða opinber tungumál þess jafnframt opinber tungumál sambandsins. Katalónska, galisíska og baskneska njóta ákveðinnar sérstöðu innan sambandsins, en þau eru ekki opinber tungumál þess af þeirri einföldu ástæðu að þau eru ekki opinber tungumál spænska ríkisins enda þótt þau séu opinber tungumál í ákveðnum hlutum Spánar. Í þessu sambandi skiptir fjöldi málhafa engu máli – eingöngu réttarstaða tungumálsins innan þess ríkis þar sem það er talað. Rök Haraldar í þessu máli eru þess vegna engin rök, heldur ómerkileg tilraun til að slá ryki í augun á fólki.

Gefum okkur samt að ESB breyti stefnu sinni og íslenska yrði ekki opinbert mál ESB þrátt fyrir inngöngu í sambandið. Þá væri íslenska jafnsett og hún er nú – og ekki verður betur séð en Haraldur sé ágætlega sáttur við þá stöðu. En öfugt við það sem Haraldur segir eru alls engar vísbendingar um að núverandi kerfi þar sem íslenska yrði sjálfkrafa eitt opinberra tungumála ESB við inngöngu í sambandið standi höllum fæti. Ef ætti að breyta því og fækka opinberum tungumálum sambandsins væri það meiriháttar stefnubreyting sem krefðist væntanlega einróma samþykkis aðildarríkja sem engar líkur eru á að fengist. Það má alveg deila um það hversu mikið íslenska myndi græða á Evrópusambandsaðild, en hún myndi a.m.k. ekki tapa.

Lýsingarháttur þátíðar af sterkum sögnum, sem og veikum sögnum með j í stofni, er myndaður með viðskeytinu -in-: bit-in-, fal-in-, les-in-, stað-in-, tek-in-; bar-in-, tal-in-, val-in-, af bíta, fela, lesa, standa; taka, berja, telja, velja. Aftan við þetta koma svo endingar kyns, falls og tölu. Ef beygingarending hefst á sérhljóði er það almenn regla í málinu að áherslulaust sérhljóð í atkvæðinu á undan fellur brott. Þannig fáum við þágufall eintölu hamr-i af hamar, ekki *hamar-i, nefnifall fleirtölu jökl-ar af jökul-l, ekki *jökul-ar, og fleirtöluna bitn-ir og bitn-ar í karlkyni og kvenkyni af bitin-, ekki *bitin-ir og *bitin-ar. Við þetta brottfall lendir -n-ið úr viðskeytinu næst lokasamhljóði rótarinnar og breytist þá oft í annað hljóð – d á eftir l, m, n en ð á eftir r.

Þannig fáum við fald-ir, fald-ar en ekki *faln-ir, *faln-ar af falin-; tamd-ir, tamd-ar en ekki *tamn-ir, *tamn-ar af tamin-; og barð-ir, barð-ar en ekki *barn-ir, barn-ar af barin-. En eins og algengt er þegar hljóðavíxl eru í beygingu er tilhneiging til samræmingar, þannig að stofn orðsins haldist óbreyttur í öllum beygingarmyndum þess. Þannig eru ýmis dæmi um að n haldist í viðskeytinu á eftir l, m, n og r, þrátt fyrir brottfall, í stað þess að breytast í d eða ð. Í Tímanum 1949 segir: „Tveir sjóðir hafa verið falnir umsjá Sandgræðslusjóðs.“ Á Hugi.is 2005 segir: „Við eigum þakkir skilnar fyrir gestrisnina.“ Á mbl.is 2006 segir: „„alls konar uppgjafahermenn“ séu skilnir eftir.“ Í Vísi 2009 segir: „svo virðast sem þeir hafi verið valnir af handahófi.“

En einnig kemur fyrir að i falli brott úr lýsingarháttarviðskeytinu og n-ið í því breytist í d eða ð í öðrum föllum en þeim þar sem endingin hefst á sérhljóði. „Barður þræll er mikill maður, því í hans brjósti á frelsið heima“ er fræg setning úr Íslandsklukku Halldórs Laxness. Þarna er notað barð-ur í stað barin-n (endingin hefst vissulega á sérhljóðinu u en um það gilda reglur sem óþarfi er að fara út í hér). Í Morgunblaðinu 1992 segir: „„Er þessi brúni þarna tamdur?“ heyrðist spurt og Þóra svaraði: „Hann er taminn“.“ Í Dýraverndaranum 1946 segir: „tömd kráka hjó auga úr krakka, sem var að stríða henni.“ Í DV 1990 segir: „Hann segist hafa verið auðmýktur og skildur eftir í tárum.“ Á Twitter 2018 segir: „taskan hennar var skild eftir úti í rigningunni.“

Þriðja tilbrigðið er það sem var spurt um í „Málspjalli“ í gær – lýsingarhættir eins og skildnir (eftir), valdnir og faldnir sem fyrirspyrjandi sagðist hafa heyrt í stað skildir, valdir og faldir. Þarna er d-inu (sem er orðið til úr n í -in-) haldið eins og það væri hluti rótarinnar og lýsingarháttarviðskeytinu -in- (sem verður -n- á undan sérhljóði) bætt þar við. Fyrirspyrjandi velti fyrir sér hvort þetta væri nýtt en svo virðist ekki vera. Í Morgunblaðinu 1959 segir: „í unglingalandsliðinu voru 4 menn sem æfinlega hafa verið valdnir til landsliðsins á þessu ári.“ Í DV 2001 segir: „Vírkaðlarnir eru faldnir í fjaðurörmum.“ Í DV 2005 segir: „dæmi væru um menn með hundrað lítra kúta faldna í rotþrónni hjá sér.“ Í DV 2006 segir: „Faldnar myndavélar.“

Þarna er lýsingarháttarviðskeytið því í raun tvítáknað í sömu orðmyndum, bæði með d og n. Slíkt er raunar ekki einsdæmi ef um ógagnsæjar hljóðbreytingar er að ræða. Í myndum eins og heilli / heillar og seinni / seinnar í þágufalli og eignarfalli eintölu kvenkyns af lýsingarorðunum heill og seinn er ll / nn (borið fram dl og dn) orðið til úr l-r og n-r – heil-ri / heil-rar, sein-ri / sein-rar, sbr. góð-ri / góð-rar. En vegna þess að það er ekki sérlega gagnsætt að r liggi þarna að baki eru ýmis dæmi um að venjulegum endingum þágufalls og eignarfalls sé bætt við ll / nn (þ.e. dl / dn) og sagt heillri / heillrar, seinnri / seinnrar. Þar með er fallendingin í raun tvítáknuð, þ.e.a.s. r-ið í henni – bæði sem hluti ll / nn (þ.e. dl / dn) og í -ri / -rar sem er bætt þar við.

Sameiginlegt þessum frávikum frá hefðbundinni beygingu er sem sé að stofn orðanna helst ekki eins í öllum beygingarmyndum, og tengsl stofntilbrigðanna eru ógagnsæ í þeim skilningi að hljóðin sem skiptast á eru ekki sérlega lík og víxl þeirra ekki sérlega algeng. Þetta getur valdið því að málnotendum finnist eitthvað vanta – í dæmum eins og heilli / heillar og seinni / seinnar finnst þeim vanta hina venjulegu -ri / -ra-endingu, og í dæmum eins og skildir, valdir og faldir finnst þeim vanta hið venjulega -(i)n-viðskeyti. Í stað þess að ergja okkur yfir þessum „villum“ ættum við í raun að gleðjast því að þær sýna að kerfið sjálft stendur sterkt í huga málnotenda. En ég mæli samt með því að við höldum okkur við hefðbundna beygingu í þessum dæmum.

Í grein á Vísi gerir Snorri Másson að umtalsefni nýlegt svar mitt á Vísindavefnum við spurningunni „Hefur EES-aðild Íslands einhver áhrif á íslenska tungu og mundi eitthvað breytast ef við færum í ESB?“. Ég er þakklátur Snorra fyrir að vekja athygli á þessu svari, en bendi jafnframt á annað svar mitt við skyldri spurningu, „Hver eru opinber tungumál ESB og hver er málstefna sambandsins í stuttu máli?“. Í grein sinni dylgjar Snorri um að svar mitt byggist á pólitískum skoðunum mínum en ekki fræðilegum forsendum og bendir Vísindavefnum á að gæta óhlutdrægni. Ég vísa dylgjum Snorra á bug, en þetta er svo sem ekki í fyrsta skipti sem hann hefur brugðið mér um óheiðarleika að ósekju og verður að eiga það við sjálfan sig.

Eina málefnalega athugasemdin sem mér sýnist Snorri hafa við svar mitt er að ég nefni ekki áhrif þess á íslenskuna að verulegur hluti fólks á vinnumarkaði er nú af erlendum uppruna – sem hann rekur væntanlega beint til EES-samningsins, þótt hann segi það ekki berum orðum. Mér er hins vegar ómögulegt að líta á þetta sem áhrif EES-aðildar á íslenska tungu. Með því væri í raun verið að gera því skóna að allan fólksflutning til landsins undanfarin 35 ár megi rekja til frjáls flæðis vinnuafls samkvæmt EES-samningnum – og allt erlent starfsfólk á íslenskum vinnumarkaði sé komið hingað vegna þessa frjálsa flæðis. En það er ekki svo. Í fyrsta lagi er meira en fjórðungur þeirra erlendu ríkisborgara sem hér búa frá löndum utan EES.

Í öðru lagi er fráleitt að ímynda sér að landið hefði verið nánast lokað fyrir innflutningi fólks undanfarin 35 ár ef EES-samningurinn hefði ekki komið til. Fólk hefur flutt hingað vegna þess að hér var vinnu að hafa – okkur vantaði fólk. Ef lokað hefði verið á innflutning fólks hefði ferðaþjónustan t.d. ekki getað blómstrað, enginn hagvöxtur hefði verið, og lífskjör hefðu rýrnað. Opnun á flæði vinnuafls til landsins var einfaldlega óhjákvæmileg þróun og hefði hlotið að verða þótt EES-samningurinn hefði ekki komið til. Að því leyti er þetta eins og áhrif internetsins og snjallsíma á íslensku sem eru auðvitað gífurleg og ekki síðri en áhrif fólksflutninga til landsins. Vegna þessa er ekki hægt að rekja einhver áhrif á íslensku beint til EES-aðildar.

Í viðtali í „Speglinum“ í Ríkisútvarpinu í gær þar sem rætt var um hugsanlegar aðildarviðræður Íslendinga við Evrópusambandið sagði forsætisráðherra: „Ég mun selja landið fokdýrt.“ Þetta orðalag hefur vakið mikla athygli og orðið ýmsum tilefni til hneykslunar. Það væri skiljanlegt ef merkingin hefði verið bókstafleg, eins og hún var í skilaboðunum sem Arnas Arnæus bað Jón Hreggviðsson fyrir til Íslands: „Þú getur sagt þeim frá mér að Ísland hafi ekki verið selt; ekki í þetta sinn.“ En augljóst var að forsætisráðherra notaði þetta orðalag ekki í bókstaflegri merkingu, enda er það vitanlega alþekkt að nota sambandið selja sig dýrt sem líkingu og þannig hefur hefur það verið mjög mikið notað, einkum í íþróttafréttum, í meira en sjötíu ár.

Þetta er augljóst af lýsingu sambandsins í Íslensku orðaneti þar sem m.a. eftirtalin orðasambönd eru tilgreind sem grannheiti („merkingarlega náskyldar flettur“) þess: leggja allt í sölurnar, berjast eins og ljón, láta hart mæta hörðu, leggja hart að sér, láta einskis ófreistað, gefa allt í leikinn. Í Þjóðviljanum 1952 segir: „Akranesi nægir því jafntefli við KR, og má því gera ráð fyrir að KR selji sig dýrt til að ná sigri.“ Í Morgunblaðinu 1958 segir: „Mikill hugur er í íslenzka liðinu, sem er ákveðið í að selja sig dýrt.“ Í Tímanum 1972 segir: „Það kom snemma í ljós í leiknum, að Borgnesingar ætluðu að selja sig dýrt.“ Í Dagfara 2002 segir: „Alþýðubandalagsmenn […] voru reiðubúnir að selja sig dýrt í hermálinu.“

En sambandið er líka notað í merkingunni 'fá mikið fyrir sinn snúð'. Í Morgunblaðinu 2000 segir: „Stefán gaf kost á stuðningi sínum en seldi sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2007 segir: „Hins vegar heldur Steingrímur öllum dyrum opnum og minnisstæð er yfirlýsing hans um að „selja sig dýrt“ varðandi stóriðjustoppið.“ Í DV 2010 segir: „Sigmundur Davíð mun að öllum líkindum selja sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2010 segir: „Jón Gnarr ku selja sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2018 segir: „Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, sagði í gær að Viðreisn myndi „selja sig dýrt“.“ Sambandið selja sig ódýrt kemur líka fyrir – í Alþýðublaðinu 1981 segir: „Hann bjargaði virkjunarfrumvarpi Hjörleifs fyrir horn, en seldi sig ódýrt.“

Áðurnefnda líkingu forsætisráðherra er því í raun hægt að skilja á tvo vegu – annars vegar að hún muni heyja harða baráttu fyrir hagsmunum Íslands í aðildarviðræðum, og hins vegar að hún muni sjá til þess að Ísland fái mikið út úr samningunum. Þetta tvennt getur vitaskuld ágætlega farið saman og skiptir í raun ekki máli í hvorri merkingunni líkingin var notuð – eða hvora merkinguna hlustendur lögðu í hana. Einhverjum getur auðvitað fundist þessi líking ósmekkleg og það er tilgangslaust að deila um smekk, en það sem skiptir máli er að í þessu samhengi er augljóslega um að ræða líkingu sem er alþekkt og hefur ekkert með sölu Íslands að gera í bókstaflegri merkingu. Gagnrýni sem byggist á bókstaflegum skilningi missir því marks.

Ég var að lesa Sjálfstætt fólk og rakst þar á setninguna „ekki örgrannt um, að annað veifið bærist frá þessu vesala líkamskríli ofur veikt mjæmt eða umr“. Ég kannaðist ekki við orðið umr enda er það sárasjaldgæft, en það er svo sem auðskilið í þessu samhengi. En út frá þessu fór ég að velta fyrir mér orðum af þessu tagi, þ.e. orðum sem enda á samhljóði + r. Slík orð voru mjög algeng í fornu máli eins og flestum er kunnugt – nafnorð eins og maðr, hestr, akr, lýsingarorð eins og góðr, fagr, ljótr o.fl. En á fjórtándu öld var skotið inn u á milli samhljóðs og r í enda orðs, og því höfum við nú myndirnar maður, hestur, akur, góður, fagur, ljótur o.s.frv. Því mætti búast við að orðið umr væri ekki til, heldur *umur, en sú mynd er ekki til svo að ég viti.

Þrátt fyrir þetta innskot eru nefnilega til fáein orð í málinu sem enda á samhljóði + r þótt tilvist sumra þeirra sé e.t.v. umdeilanleg. Þau orð af þessu tagi sem ég hef fundið heimildir um eru amr, bogr, flögr, glamr, hamr, klifr, kumr, pukr, sífr, snupr, sötr – og svo umr. Allt eru þetta nafnorð í hvorugkyni og öll mjög sjaldgæf – aðeins þrjú þeirra, bogr, klifr og kumr, eru flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru dæmi um þau öll nema pukr, snupr og sötr. Í málinu eru til sagnir sem eru samhljóma þessum orðum nema þær enda allar á -a – amra, bogra, flögra, glamra, hamra, klifra, kumra, pukra, sífra, snupra, sötra, umra. Augljóst er að nafnorðin eru mynduð af þessum sögnum með því að fella brott -a.

Áðurnefnt u-innskot var breyting sem var marga áratugi að ganga yfir, væntanlega eitthvað á aðra öld. En þótt yfirleitt sé gert ráð fyrir því að hún hafi tekið til allra orða sem enduðu á samhljóði + r eru ýmis dæmi um að einstök orð sleppi fram hjá slíkum altækum breytingum. Dæmi um þetta er þegar myndirnar spyrja og kyrr eru bornar fram spurja og kjur(r). Bókstafurinn y stóð áður fyrir sérstakt hljóð, annað en i, en ekki var langt á milli þessara hljóða og þau runnu síðan saman. Útkoman varð yfirleitt i, þ.e. sama hljóð og i hafði staðið fyrir, en í fáeinum tilvikum rann y ekki saman við i heldur við u sem var einnig líkt hljóð en á annan hátt. Ekki er útilokað að einhver þeirra orða sem hér um ræðir falli undir þetta.

En einnig er hugsanlegt að sú tilhneiging sem olli breytingunni hverfi úr málinu þegar breytingin er gengin yfir, þannig að orð sem koma seinna inn í málið verði ekki fyrir áhrifum. Dæmi um þetta er þegar langt ll breyttist í dl, eins og í hella, pallur o.fl. – sú breyting verður ekki í yngri tökuorðum eins og ball, trilla, halló o.s.frv. Annað dæmi er að sambandið vá breyttist í vo í öllum orðum þar sem það kom fyrir – váru > voru, svá > svo o.s.frv. En á seinni árum hafa ýmis orð með vá verið tekin upp í málinu, svo sem vá, vátrygging, kvár o.fl. – tilhneiging til umræddrar breytingar er löngu horfin. Það er trúlegt að flest þeirra orða sem hér eru nefnd hafi komið til eftir daga u-innskotsins og það skýri að þau skulu geta verið til.

En eftir sem áður eru samhljóðasambönd sem enda á -r í enda orðs óþjál í framburði og því tilheiging til að forðast þau. Af flestum áðurnefndra orða hafa því orðið til hliðarmyndir þar sem u hefur verið skotið inn – amur, bogur, flögur, glamur, klifur, kumur, pukur, sífur, sötur, en ég hef ekki fundið dæmi um *hamur, *snupur, *umur. Hins vegar reynir nær eingöngu á þetta í nefnifalli og þolfalli eintölu án greinis, vegna þess að í öðrum myndum bætist við ending og -r stendur þá ekki síðast. Myndin (í) pukri getur t.d. bæði verið af pukr og pukur því að sérhljóð í öðru atkvæði fellur brott ef endingin hefst á sérhljóði. Reyndar kemur munur líka fram í eignarfalli sem ætti að vera *pukrs af pukr en slíkar myndir virðast aldrei koma fyrir.

Áðan var spurt í „Málspjalli“ um orðið sjóðblautur sem fyrirspyrjandi sagði notað í fjölskyldu sinni en virtist fáum kunnugt. Þetta orð er ekki að finna í neinum orðabókum og ég finn aðeins eitt dæmi um það á netinu – úr kynningu á þætti í hlaðvarpinu „Trivíaleikarnir“ þar sem segir: „Í sjóðblautt stúdíóið mættu Arnór Steinn, Jón Hlífar, Kristján og Ingi.“ Mér finnst ég þó kannast við orðið, t.d. í setningum eins og það var sjóðblautt á í morgun, og í umræðum um þetta töldu fleiri sig þekkja orðið þótt öðrum fyndist líklegt að átt væri við orðið sjóblautur sem vissulega er til og algengt enda mjög gagnsætt. Það má líka búast við því að önghljóð eins og ð  verði oft mjög veikt í framburði inni í orði þannig að munur á sjóblautt og sjóðblautt er lítill.

En þótt sjóðblautur kunni vissulega í einhverjum tilvikum að vera misheyrn eða misskilningur fyrir sjóblautur þá er sjóðblautur ekkert fráleitt orð því að sjóð- er stundum notað sem áhersluforliður, leiddur af sögninni sjóða, eins og fram kemur í Íslenskri orðsifjabók. Orðið sjóðillur er flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og sjóðfróður er í Íslensku orðaneti en í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er auk þess að finna orðin sjóðdrukkinn, sjóðfullur, sjóðkvikur, sjóðmildur, sjóðnæmur, sjóðvitlaus og sjóðvondur. Þar að auki eru svo orð þar sem færa má rök fyrir því að sjóð- sé ekki bara notað til áherslu heldur hafi einnig að einhverju leyti bókstaflega merkingu – orð eins og sjóðbullandi, sjóðglóandi, sjóðheitur, sjóðvellandi og fleiri.

Þótt lítill vafi sé á að sjóð- sé áhersluforliður í flestum áðurnefndra orða og kominn af sögninni sjóða hafa orðin sjóðfróður og sjóðnæmur nokkra sérstöðu. Þau eiga sér bæði hliðarmyndir án ð – sjófróður og sjónæmur. Merking þeirra mynda virðist vera sú sama og í myndunum með ð, en hugrenningatengslin eru e.t.v. önnur. Orðið fræðasjór er til í merkingunni 'fróðleiksmaður', sem og sambandið hafsjór af fróðleik, og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjófróður við það – og hugsanlega einnig sjónæmur vegna merkingarskyldleika. En orðið fræðasjóður er líka til í sömu merkingu og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjóðfróður – og hugsanlega einnig sjóðnæmur – við það. Eftir sem áður hefur sjóð- greinileg áhersluhlutverk í þessum orðum.

Það er vissulega líka hægt að halda því fram að sjóð- hafi að einhverju leyti bókstaflega (en þó yfirfærða) merkingu, auk áherslumerkingarinnar, í orðunum sjóðillur og sjóðvondur – það er talað um að það sjóði á einhverjum af reiði og reiðin sjóði (niðri) í einhverjum. En í orðum eins og sjóðdrukkinn, sjóðkvikur, sjóðmildur og sjóðvitlaus virðist sjóð- eingöngu hafa áhersluhlutverk. Þar að auki er lýsingarhátturinn sjóðandi oft notaður til áherslu, einkum með sömu lýsingarorðum og sjóð- en einnig stundum með öðrum (sjóðandi hræddur, sjóðandi áhyggjufullur, sjóðandi sætur, sjóðandi viljugur o.fl.) Það verður því ekki séð að neitt sé því til fyrirstöðu að nota það með áherslumerkingu í samsetningunni sjóðblautur.