Eiríkur Rögnvaldsson

Sterka sögnin bregða er með algengari sögnum málsins og hefur ýmsar merkingar eins og títt er um slíkar sagnir. Ein þeirra er 'verða hverft við, verða bilt við, kippast til' og í þeirri merkingu tekur sögnin þágufallsfrumlag sem vísar til þeirra sem bregður, eins og „Mér brá og stóð alveg stjarfur“ í Skessuhorni 2020. Í þessari merkingu kemur sögnin fyrir í fornu máli í samböndum eins og bregða í brún og bregða við. Í Laxdæla sögu segir: „Þá brá Guðrúnu mjög í brún um atburð þenna.“ Í Brennu-Njáls sögu segir: „Þeir Grímur og Helgi komu heim áður borð voru ofan tekin og brá mönnum mjög við það.“ Einnig kemur þessi merking fyrir í lýsingarhættinum brugðið – í Bárðar sögu Snæfellsáss segir: „Ekki sáu þeir presti brugðið um nokkuð.“

En á seinustu árum er sögnin í þessari merkingu farin að sjást í nýrri setningagerð þar sem hún hefur geranda og fær þar með merkinguna 'gera (e-m) bilt við, hverft við'. Í stað þess að hafa þágufallsfrumlag hefur hún þá nefnifallsfrumlag og þágufallsandlag, í setningum eins og „Ég fór á bak við hurð og ætlaði að bregða honum í góðu gríni“ í Fréttablaðinu 2013. Frumlagið vísar þá til þeirra sem gera einhverjum bilt við en þágufallsliðurinn hefur sama hlutverk og í hinni setningagerðinni þótt hér sé hann ekki frumlag heldur andlag. Þessi notkun sagnarinnar virðist vera nýleg – hún er hvorki nefnd í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 né síðustu útgáfu Íslenskrar orðabókar en er hins vegar gefin í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Á Vísindavefnum segir Guðrún Kvaran að það sé „einkum í máli barna“ sem notkun bregða með nefnifallsfrumlagi og þágufallsandlagi komi fyrir. Svarið er frá 2002 og þetta bendir til þess að þessi notkun hafi verið nýjung á þessum tíma og aldur dæma á tímarit.is bendir til hins sama. Elsta örugga dæmið sem ég hef fundið um þessa notkun er í Fjarðarpóstinum 1991: „Bregða honum, því þá hrekkur hann í kút.“ Í Tímanum 1993 segir: „áhorfandinn [...] sér lítið annað en andlit söguhetjunnar og veit þá að nú á að bregða honum.“ Í DV 2006 segir: „Vargas ætlað að hjálpa rúmlega tvítugum frænda sínum [...] að losna við hiksta með því að bregða honum hressilega.“ Í DV 2010 segir: „Ég ætla ekkert að drepa hann – bara bregða honum smá.“

Í grein Guðrúnar segir enn fremur: „Sambandið að bregða einhverjum er vel þekkt, meðal annars í glímu, um að gera tilraun til að fella einhvern. Sambandið að láta einhverjum bregða merkir að 'láta einhvern hrökkva við', til dæmis ,,lét ég þér bregða?“ Þessum samböndum slær oft saman, einkum í máli barna, þannig að sagt er t.d. ,,ég ætlaði ekki að bregða þér,“ það er 'láta þig hrökkva við' eða ,,brá ég þér?“ 'lét ég þig hrökkva við'.“ Þótt aðrar merkingar sagnarinnar geti vissulega hafa haft áhrif þarna er engin nauðsyn að líta svo á að þarna sé samböndum að slá saman. Eðlilegast er að segja að sögnin bregða í tiltekinni merkingu sé að þróa með sér nýja setningagerð með bæði frumlagi og andlagi í stað eintóms frumlags.

Þarna er sem sé að verða til parið þér brá – ég brá þér. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að sögn sem hefur verið notuð án geranda komi sér upp geranda ef hægt er að hugsa sér einhvern slíkan, eins og auðvelt er í þessu tilviki. Allnokkur dæmi eru í málinu um sagnir sem ýmist eru notaðar með þágufallsfrumlagi án geranda eða nefnifallsfrumlagi sem táknar geranda og þágufallsandlagi, t.d. fénu fjölgaði – hann fjölgaði fénu. Sögnin bregða virðist vera að ganga inn í það mynstur. Einnig eru til sambærileg víxl þar sem nefnifallsfrumlag sem ekki táknar geranda verður að þolfallsandlagi þegar gerandi bætist við, t.d. garðurinn stækkaði – hún stækkaði garðinn. Sögnin streyma hefur nýlega bæst í það mynstur eins og ég hef skrifað um.

Ég var spurður í morgun hvort ekki væri „alveg í lagi að segja af gefnu tilefni“. Ég sagði að það hefði yfirleitt verið kennt að það væri rangt, og í Málfarsbankanum segði: „Athuga þó að sagt er að gefnu tilefni.“ Aftur á móti er sagt af engu tilefni, af þessu tilefni o.s.frv. Ástæðan fyrir því að ekki er notuð sama forsetning í af engu tilefni og að gefnu tilefni er sú að setningagerðin er önnur. Í fyrra dæminu stendur óákveðna fornafnið engu sem einkunn með tilefni en í því seinna stendur lýsingarhátturinn gefnu sem viðurlag og gæti líka staðið á eftir nafnorðinu – að tilefninu gefnu eða að þessu tilefni gefnu. Merkingin er þá 'eftir að tilefni hefur verið gefið'. Aftur á móti er útilokað að breyta orðaröð í hinu dæminu og segja *af tilefni(nu) engu.

Forsetningin að hefur því sams konar tímatilvísun í að gefnu tilefni og hún hefur í ýmsum samböndum eins og að loknu verki, að liðnum degi, að honum látnum o.s.frv.. En sú tilvísun er væntanlega ekki sérlega ljós í huga málnotenda í sambandinu að gefnu tilefni, enda er tímavísunin ekki eins ríkur þáttur í gefa og í ljúka, líða og látast. Við það bætast áhrif frá öðrum samböndum með tilefni þar sem forsetningin af er notuð, eins og af þessu tilefni og af engu tilefni. Þess vegna „verður að læra sérstaklega hvort orðið er notað“ segir Árni Böðvarsson í Íslensku málfari og leggur áherslu á að rétt sé „að segja [...] að gefnu tilefni, [...] en [...] „af gefnu tilefni“ er rangt.“ Sama gerir Jón G. Friðjónsson í „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu 2003.

En það er sannarlega engin nýjung að segja af gefnu tilefni. Alls eru hátt í 3.400 dæmi um það samband á tímarit.is, það elsta í Norðanfara 1882: „Af gefnu tilefni frá minni hálfu.“ Dæmin um að gefnu tilefni eru vissulega sex sinnum fleiri, eða um 20.400, en það elsta er úr Skuld 1877 og því litlu eldra en elsta dæmið með af: „Að gefnu tilefni skulum vér geta þess.“ Í Risamálheildinni er munurinn öllu minni – þar eru dæmin með að rúmlega fjórum sinnum fleiri en dæmin með af. Eins og við er að búast fara áhrifin líka í hina áttina, þannig að að komi í stað af. Á tímarit.is eru samtals hátt í 2.500 dæmi um að því tilefni og að þessu tilefni í stað af því tilefni og af þessu tilefni, og í Risamálheildinni eru hátt í 2.200 dæmi um sömu sambönd.

Í samfélagsmiðlahluta Risamálheildarinnar eru dæmin um af gefnu tilefni meira en helmingur á við dæmin um að – 962 á móti 1716. Það er því ljóst að í óformlegu máli almennra málnotenda er sambandið af gefnu tilefni mjög algengt. Í pistli frá 2018 í Málfarsbankanum segir Jón G. Friðjónsson: „verð ég að viðurkenna að ég sé engan merkingarmun á orðasamböndunum að gefnu tilefni og af gefnu tilefni; ég hef ekki séð nein dæmi er sýni þennan mun.“ Það er þá tæpast við því að búast að almennir málnotendur sjái nokkurn mun sem leiðbeini þeim um hvora forsetninguna „eigi“ að nota og það verður þá bara utanbókarlærdómur sem veldur ruglingi. Auðvitað er löngu komin hefð á af gefnu tilefni og algerlega fráleitt að telja það rangt.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir „Þurftu frá að hverfa vegna blindfærðar“ og orðið blindfærð er einnig notað í texta fréttarinnar. Í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ var bent á þetta og sagt: „Ég vandist því að talað var um blindbyl annars vegar og ófærð hins vegar.“ Orðið blindfærð er ekki að finna í neinum orðabókum en þetta er samt ekki fyrsta dæmið um það. Á Facebook-síðu mbl.is 2015 segir: „hætta er á blindfærð á fjallvegum með kvöldinu“ og á mbl.is 2024 segir: „Spáð er 14 til 18 metrum á sekúndu, blindfærð og skafrenningi.“ Nú hefur blindfærð reyndar verið breytt í blindófærð sem er gefið í Íslensku orðaneti og eitt dæmi finnst um, í Vikuútgáfu Alþýðublaðsins 1932: „heimilisfeðurnir reknir af heimilum sínum í blindófærð um hávetur.“

Þótt blind(ó)færð hljómi ókunnuglega er löng hefð fyrir því að nota hvorugkyn lýsingarorðanna blindaður og blindur um lélegt skyggni, oftast vegna snjókomu – einkum þegar fólk er á ferð. Í Degi 1957 segir: „Gerði þá myrkt af hríð og mjög blindað.“ Í Morgunblaðinu 2008 segir: „Mikið hafði snjóað í logni um nóttina og því mjög blindað.“ Í Vísi 1961 segir: „Dimmt var í lofti, snjór yfir öllu og mjög blint.“ Í Morgunblaðinu 2008 segir: „Loka varð Reykjanesbraut um tíma en mjög blint var á brautinni.“ Einnig má finna dæmi um að lýsingarorðið blindur sé notað með nafnorðinu færð – í Fréttablaðinu 2007 segir: „því gæti orðið nokkuð blind færð.“ Þarna er auðvitað stutt yfir í samsetninguna blindfærð sem er ágætlega gagnsæ.

Nokkrar samsetningar sem enda á -færð eru til – langalgengust auðvitað ófærð en einnig t.d. vetrarfærð, vonskufærð, kafalds(ó)færð, þæfings(ó)færð. Tvö þau síðarnefndu koma fyrir bæði með -færð og -ófærð sem seinni lið. Ég sé ekki að blindfærð – eða blindófærð, hvort sem heldur væri – sé neitt verri eða óeðlilegri samsetning. Einhverjum gæti fundist þetta orð óþarft vegna þess að það merki sama og ófærð en ég er ósammála – merkingin í blindfærð er þrengri en í ófærð vegna þess að fram kemur að ástæða ófærðarinnar er vont skyggni. Ef ástæðan er snjór á vegum frekar en vont skyggni er hins vegar hægt að tala um kafalds(ó)færð eða þæfings(ó)færð. Mér finnst blindfærð gott og gagnlegt orð – og alveg ástæðulaust að breyta því í blindófærð.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ um „gott, kraftmikið og valdeflandi orð“ sem mætti nota sem þýðingu á enska orðinu survivor. Skýring þess orðs í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi er í þrennu lagi: '1. eftirlifandi, maður sem lifir (e-n) . 2. e-r sem kemst lifs af. 3. e-ð sem enn er til eða heldur velli.' Í umræðum í „Málspjalli“ var stungið upp á orðum eins og sigurvegari og lifandi og nýyrðum eins og yfirstígandi, þraukari og tóri, auk þess sem ýmis nefndu lýsingarorð eins og lífseigur, þrautseigur og bjargfær eða orðasambönd eins og lifa af og bentu á að ekki væri alltaf nauðsynlegt að nota nafnorð í íslensku þótt það sé gert í ensku. Það er alveg rétt, en í þessu tilviki væri samt gott að hafa eitthvert nafnorð tiltækt.

Einn möguleiki væri að nota nafnorðið aflifandi – í fleirtölu aflifendur. Það orð hefur reyndar áður skotið upp kollinum, í umræðu um sams konar fyrirspurn í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ fyrir rúmu ári. Þar sagði Arnþrúður Heimisdóttir: „Orðið væri trúlega „aflifandi“, ef það nýyrði væri til.“ En það er ekkert því til fyrirstöðu að taka þetta orð upp og nota það í þessari merkingu. Það má hugsa sér að það sé leitt af lýsingarhætti nútíðar af sögninni aflifa sem er til í málinu og gefin í Íslenskri orðabók í merkingunni 'lifa af, lifa e-n' með dæmunum aflifa harðan vetur og aflifa ættmenn sína. Hér væri það fyrri merkingin og dæmið sem ætti við – í Víkverja 1874 segir t.d.: „Nú erum vér hér og víðar á landinu búnir að aflifa harðan vetr.“

Orðið aflifandi er hliðstætt við eftirlifandi sem vissulega er oftast notað sem lýsingarorð í merkingunni 'sem lifir eftir andlát tiltekins manns' (hún er eftirlifandi eiginkona hans)  en getur einnig verið nafnorð í merkingunni 'sá sem eftir lifir (eftir að aðrir deyja)' og er þá einkum notað í fleirtölu (eftirlifendur styrjaldarinnar, sjálfsvíg eru erfiðust fyrir eftirlifendur). En í stað þess að hugsa sér að nafnorðin aflifandi og eftirlifandi séu upphaflega lýsingarháttur nútíðar af sjaldgæfu sögnunum aflifa og eftirlifa má líta svo á að þarna sé um að ræða lýsingarhátt nútíðar af sögninni lifa, lifandi, og forsetningunum af og eftir sé bætt þar fyrir framan. Hvort tveggja er í fullu samræmi við íslenskar orðmyndunarreglur. Mér finnst aflifandi alveg koma til greina.

En auðvitað er þetta ekki fullkomið orð fremur en flest önnur nýyrði og einhverjum kann að finnast að það nái ekki merkingunni í survivor eða sé villandi. Enska orðið merkir oft eða jafnvel oftast ekki beinlínis 'lifa af' heldur 'komast af, komast í gegnum' eða eitthvað slíkt (t.d. er talað um sexual assault survivor) og í umræðum var reyndar bent á að afkomandi væri kannski besta orðið – ef það væri ekki frátekið fyrir aðra merkingu. Í umræðum var líka nefnt að orðið væri óþægilega svipað aflífandi af sögninni aflífa. Þegar orð eru ókunnugleg reynum við alltaf að lesa einhverja merkingu út úr þeim og lendum þá stundum á villigötum. En ef málsamfélagið gefur nýjum orðum ákveðna merkingu venjumst við henni yfirleitt fljótlega.

Fyrirsögnin „Leigubílstjórar kölluðu til lögreglu vegna hvors annars“ vakti athygli mína á mbl.is í dag, og einnig orðalagið „Tveir leigubílstjórar óskuðu eftir aðstoð lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu vegna hvers annars“ í texta fréttarinnar. Þarna er í tveimur atriðum vikið frá málstaðli – því sem venjulega er talið „rétt mál“. Annað atriðið varðar notkun fornafnanna hvor og hver. Í Málfarsbankanum segir: „Óákveðna fornafnið hvor á við þegar rætt er um annan af tveimur“ og „Fornafnið hver á við þegar rætt er um einn af þremur eða fleirum.“ Þarna er innbyrðis ósamræmi í fréttinni – fornafnið hvor er réttilega notað í fyrirsögninni miðað við þetta, en í texta fréttarinnar er fornafnið hver notað þrátt fyrir að bílstjórarnir séu aðeins tveir.

Hitt atriðið þar sem vikið er frá málstaðli er fallið á hvor/hver og staða forsetningarinnar í samböndunum. Í Málfarsbankanum segir: „Orðin hvor og annar eiga ekki að beygjast saman. Orðið hvor á að standa í sama falli og gerandinn (venjulega í nefnifalli) en annar stendur nær aldrei í nefnifalli.“ Síðan eru tekin nokkur dæmi um þetta, m.a. „Þeir óku hvor til annars (ekki: „til hvors annars“)“ – forsetningin á sem sé að standa næst á undan orðinu sem hún stjórnar. Þetta dæmi er sambærilegt við dæmin í fréttinni nema þar er notuð forsetningin vegna en ekki til, en báðar stjórna eignarfalli. Í fyrirsögninni og fréttinni hefði því þurft að standa hvor vegna annars en ekki vegna hvors/hvers annars til að orðalagið samræmdist því sem talið er „rétt“.

Þegar málfar sem víkur frá málstaðli sleppur í gegnum nálaraugað á vefmiðlum er algengt, a.m.k. á mbl.is, að því sé fljótlega breytt og fært í viðurkennt horf – væntanlega ýmist vegna þess að starfsfólk miðilsins sjálfs veitir því athygli að þetta er ekki í samræmi við staðalinn, eða vegna utanaðkomandi ábendinga. En þetta orðalag hefur staðið óhaggað bæði í fyrirsögninni og texta fréttarinnar síðan upp úr klukkan hálf átta í morgun, eða í hátt í tólf tíma þegar þetta er skrifað. Það hlýtur að benda til þess að engin taki eftir orðalagi af þessu tagi, eða það trufli lesendur ekki neitt. Það kemur í sjálfu sér ekki á óvart – ég er nokkuð viss um að „ranga“ orðalagið er í góðu samræmi við málkennd meginþorra málnotenda en það „rétta“ alls ekki.

Þetta staðfestist í raun fyrir nokkrum árum í viðamikilli rannsókn sem við Sigríður Sigurjónsdóttir prófessor stóðum fyrir, eins og ég hef áður skrifað um. Þar var fólk á öllum aldri beðið að leggja mat á ýmsar setningar, þar á meðal þeim líkar vel hvorum við annan sem er sambærilegt við hvor vegna annars og þeim líkar vel við hvorn annan sem er sambærilegt við vegna hvors annars. Verulegur hluti fólks í öllum aldurshópum taldi að fyrri setningin, sú „rétta“, væri annaðhvort „mjög óeðli­leg“ eða „frekar óeðlileg“. Aftur á móti taldi yfirgnæfandi meirihluti fólks í öllum ald­urs­hópum að seinni setningin, sú „ranga“, væri annað­hvort „mjög eðlileg“ eða „frekar eðlileg“, en mjög fáum fannst hún „mjög óeðlileg“ eða „frekar óeðli­leg“.

„Ranga“ notkun sambandsins hvor annar má rekja alveg aftur á sextándu öld og í rannsókn sem Dagbjört Guðmundsdóttir gerði á notkun sambandanna fyrir tíu árum fann hún á áttunda þúsund dæma frá tuttugustu öld um „ranga“ notkun þess á tímarit.is. Í ljósi þess sem að framan segir má spyrja hvaða tilgangi það þjóni, og hvaða vit sé í því, að halda áfram að kenna málnotkun sem er greinilega í andstöðu við málkennd venjulegra málnotenda sem hina einu réttu, en telja almenna málnotkun „ranga“. Mín skoðun er sú að það geri ekki annað en rugla málnotendur í ríminu og eina vitið sé að taka hina „röngu“ notkun í sátt, við hlið hinnar „réttu“. Það er ekkert að því að málnotendur eigi val – íslenskan þolir það alveg.

Ég veit ekki hversu oft ég hef séð því haldið fram – síðast í a.m.k. tveimur athugasemdum í „Málspjalli“ í gær – að ég telji að ekki megi leiðrétta málfar barna. Og ég veit ekki hversu oft ég hef andmælt þessu enda er það beinlínis rangt – ég hef aldrei haldið neinu slíku fram. Þvert á móti – ég hef oft sagt að það sé eðlilegt og sjálfsagt að foreldrar leiðrétti málfar barna sinna á máltökuskeiði og leiðbeini þeim um málfar. Það er bara hluti af almennu uppeldi. Hitt er annað mál að rannsóknir benda til þess að beinar leiðréttingar („Þú átt að segja mig langar en ekki mér langar“) skili oft litlu og áhrifaríkara sé að endurtaka það sem börnin segja með breyttu orðalagi. Langsamlega áhrifaríkast er samt að hafa gott mál fyrir þeim – tala við þau og lesa fyrir þau.

Börn eru oft mjög afdráttarlaus í tvíhyggju, í því að eitt sé rétt en annað rangt – ekki í tungumálinu sérstaklega heldur í fjölmörgu í umhverfi sínu, svo sem siðum, venjum og skoðunum. En rétt eins og það er sjálfsagt að foreldrar ali börn sín upp við það sem þau telja gott og vandað mál er líka sjálfsagt að ala börnin upp við víðsýni, tillitssemi og virðingu fyrir öðru fólki og skoðunum þess, siðum og venjum – þar á meðal í málfari. Þetta er ekkert flókið. Því er stundum haldið fram að það sé ómögulegt að kenna íslensku ef allt sé leyfilegt í máli. En í fyrsta lagi dettur engum í hug að segja að „allt“ sé leyfilegt, og í öðru lagi ráða börnin ágætlega við þetta, ef þau eru alin upp við að tilbrigði í máli séu eðlileg og við séum ekki öll eins.

En þótt leiðréttingar foreldra á málfari barna sinna séu eðlilegar gildir ekki það sama um allar málfarsleiðréttingar. Opinberar athugasemdir við málfar nafngreinds ókunnugs fullorðins fólks sem ekki hefur atvinnu af tungumálinu eiga ekki að þekkjast. Þarna eru nokkrar breytur og mér finnst athugasemdir þeim mun alvarlegri sem fleiri af þeim eiga við. Það er t.d. alvarlegra að gera athugasemdir við málnotkun almennra málnotenda en fjölmiðlafólks, það er alvarlegra að gera athugasemdir á opinberum vettvangi en í einkasamtali, það er alvarlegra að gera athugasemdir við málfar ókunnugra en málfar fólks sem maður þekkir, það er alvarlegra að gera athugasemdir við málfar nafngreinds fólks en ónafngreinds (t.d. í fjölmiðlum).

Auðvitað eru svo ýmsar aðstæður þar sem athugasemdir og leiðbeiningar – en ekki endilega leiðréttingar – eiga við. Það er t.d. sjálfsagt að kennarar bendi nemendum á hvað er „viðurkennt“ mál – en láti nemendurna síðan um það hvort þeir kjósa að breyta máli sínu til samræmis við það, í stað þess að leiðrétta þá. Það er auðvitað líka sjálfsagt að prófarkalesarar bendi á frávik frá „viðurkenndu“ máli en eðlileg viðbrögð fara eftir eðli textans. Ef um er að ræða texta í fjölmiðli, skrifaðan af starfsfólki miðilsins, er ekki óeðlilegt að prófarkalesari breyti honum í samræmi við reglur miðilsins. Ef um er að ræða bókmenntatexta er hins vegar eðlilegt að prófarkalesari láti nægja að benda á frávikið en láti höfund ráða hvort hann breytir textanum.

Einhver ykkar hafa skilið afsökunarbeiðni sem ég setti inn í „Málspjall“ í gærmorgun þannig að ég væri að biðjast afsökunar á upphaflegum pistli frá því á nýársdag um málfarsfordóma í áramótaskaupinu. Svo er alls ekki – ég stend við allt sem segir í þeim pistli. Ég var að biðjast afsökunar á færslu sem ég setti inn, og tók svo út, um frétt um gagnrýni á áramótaskaupið. Einhver hafa skilið mig svo að ég telji að ekki hefði mátt gera grín að menntamálaráðherra yfirleitt – „Ef það má ekki gera grín að menntamálaráðherra og ambögunum sem hann lætur út úr sér, þá getum við auðvitað bara lagt þetta niður“ segir Jakob Bjarnar Grétarsson. En ég hef til dæmis ekkert við það að athuga að grín skyldi gert að ambögum í enskunni hjá ráðherranum.

Ástæðan fyrir því að mér fannst óviðurkvæmilegt að gera grín að málfari menntamálaráðherra er ekki sú að ekki megi gera grín að ráðafólki, heldur sú að það sem gert var grín að hjá honum voru ekki sérkenni á íslensku hans, engar „ambögur“, heldur eðlilegt mál tugþúsunda Íslendinga – mál sem elítan hefur áratugum saman notað til að gera lítið úr fólki og halda því niðri. Grínið beindist því ekki bara að ráðherranum, heldur einnig og ekki síður að öllu því fólki sem hefur mátt þola það að vera hætt og spottað fyrir að tala „rangt mál“ – mál sem það hefur alist upp við og því er eðlilegt. Þau sem aldrei hafa orðið fyrir slíku átta sig kannski ekki á því að það svíður undan þessu, en það var ljóst af umræðum að sum þekkja þetta af eigin raun.

Ég var ekki að krefjast ritskoðunar enda hef ég auðvitað ekkert vald til þess. Ég var bara að segja þá skoðun mína að málfarsfordómar af því tagi sem þarna birtust, og mörgum þykja sjálfsagðir og eðlilegir, séu engu betri en fordómar vegna fötlunar, kynhneigðar, hörundslitar, holdafars o.s.frv. – fordómar sem yfirleitt þykja ekki lengur við hæfi á opinberum vettvangi. Á Facebook og í einkaskilaboðum fæ ég iðulega þakkir frá fólki sem er jaðarsett í tungumálinu af ýmsum ástæðum fyrir að halda málstað þess á lofti. Þess vegna er mér slétt sama þótt ég sé kallaður húmorslaus „gamall skarfur“, talinn „fórnarlamb like-menningar“ sem ástundi dyggðaskreytingu, og vera það sem er skelfilegast af öllu – „woke“. Ég ætla að halda því áfram.

Í framhaldi af pistli um þrettánda(nn) fór ég að hugsa um önnur tilvik þar sem greinir er ýmist notaður eða ekki. Í mörgum sérnöfnum, svo sem staða- og fyrirtækjaheitum, er greinirinn fastur hluti af heitinu – Melabúðin, Morgunblaðið, Skeifan, Forlagið, Kaffifélagið, Norræna húsið o.s.frv. Það er í flestum tilvikum útilokað, eða a.m.k. mjög skrítið, að nota þessi heiti án greinis þegar talað er um þau. Við segjum yfirleitt ekki allt fæst í Melabúð, hann er blaðamaður á Morgunblaði, hún vinnur í Skeifu, Forlag gefur bókina út, ég sat lengi á Kaffifélagi, bókasafnið í Norræna húsi er gott. Auðvitað er hægt að segja þetta allt saman en orðin sem um ræðir eru þá ekki skilin sem sérnöfn heldur samnöfn – og væru þá ekki með stórum staf í rituðu máli.

En þótt greinirinn sé skyldubundinn þarna er það ekki algilt í þessum heitum. Ef þau eru notuð í forsetningarlið, með samböndum sem vísa til áfangastaðar og eru sett saman úr atviksorði sem táknar stefnu, eins og upp/niður/inn/út o.fl., og forsetningu, yfirleitt í eða á, þá er hægt að hafa þau án greinis. Í DV 2011 segir: „Það má stundum sjá mig hlaupa út í Melabúð eftir grilluðum kjúkling.“ Í Morgunblaðinu 2008 segir: „Um jólin 2002 mætti ungur tónlistarmaður upp á Morgunblað.“ Í Morgunblaðinu 2010 segir: „Ég tók strætisvagn númer þrjú áleiðis upp í Skeifu.“ Í Kjarnanum 2020 segir: „hann er búinn að vera að mæta niður á Kaffifélag.“ Í Fréttablaðinu 2012 segir: „fulltrúar Besta flokksins örkuðu út í Norræna hús.“

Sama máli gegnir þegar heitin eru notuð í forsetningarlið með samböndum sem vísa til dvalarstaðar og eru sett saman úr atviksorði sem táknar staðsetningu, eins og uppi/niðri/inni/úti o.fl., og forsetningu, yfirleitt í eða á. Í Fréttablaðinu 2007 segir: „fólk er farið að stoppa mig úti í Melabúð til þess að skrá sig á námskeið.“ Í Vísi 1981 segir: „Ég tala nú ekki um þegar allt er orðið tölvuvætt eins og er að gerast niðri á Morgunblaði.“ Í Alþýðublaðinu 1990 segir: „Þá ákváðum við að taka sénsinn á að halda eina ólöglega veislu uppi í Skeifu.“ Í Stundinni 2019 segir: „Ég er líka með góða yfirlesara og fyrsta flokks ritstjórn uppi á Forlagi.“ Í Morgunblaðinu 2009 segir: „Ég er til dæmis alveg gáttaður á þessu leikriti úti í Norræna húsi.“

Í pistlinum um orðið þrettándinn nefndi ég að þegar verið er að tala um daginn sjálfan verður orðið að hafa greini, t.d. í dag er þrettándinn en ekki *í dag er þrettándi, en ef orðið er aftur á móti notað í forsetningarlið í tímaviðmiðunum er oftast eðlilegra að hafa það án greinis – fram á þrettánda, síðan um þrettánda o.s.frv. Mér finnst þessari verkaskiptingu mynda með og án greinis svipa svolítið til þess sem fjallað er um í þessum pistli. Þegar orðið er notað (oftast í nefnifalli) og verið að tala um staðinn eða fyrirtækið verður greinirinn að vera með, en þegar það er notað í forsetningarlið í vísun til áfangastaðar eða dvalarstaðar er eðlilegt að hafa það án greinis. En ég veit ekki hvort þarna eru einhver tengsl á milli – a.m.k. átta ég mig ekki á þeim.

Í dag er þrettándinn. Það heiti er eins og flest væntanlega vita stytting á þrettándi dagur jóla en það orðasamband kemur fyrir þegar í fornu máli – í annál frá fyrsta hluta fjórtándu aldar segir t.d.: „Vígður Karl bróðir Louis Frakkakonungs til konungs yfir Sikiley af páfa þrettánda dag jóla.“ Styttingin þrettándi þekkist einnig í fornu máli – í bréfi frá 1461 segir: „de tempore bók frá aðventu og fram yfir þrettánda.“ Árni Björnsson segir í Sögu daganna að styttingin komi fyrst fyrir á prenti í rímtali Guðbrands biskups Þorlákssonar 1576 og bætir við: „Frá 1692 hefur þrettándi án greinis staðið í öllum almanökum.“ Þegar þrettándi stendur án greinis má líta á orðið sem raðtölu og styttingu á þrettándi dagur jóla, í samræmi við uppruna þess.

En öðru máli gegnir ef orðið er með greini, þrettándinn – þá verður að líta á það sem nafnorð. Það virðist ekki vera fyrr en seint á nítjándu öld sem almennt er farið að nota orðið þannig – elsta dæmi sem ég finn um það er í Fjölni 1838: „Að vísu gjörði um þrettándann fádæma hörkur og harðviðri.“ Næsta dæmi er í Norðra 1855: „Veðráttufarið var fyrst eftir nýárið svipað því og fyrir það, en eptir þrettándann blotaði.“ Í Almanaki Hins íslenska þjóðvinafélags 1878 segir: „Þrettándinn var lengi haldinn sem mikill helgidagur“ og „kirkjurnar voru þá allar ljósum prýddar, svo að fyrir þá sök var þrettándinn kallaður ljósa-hátíð“. Upp úr þessu fer dæmum fjölgandi, en myndin þrettándinn verður þó ekki algeng fyrr en á tuttugustu öld.

Auðvitað er samt enn algengt að nota orðið án greinis, einkum þegar það stendur í forsetningarlið í tímaviðmiðunum. Í Fréttatímanum 2011 segir: „Þróunin hafi versnað enda standi sprengingarnar í um vikutíma, frá því að flugeldasala hefst milli jóla og nýárs og fram á þrettánda.“ Í Bæjarblaðinu Jökli 2023 segir: „Kveikt er á ljósum aðventuna og að þrettánda.“ Í Fréttatímanum 2010 segir: „Yfirleitt voru ekki liðnir margir dagar frá þrettánda þegar myndarlegu nágrannarnir klifruðu upp á svalir og þök og fjarlægðu ljósaskreytingarnar.“ Þarna væri líka hægt að nota greini og segja fram á þrettándann, að þrettándanum og frá þrettándanum en það er samt mun algengara og eðlilegra að nota greinislausu myndina.

Þegar orðið er án greinis er hægt að líta á það sem töluorð eins og áður segir, styttingu á lengra orðasambandi, og í sjálfu sér gæti það líka verið stytting á t.d. þrettánda desember, þrettánda janúar o.s.frv. – það er bara samhengið sem sýnir að átt er við þrettándann, 6. janúar. En þegar orðið er með greini verður að líta á það sem nafnorð, og ef verið er að tala um daginn sjálfan en ekki nota hann sem viðmið er hann yfirleitt hafður með greini. Ef við segjum í dag er þrettándi eða þrettándi er skemmtilegur dagur yrði það væntanlega skilið sem sem 'þrettándi dagur mánaðarins og tæplega er hægt að segja *þetta var á þrettánda eða *ég á afmæli á þrettánda – þar verður að hafa orðið með greini, nota nafnorð en ekki töluorð.

Í nýrri skáldsögu sem ég var að lesa rakst ég á setningu sem byrjaði á „Einhvern veginn hófst það samt“. Af samhenginu var ljóst að merkingin er þarna 'klárast, takast' eins og miðmyndin hafast er skýrð í Íslenskri nútímamálsorðabók. Venjuleg þátíð hennar er hins vegar ekki hófst heldur hafðist eins og sést á notkunardæminu það gekk erfiðlega að ná skipinu af strandstað en hafðist þó. Myndin hófst er þátíð af miðmyndarsögninni hefjast sem er skýrð 'fara í gang, byrja' í Íslenskri nútímamálsorðabók, en sú merking átti augljóslega ekki við í umræddu dæmi. Þarna er því tveimur sögnum blandað saman en við nánari athugun kom í ljós að það er ekki einsdæmi og ekki alveg nýtt – stundum er reyndar ekki alveg ljóst hvor merkingin er lögð í sambandið.

Elsta örugga dæmi sem ég fann í fljótu bragði er á Bland.is 2003: „Það hófst að lokum og hann elskaði mjólkina sína.“ Í Bæjarins besta 2005 segir: „Það var dálítið basl að fá grasið á þakinu til þess að vaxa en það hófst á endanum.“ Í Fréttablaðinu 2007 segir: „Þetta var erfið fæðing hjá okkur en þetta hófst að lokum.“ Í Bæjarins besta 2007 segir: „En það hófst að lokum.“ Í blaðinu 2007 segir: „Það tók mig svolítinn tíma að sannfæra hann um að taka þátt í þessu, en það hófst á endanum.“ Í Bjarma 2010 segir: „Það gekk ekki vandræðalaust að raða hópnum í tvo báta og leggja af stað, en það hófst að lokum.“ Í Víkurfréttum 2011 segir: „En þetta hófst að lokum.“ Í Fréttablaðinu 2014 segir: „Þetta hófst á endanum og er ótrúlega gaman.“

Það er slæðingur um þessa merkingu í hófst á tímarit.is og tugir eða hundruð dæma á samfélagsmiðlum þannig að ljóst er að þessi notkun hefur verið að breiðast út undanfarinn aldarfjórðung eða svo. Þótt sagnirnar séu eiginlega andstæðrar merkingar er breytingin skiljanleg út frá nútíðarbeygingu þeirra sem fellur saman í framsöguhætti eintölu – ráða verður af samhengi hvort þetta hefst örugglega í dag merkir ‘það tekst örugglega að ljúka þessu í dag’ eða ‘þetta byrjar örugglega í dag’. Þetta samfall getur ruglað málnotendur í ríminu og valdið því að sagt er t.d. þetta hófst á endanum í staðinn fyrir þetta hafðist á endanum. En eins og við er að búast gengur þetta ekki bara í aðra áttina – þátíðin hafðist er líka stundum notuð í stað hófst.

Þetta sést einkum í sambandinu hefjast handa. Elsta dæmi sem ég finn um það er í Heimskringlu 1905 – „hjá því gat ekki farið að almenningur […] hefðist handa að lokum.“ Í Verkamanninum 1919 segir: „Reyndar væri eðlilegast að læknarnir hefðust handa í þessu máli.“ Í Morgunblaðinu 1920 segir: „Ef nú ætti að reyna að halda slíkt mót í sumar, þá þarf fljótt að hafast handa.“ Í Morgunblaðinu 1984 segir: „Þeir höfðust handa um þetta fyrir fáum árum.“ Alls eru á annað hundrað dæmi um þetta á tímarit.is en aðeins tæp þrjátíu í Risamálheildinni þannig að það virðist ekki fara í vöxt. En þótt þessi blöndun sagnanna sé skiljanleg vegna samfalls nútíðarmynda í eintölu er samt æskilegt að virða málhefð og halda beygingu þeirra aðgreindri.