Eiríkur Rögnvaldsson

Í mbl.is í dag er áhugaverð frétt um orðanotkun í starfsauglýsingu Veitna. Þar var fyrst auglýst eftir „samskiptastýru/-stjóra/-stýri“ eins og fyrirtækið sagðist áður hafa gert í starfsauglýsingum sínum. En eftir að hafa fengið álit frá kvári og trans manni sem taldi að „[e]kki væri eftirspurn eftir slíku innan hinsegin samfélagsins og því ekki þörf á að breyta titli eftir kyni, heldur væri nóg að nota aðeins orðið stjóri“ var ákveðið að taka -stýri út. Um þetta voru þó skiptar skoðanir og annar álitsgjafi sem leitað var til vildi „meina að komin væri hefð fyrir svokölluðu kynhlutlausu máli í starfsauglýsingum“, en niðurstaðan var sú að auglýsingunni var ekki breytt í annað sinn og í lokagerð hennar stendur því „Veitur leita að samskiptastýru/-stjóra“.

Þessi vandræðagangur með auglýsinguna sýnir í hnotskurn þann vanda sem kynjahalli íslenskra starfsheita getur skapað í þjóðfélagi þar sem hvers kyns mismunun kynjanna er litin hornauga. Langflest íslensk starfsheiti eru karlkyns og fyrir því eru væntanlega tvær samverkandi ástæður. Annars vegar voru það framan af einkum eða eingöngu karlmenn sem gegndu fjölmörgum störfum og eðlilegt að starfsheitin tækju mið af því og væru karlkyns, en hins vegar er málfræðilegt karlkyn frá fornu fari og af sögulegum ástæðum „hlutlaust“ kyn, notað í almennri vísun. Málfræðilegt karlkyn nafnorðs er því í raun formsatriði sem hefur frá málfræðilegu sjónarmiði enga tengingu við kyn þess fólks sem orðið er notað um.

En það breytir því ekki að í huga margra málnotenda eru tengsl þarna á milli, sem koma m.a. fram í því að mörgum finnst óeðlilegt eða ankannanlegt að nota karlkynsorð í vísun til konu eða kvárs. Vissulega er deilt um rót þessarar tilfinningar – hvort um sé að ræða raunverulega tilfinningu sem eigi sér rætur í málkennd fólks, eða hvort ræturnar séu kynjapólitískar en komi málkennd ekki við. Um þetta er útilokað að fullyrða nokkuð án rannsókna sem ekki liggja fyrir, en ég er samt viss um að í a.m.k. sumum tilvikum er þetta raunveruleg og einlæg tilfinning sem er hluti af málkennd fólks. Þessi tilfinning, hverjar sem rætur hennar kunna að vera, hefur leitt til þess að ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að draga úr karllægni starfsheita.

Helsta aðferðin sem notuð hefur verið til þess er sú að breyta seinni lið orðanna – setja t.d. -kona í stað -maður (þingkona, knattspyrnukona, stjórnarkona), -stýra í stað -stjóri (framkvæmdastýra, samskiptastýra) o.s.frv. Þetta er þó ýmsum vandkvæðum bundið – ekki er alltaf hægt að finna kvenkyns samsvaranir við karlkyns seinni lið starfsheita. Mjög mörg starfsheiti enda t.d. á viðskeytum eins og -andi, -ari, -ingur eða -uður og þótt í sjálfu sér væri auðvelt að gefa þeim kvenkynsendingu og breyta þeim í -anda, -ara, -inga og -uða virðist það ekki hafa verið gert – orð eins og *stjórnanda, *iðnrekanda, *kennara, *hárgreiðslumeistara, *hjúkrunarfræðinga, *verkfræðinga, *hönnuða o.s.frv. hljóma mjög óeðlilega og eru fráleit.

En eigi einnig að taka tillit til þeirra sem skilgreina sig utan kynjatvíhyggjunnar dugir ekki að búa til kvenkynsmynd starfsheitanna – það þarf einnig að hafa hvorugkynsmynd og myndin -stýri í umræddri auglýsingu hefur átt að þjóna þeim tilgangi. Það er þó oft mun erfiðara að búa til hvorugkynsmyndir starfsheita en kvenkynsmyndir, m.a. vegna þess að hvorugkynið á sér enga endingu sem einkenni það (eins og -ur og -i eru dæmigerðar karlkynsendingar og -a dæmigerð kvenkynsending). Og þótt kvenkynsorðið stýra sé eðlileg samsvörun við stjóri gegnir öðru máli um hvorugkynsorðið stýri vegna þess að það orð á sér langa hefð í málinu um hlut, og það er almennt ekki heppilegt að taka orð um hluti og fara að nota þau um fólk.

Þar að auki held ég að kyngreind starfsheiti séu ekki æskileg og geti raunar unnið gegn markmiði sínu vegna þess að þau bjóða heim þeirri hugmynd eða tilfinningu eða þróun að verksvið – eða valdsvið – starfa sé eða verði mismunandi eftir kyni þeirra sem gegna þeim. Er framkvæmdastýra valdaminni eða tekið minna mark á henni en framkvæmdastjóra? Er þingkona áhrifaminni en þingmaður? O.s.frv. Ég veit þetta ekki, en finnst það ekki útilokað. Þótt ég skilji vel og styðji af heilum hug hugmyndina á bak við það að draga úr kynjahalla íslenskra starfsheita held ég sem sagt að meðan ekki finnast góð hvorugkyns starfsheiti í stað hefðbundinna karlkyns starfsheita sé skást að halda sig við þau hefðbundnu.

En þá skiptir máli að við séum meðvituð um að kyn starfsheitisins getur haft ómeðvituð áhrif á viðhorf fólks til starfsins og eðlis þess. Um þetta hef ég skrifað fjölda pistla og hef t.d. sýnt fram á að fólk notar þjóðaheiti – sem öll eru karlkyns – miklu síður um konur en karla. Þegar rætt er um konur er frekar notað lýsingarorð og nafnorð, t.d. danska konan Pernille, en þjóðaheitið, Daninn Pernille. Ég hef líka sýnt að sjálfgefinn skilningur á starfsheitum sem enda á -maður, eins og ökumaður, virðist oft sá að þau vísi til karlmanna. Við breytum þjóðaheitum eða starfsheitum ekki svo glatt, og mér dettur ekki í hug að tala fyrir því. En mér finnst samt mikilvægt að við áttum okkur á þessu og höfum það í huga.

Nýlega fór ég með bílinn minn í dekkjaskipti og fór þá að velta fyrir mér helstu orðum sem notuð eru í tengslum við þá aðgerð. Orðið dekk kom inn í málið á átjándu öld, úr dæk í dönsku, og er skylt nafnorðinu þak og sögninni þekja. Það hefur ýmsar merkingar samkvæmt Íslenskri orðsifjabók: 'grasbekkur framan við bæjarþil eða smágrashjalli við hús; grasræma utan við vegarbrún; þilfar á skipi; skjólþak eða hlíf; hjólbarði’. Elsta dæmi um síðastnefndu merkinguna er í Þjóðólfi 1905: „Sömuleiðis dekk, slöngur o.m.m.fl.“ Þar og í öðrum elstu dæmum um þessa merkingu er vísað til reiðhjóladekkja en elsta dæmi um að vísað sé til dekkja á bíl er í Morgunblaðinu 1915: „verður þar gert við dekk og slöngur af bifreiðum og hjólhestum.“

Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er þágufall fleirtölu eingöngu haft dekkjum og eignarfall fleirtölu dekkja, en í elstu dæmum er beyging orðsins j-laus. Í Morgunblaðinu 1916 segir: „Miklar birgðir af dekkum og slöngum með 15 mánaða ábyrgð.“ Þágufall fleirtölu með j sést ekki fyrr en í Morgunblaðinu 1927: „reynið þessa ágætu tegund, næst er þjer þurfið á dekkjum að halda.“ Elsta dæmi um eignarfall fleirtölu er í Stormi 1928: „1928 var ekki eftirbátur undanfarinna ára um stórkostlega aukningu á sölu Good-year bíladekka.“ Eignarfall fleirtölu með j sést ekki fyrr en í Tímanum 1951: „Bifreiðin er G.M.C. 10 dekkja.“ Samkvæmt uppruna ættu þessi föll ekki að hafa j en það hefur komið inn fyrir áhrif frá öðrum orðum.

Af nafnorðinu dekk hefur verið mynduð sögnin dekkja í merkingunni 'setja (vetrar)dekk undir' en hún er sárasjaldgæf og finnst ekki í orðabókum. Í Vísi 1971 segir: „greinilegt að fjöldinn hefur dregið það í lengstu lög að dekkja bíla sína fyrir veturinn.“ Í Morgunblaðinu 2018 segir: „Láttu fagmenn dekkja bílinn.“ Lýsingarorðið dekkjaður sem að forminu til lítur út eins og lýsingarháttur þátíðar af dekkja og virðist eingöngu koma fyrir með atviksorði, vel/illa dekkjaður í merkingunni 'á góðum/vondum dekkjum', er hins vegar töluvert algengara þótt það sé ekki að finna í orðabókum frekar en sögnina. Það er þó ekki nýtt – elsta dæmi sem ég finn er í Morgunblaðinu 1943: „Bíllinn er með nýrri vjel og sæmilega dekkjaður.“

Málhreinsunarstefnan var mjög sterk á fyrsta hluta tuttugustu aldar og ekki við öðru að búast en reynt væri að smíða alíslenskt orð í staðinn fyrir tökuorði eins og dekk. Í lista um „Orð úr viðskiftamáli“ sem Orðanefnd Verkfræðingafjelagsins hafði tekið saman og birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1925 var í stað orðsins dekk stungið upp á orðunum barði, bílbarði og hjólbarði. Orðið barði eitt og sér getur merkt 'skjöldur', 'hlíf' eða eitthvað slíkt, sbr. barð sem getur merkt 'skegg', og er það trúlega hugsunin á bak við þessi orð. Af þessum orðum er hjólbarði það eina sem hefur lifað – fáein dæmi má finna um bílbarða fram á fimmta áratuginn. Orðið barði er þó stundum notað sem stytting, og til er dekkjaverkstæði sem heitir Barðinn.

En til að dekk nýtist undir bíl þarf það að vera á felgu. Orðið felga er líka tökuorð úr dönsku, fælg. Elsta dæmi um það er í auglýsingu um „Nýkomnar bifreiðavörur“ í Vísi 1920 þar sem m.a. eru taldir upp „hjólhringir (felgur)“. Elsta dæmi um orðið hjólhringur er reyndar frá 1879 en það virðist hafa verið notað í ýmsum merkingum sem ekki er alltaf gott að átta sig á. Stundum virðist það einfaldlega merkja 'hjól' (t.d. í rokk) en alloft merkir það 'dekk', eins og í Morgunblaðinu 1929: „En hjólhringur sprakk á lögreglubílnum.“ Það er ekki að sjá að orðið hafi nokkurn tíma verið notað að ráði í merkingunni ‚felga‘ og raunar sé ég ekki að nokkurt nýyrði fyrir felgu hafi komið fram – og hafi  það verið smíðað hefur það a.m.k. ekki náð fótfestu.

Ef dekk springur þarf að skipta um dekk, en þegar skipt er um dekk af annarri ástæðu, einkum þegar skipt er milli sumar- og vetrardekkja, er oftast talað um að umfelga. Sú sögn er ekki nema fimmtíu ára gömul – í Þjóðviljanum 1975 segir: „Þá flykkjast allir að og þurfa að láta umfelga í ofboði.“ Nafnorðið umfelgun kemur einnig fyrir í sömu frétt: „umfelgun á dekki, þ.e. að færa sumardekkin af og setja snjódekkin á.“ Þarna hefur þótt ástæða til að skýra orðið umfelgun. Sögnin felga ein og sér kemur hins vegar varla fyrir, nema í auglýsingum frá áttunda og níunda áratugnum – „Felgum – affelgum – neglum“. Sögnin affelga og nafnorðið affelgun eru annars helst notuð um óhöpp – „Einnig er hætta á að affelga í hliðarhalla“ segir í Degi 1998.

Í Kastljósi Ríkissjónvarpsins var áðan sýnt alllangt viðtal við Andreas Schleicher, yfirmann menntamála hjá OECD, þar sem PISA-prófin voru til umræðu, meðal annars útkoma íslenskra ungmenna á prófunum og möguleg viðbrögð við henni. Efni viðtalsins var því mjög áhugavert, en það var á ensku og sýnt ótextað – væntanlega vegna einhverra tæknivandræða. Umsjónarmaður Kastljóss baðst vissulega afsökunar á textaleysinu eftir á og lofaði að viðtalið yrði textað á netinu þegar þar að kæmi. Vitanlega getur tæknin alltaf brugðist og ekkert við því að segja – en mér finnst viðbrögðin við textaleysinu óviðunandi og Ríkisútvarpinu ekki sæmandi. Þótt efni viðtalsins væri mikilvægt var það ekki þess eðlis að það mætti ekki bíða.

Um leið og í ljós kom að ekki var hægt að sýna viðtalið með íslenskum texta átti vitanlega að stöðva útsendingu þess þangað til búið var að komast fyrir vandann – og ef það hefði ekki tekist á stuttum tíma hefði átt að bíða með viðtalið og senda það út síðar. Það er ekki hægt að bjóða íslenskum sjónvarpsáhorfendum ótextað viðtal á ensku um mikilvægt efni sem búast má við að mjög mörgum þyki áhugavert. Þetta er líka skýrt brot á fyrstu málsgrein sjöttu greinar laga um Ríkisútvarpið þar sem segir: „Efni á erlendu máli, sem sýnt er í sjónvarpsdagskrá Ríkisútvarpsins, skal fylgja íslenskt tal, íslensk talsetning eða texti á íslensku eftir því sem við á hverju sinni.“ Það nægir ekki að texti komi einhvern tíma seinna.

Það að haldið skyldi áfram að sýna viðtalið ótextað í stað þess að stöðva útsendinguna sýnir vel þá stöðu sem enskan er komin í á Íslandi sem eins konar óopinber þjóðtunga. Það er gert ráð fyrir og ætlast til að fólk skilji ensku og stjórnendum útsendingar þykir því allt í lagi að halda áfram að sýna viðtalið þótt íslenskan texta vanti. Ég er handviss um að ef viðtalið hefði verið á einhverju öðru erlendu tungumáli, svo sem þýsku eða frönsku, hefði útsending verið stöðvuð þegar í stað. En þetta á ekki að vera svona – allra síst í Ríkissjónvarpinu. Við eigum rétt á að allt efni sé textað, líka efni á ensku, og það er dónaskapur við almenning og lítilsvirðing við íslenskuna að sýna ótextað efni. Við eigum að krefjast þess að lög séu virt.

Í breytingu á reglugerð um ökuskírteini síðan í sumar segir að eftirfarandi bætist við 5. tölulið 6. greinar: „c. ökutæki sem eru knúin óhefðbundnu eldsneyti, sem um getur í 2. gr. tilskipunar ráðsins 96/53/EB, með leyfilegan hámarksmassa yfir 3.500 kg en sem fer ekki yfir 4.250 kg við flutning á vörum án eftirvagns, þar sem aksturinn er í höndum handhafa ökuskírteinis í flokki B sem var gefið út a.m.k. tveimur árum áður, að því tilskildu að massinn sem fer yfir 3.500 kg sé eingöngu vegna umframmassa knúningskerfisins í tengslum við knúningskerfi ökutækis með sömu mál sem búið er hefðbundnum brunahreyfli með rafkveikju eða þjöppukveikju, og að því tilskildu að flutningsgetan hafi ekki aukist í tengslum við sama ökutæki.“

Gátuð þið lesið þetta án þess að draga andann? Þetta er sem sé ein málsgrein, hundrað orð. Ég setti þetta að gamni inn í sænsku lix-formúluna sem stundum er notuð til að reikna læsileika texta (út frá fjölda málsgreina, fjölda orða og fjölda orða lengri en sex bókstafir) – þótt hún sé vissulega hvorki fullkomin né óumdeild gefur hún ákveðnar vísbendingar. Samkvæmt henni er eðileg lix-tala barnabóka undir 30, auðlesinn texti og fagurbókmenntir eru milli 30 og 40, miðlungsþungur texti svo sem blaðatexti milli 40 og 50, þungur texti, dæmigerður fyrir stjórnsýslutexta, er milli 50 og 60, og mjög þungur texti („byråkratsvenska“) er yfir 60. En þessi reglugerðartexti sprengdi skalann og fékk lix-töluna 133! – langhæstu lix-tölu sem ég hef séð.

Fyrir utan þetta eru þarna sjaldgæf orð sem ólíklegt er að almenningur þekki, svo sem þjöppukveikja og knúningskerfi. Eftir að hafa lesið þetta margoft held ég helst að þetta merki eitthvað í þá átt að þrátt fyrir að ökuréttindi í B-flokki miðist almennt við bíla sem eru 3.500 kíló eða léttari þá megi þau sem hafa þessi réttindi keyra rafbíl sem er allt að 4.250 kíló ef þyngdin umfram 3.500 kíló stafar eingöngu af þyngd rafhlöðunnar og búnaðar kringum hana. Það er reyndar sérkennilegt að tala um rafmagn sem „óhefðbundið eldsneyti“ – ef það er merkingin, sem ég er svo sem ekki alveg viss um. Fyrir utan óskiljanleika textans er reglugerðin líka gölluð vegna þess að á undan textanum þyrfti að standa „Réttindi til að stjórna“.

Ég sá þennan texta á Facebook hjá ökukennara sem benti á að ætlast væri til að ökunemum væri kennt þetta og þeim er sannarlega vorkunn að þurfa að læra þetta – og skilja. Ég hef fullan skilning á því að orðalag reglugerða af þessu tagi þurfi að vera nákvæmt og ótvírætt og verði þess vegna stundum tyrfið, en nákvæmnin má ekki verða til þess að textinn verði því sem næst óskiljanlegur eins og í þessu tilviki – þá er hún farin að vinna gegn tilgangi sínum. Þessi texti er vitanlega algerlega óboðlegur í reglugerð sem varðar allan almenning og er skýrt brot á lögum um íslenska tungu þar sem segir: „Mál það sem er notað í starfsemi ríkis og sveitarfélaga eða á vegum þeirra skal vera vandað, einfalt og skýrt.“ Það hlýtur að vera hægt að gera betur en þetta.

Þessa dagana er hvað eftir annað spiluð í Ríkissjónvarpinu kynning á þáttum þar sem „saga íslenskrar hönnunar er rekin“ eins og segir í kynningunni. Á það hefur verið bent a.m.k. tvisvar í „Málvöndunarþættinum“ á Facebook að þarna ætti að vera rakin í stað rekin – þetta er veika sögnin rekja, ekki sterka sögnin reka. Beyging þessara sagna fellur saman í nútíð eintölu – myndirnar (ég) rek, (þú) rekur, (hann/hún/hán) rekur í framsöguhætti og (þótt ég) reki, (þú) rekir, (hann/hún/hán) reki í viðtengingarhætti eru sameiginlegar báðum sögnum. Það er ekki sama sögnin í lögmaðurinn rekur málið (fyrir rétti) og lögmaðurinn rekur málavexti eins og sést í þátíðinni – lögmaðurinn rak málið (fyrir rétti) og lögmaðurinn rakti málavexti.

Vegna þess að myndir framsöguháttar eintölu í nútíð eru yfirleitt langalgengustu beygingarmyndir sagna er ekki undarlegt að samfall sagna í þeim myndum leiði til frekari blöndunar milli sagnanna og það virðist hafa gerst í þessum sögnum. Sagnir sem beygjast eins og rekja, eins og hrekja, klekja, vekja, þekja, hafa alltaf a í lýsingarhætti þátíðar, hrakinn, klakinn, vakinn, þakinn, og ekki virðist gæta neinnar tilhneigingar til að breyta því í e – myndir eins og *hrekinn, *klekinn, *vekinn, *þekinn koma varla fyrir. Í Risamálheildinni má vissulega finna dæmi um hrekinn („ég var hrekin úr flokknum“) og vekinn („einnig er vekin athygli á því“) en þau eru svo fá að eðlilegt er að líta á þau sem einhvers konar villur.

Af þessum fjórum sögnum sem hafa sömu stofngerð og beygjast eins er það eingöngu rekja sem fellur að hluta saman við aðra sögn í beygingu. Því liggur beint við að skýra fjölda dæma um lýsingarháttinn rekinn af rekja með áhrifum frá reka sem hefur þennan lýsingarhátt. Vegna tíðni lýsingarháttarmyndanna er erfitt að leita rafrænt að dæmum en ég hef þó fundið slæðing af dæmum allt frá því snemma á tuttugustu öld. Í Heimskringlu 1913 segir: „skal hér sú saga rekin að nokkru.“ Í Morgunblaðinu 1920 segir: „Hansen hafði rekið sögu málsins.“ Á seinustu áratugum hefur dæmum af þessu tagi farið fjölgandi og má finna töluvert af þeim í Risamálheildinni, ekki síður úr formlegu málsniði en af samfélagsmiðlum.

Áhrif af þessu tagi eru ekki einsdæmi. Annað tilvik þar sem lýsingarháttur þátíðar (eða sagnbót) tveggja sagna fellur saman má finna í sögnunum bíða og biðja. Sagnir með hljóðskiptin í – ei – i, eins og kvíða, ríða, sníða, svíða,  hafa i í lýsingarhætti þátíðar – kviðið, riðið, sniðið, sviðið. En bíða fær ekki myndina biðið eins og búast mætti við, heldur beðið (þótt biðið bregði stöku sinnum fyrir) – eins og sögnin biðja. Ekki er ósennilegt að bíða hafi fengið lýsingarháttinn að láni frá biðja (þótt önnur skýring hafi einnig verið nefnd). Hvað sem því líður er ljóst að samfall lýsingarhátta á sér fordæmi í málinu og veldur ekki sérstökum vandræðum eða misskilningi, en að svo stöddu er samt æskilegt að halda sig við málhefð og greina milli rakinn og rekinn.

Í morgun kom í „Málspjalli“ forvitnileg spurning um orðasambandið Morgunstund gefur gull í mund sem er skýrt 'morgunstund færir auð/farsæld í hönd' í Merg málsins eftir Jón G. Friðjónsson, enda getur orðið mund þýtt 'hönd', eins og í samsetningunni mundlaug. Fyrirspyrjandi sagðist alltaf hafa skilið sambandið á þennan veg – „að við fáum gull í hönd þegar við vöknum snemma og nýtum hvíldan og ferskan huga til að afkasta miklu í kyrrð og ljóma morgunsins“. En mund getur líka merkt 'tími' og kemur í þeirri merkingu bæði fyrir í kvenkyni og hvorugkyni, og einnig í karlkynsmyndinni mundur, og fyrirspyrjandi sagði því: „Svo fór ég allt í einu að efast, er það tími sem er gulls virði sem við eignumst?“

Hvað sem orðið mund merkir þarna er ljóst að yfirfærð merking sambandsins er 'sá eða sú sem fer snemma á fætur kemur miklu í verk' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók. Það er samt sem áður forvitnilegt að reyna að finna út hver hin bókstaflega merking í mund sé og þá reynist fleira koma til greina en 'hönd' og 'tími'. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er sambandið þýtt 'Morgenstund har Guld i Mund' sem er dönsk mynd sambandsins, en mund á dönsku merkir 'munnur'. Í öðrum málum þar sem sambandið kemur fyrir er orð sem þýðir munnur einnig notað – á norsku Morgenstund har gull i munn, á sænsku Morgonstund har guld i mund (þar sem mund er eldri mynd fyrir mun) og á þýsku Morgenstund hat Gold im Mund.

Danska sambandið er sagt komið úr þýsku, og íslensk gerð þess er væntanlega komin úr dönsku eða beint úr þýsku þar sem hafa verið uppi ýmsar kenningar um uppruna þess. Áður var talið að það ætti í raun hliðstæðu eða rætur í norrænu þar sem fræðimenn töldu sig hafa fundið sambandið Morgunstund hefir gull í mund og töldu mund þá merkja 'hönd'. En farið var að draga þessa skýringu í efa þegar í ljós kom að sambandið kemur í raun ekki fyrir í forníslensku og ekki heldur í þýskum málsháttasöfnum frá sextándu öld og er því sennilega yngra en svo – og því tæplega hægt að rekja það til orðsins *munt sem var löngu horfið úr málinu. Orðið mund í merkingunni 'hönd' var mjög sjaldgæft í forníslensku og aðeins notað í skáldamáli.

Sú skýring sem nú virðist talin líklegust á uppruna sambandsins í þýsku er að það sé þýðing eða umorðun á latneska málshættinum aurora musis amica sem merkir bókstaflega 'dögunin er vinur (lista-/mennta-)gyðjanna' og hefur sömu yfirfærðu merkinguna og þær gerðir sem hafa orðið mund. Í þýsku riti frá seinni hluta sautjándu aldar eru latnesk og þýsk gerð málsháttarins tilfærðar hvor á eftir annarri: „Aurora Musis amica, Die Morgenstund hat das Brod im Mund“. Þar merkir Mund greinilega 'munnur' og vitanlega er brauð í munn eðlilegt samband en í elstu þýskum dæmum um málsháttinn er í viðbót við eða í staðinn fyrir Gold oft haft Arbeit, Brot eða Gott. Ekki virðist ólíklegt að Mund hafi upphaflega komið inn í málsháttinn rímsins vegna.

Elsta íslenska dæmið um málsháttinn er í Dægrastyttingu eftir Stein Jónsson Hólabiskup frá 1727: „Morgunstund hefur gull í mund segjum vér í almennu máltæki.“ Þarna, og æ síðan, er notuð myndin mund eins og í dönsku og þýsku, enda þótt hún hafi aldrei getað merkt 'munnur' í íslensku. En ef myndin munn hefði verið notuð hefði rímið farið forgörðum og málshátturinn orðið mun svipminni. Hugsanlegt er að þegar málshátturinn var tekinn inn í íslensku hafi mund í raun verið endurtúlkað til að halda ríminu og skilið sem 'hönd' sem er merkingarlega eðlilegt – lærðir menn hafa þekkt þá merkingu úr skáldamáli þótt orðið væri aldrei notað í almennu máli. En upphaflega merkingin í mund virðist sem sé vera 'munnur' en hvorki 'hönd' né 'tími'.

Í innleggi í „Málspjalli“ í fyrradag sagði: „Ó ó … var að hlusta á viðtal við rithöfund sem var að segja frá nýútkominni bók sinni og tvítók:  Þeim langar … þeim langar. Nú langar „mér“ ekkert til að lesa þessa bók eftir þetta. Er kannski full viðkvæm fyrir þessu eða hvað?“ Viðbrögð létu ekki á sér standa: „Skil þig fullkomlega! Læsi ekki verk eftir þennan rithöfund!“; „Skil þig vel!“; „Heyrði þetta líka áðan og þótti sorglegt og óþægilegt – sérstaklega þegar hann endurtók þetta“; „Mér finnst þú ekkert of viðkvæm vegna þess“; „Þetta er alveg til að kippa sér upp við“; „Æi, mér finnst alltaf erfitt að hlusta á svona... ja, maður má víst ekki kalla það málvillur lengur“; „Að sjálfsögðu læsi ég aldrei bókstaf eftir þennan höfund. Nóg er nú samt“.

Þessi umræða sýndi að mörgum þykir ekkert athugavert við að gagnrýna málfar tiltekins fólks og tala niður til þess – þótt viðkomandi höfundur væri ekki nafngreindur í innlegginu voru þar nægar upplýsingar til að þátttakendur í umræðunni áttuðu sig strax á því um hvern væri að ræða. Það þykir ekki (lengur) við hæfi – sem betur fer – að gera lítið úr fólki vegna kyns, húðlitar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, og ekki heldur vegna t.d. útlits, þroskaskerðingar eða fötlunar. Hins vegar viðgengst enn og þykir sjálfsagt að gera lítið úr fólki og hæðast að því vegna málfars, og þá allra helst ef fólki verður það á að nota svonefnda „þágufallssýki“. Nægir þar að minna á hvernig var gert grín að þáverandi menntamálaráðherra í áramótaskaupi síðast.

Fjölmörg lækuðu upphaflegu færsluna og viðbrögðin, þótt vissulega væru líka ýmis sem andmæltu þessu. Í umræðum um færslu sem ég skrifaði í gær af þessu tilefni, með fyrirsögninni „Málfarsfordómar eru óboðlegir“, sagði höfundur upphaflega innleggsins: „Ég myndi seint taka undir að ég væri haldin málfarsfordómum.“ Við sjáum sjaldnast bjálkann í eigin auga, en að missa löngun til að lesa bók vegna þess að í viðtali notaði höfundurinn eitt orð í þágufalli í stað þolfalls er skólabókardæmi um málfarsfordóma, eiginlega svo skýrt sem verða má. En vitanlega er ósanngjarnt að gera innleggshöfundinn einan ábyrgan – hann orðar bara þau skaðlegu viðhorf til móðurmálsins sem hafa verið viðtekin í íslenskri málfarsumræðu síðustu hundrað ár a.m.k.

Þessi viðhorf eru skaðleg vegna þess að þau hamla eðlilegri málþróun sem er nauðsynleg til að málið haldist lifandi. Með því að berjast gegn tilbrigðum sem eru útbreidd og jafnvel orðin eðlilegt mál verulegs hluta málnotenda, eins og það tilbrigði sem gengur undir hinu ógeðfellda heiti „þágufallssýki“, erum við að segja fólki sem er alið upp í íslensku málumhverfi að íslenskan þess sé röng – það kunni ekki íslensku. Þetta er auðvitað ekki til þess fallið að hvetja fólk til að nota málið. Það kom kannski ekki að sök áður þegar samkeppni var engin, en nú er íslenska í harðri samkeppni við enskuna. Ef við viljum að unga fólkið, og fólk sem hingað flyst, velji íslensku fram yfir ensku verðum við að sýna umburðarlyndi gagnvart tilbrigðum í máli.

En ég skil svo sem alveg fólk sem hneykslast inni í sér þegar það heyrir eða sér mér langar eða annað slíkt. Ég ólst sjálfur upp við þessi viðhorf og tileinkaði mér þau sem heilagan sannleik, eins og mín kynslóð og margar aðrar bæði áður og síðar, og fólk sem ég heyrði segja mér langar eða annað slíkt lækkaði umsvifalaust í áliti hjá mér. Það var ekki fyrr en ég var kominn vel áleiðis í háskólanámi í íslensku sem ég áttaði mig á því hversu rangt og skaðlegt þetta viðhorf er og hvernig það hefur verið notað og er notað enn, meðvitað og ómeðvitað, til að þagga niður í fólki, ekki síst þeim sem ekki voru komin af sæmilega stæðu og menntuðu fólki eða stóðu höllum fæti af öðrum ástæðum. Um þetta eru fjölmörg dæmi sem ég hef skrifað um.

Árið 1970 skrifaði Halldór Laxness fræga grein sem hét „Hernaðurinn gegn landinu“ og er oft talin marka upphaf nútíma náttúruverndar og umhverfisvitundar á Íslandi. Einstrengingsleg barátta gegn tilbrigðum í íslensku máli er í raun og veru hernaður gegn tungunni – það er verið að fæla fólk frá því að nota þá íslensku sem því er eiginleg, drepa áhuga fólks á að nota málið á frjóan og skapandi hátt, og þagga niður í því eða hrekja það þess í faðm enskunnar. Því heiti ég á þau sem hneykslast á „þágufallssýki“ og öðrum tilbrigðum í máli en vilja veg íslenskunnar sem mestan að halda hneyksluninni fyrir sig. „Þágufallssýkin“ skaðar málið ekki neitt en barátta gegn henni veldur því ómældum skaða. Því verður að linna – stöðvum hernaðinn gegn tungunni.

Í „Málspjalli“ varð í gær býsna dapurleg umræða af því tilefni að rithöfundur hafði sagt „þeim langar“ í viðtali um nýja bók sína. Málshefjandi sagði að þetta hefði valdið því að hún hefði engan áhuga á að lesa umrædda bók, og í umræðunni tóku margir þátttakendur í sama streng og lýstu andúð sinni á þessari málnotkun. Það vill reyndar svo til að ég er búinn að lesa bókina og get fullyrt að hún er sérlega vel skrifuð og í henni er ekki vottur af hinni illræmdu „þágufallssýki“. Það eru auðvitað ótrúlegir og óþolandi fordómar að dæma bók af einu orðalagi höfundar í viðtali, en lýsir vel þeirri sérkennilegu stöðu sem þessi málbreyting hefur í huga margra. Það er jafnvel eins og fólk sem talar þannig verði „óhreint“ eins og þetta dæmi sýnir.

Það er ljóst að þeim langar er a.m.k. hundrað ára gömul málbreyting sem er orðin eðlilegt mál verulegs hluta þjóðarinnar eins og rannsóknir sýna, þrátt fyrir að barist hafi verið hatrammlega gegn henni í skólum og fjölmiðlum meginhlutann af þessum hundrað árum. Það er líka ljóst að þetta er smávægileg breyting sem tekur til örfárra sagna og hefur engin áhrif á málkerfið í heild, og fjöldi hliðstæðra breytinga hefur orðið í málinu á undanförnum öldum án þess að fólk geri athugasemdir við þær – oftast án þess að fólk viti af þeim. Nægir að nefna sagnir eins og fjölga og fækka sem tóku nefnifallsfrumlag á nítjándu öld – prestarnir fjölguðu, iðjuleysingar fækkuðu. Nú er alltaf notað þágufall með þeim en aldrei amast við því – enda spillti það engu.

Einnig er ljóst að þeim langar og önnur hliðstæð dæmi er rétt mál samkvæmt viðurkenndum viðmiðum – „Rétt íslenskt mál er málnotkun sem samræmist (einhverri) íslenskri málvenju en rangt íslenskt mál samrýmist engri íslenskri málvenju“ segir í grein á Vísindavefnum. Það er enginn vafi á því að þeim langar er íslensk málvenja, málvenja mjög margra en vitanlega ekki allra, og hlýtur því að teljast rétt mál. Furðu margt fólk heldur sig samt enn við það að þessi málbreyting – sem var sjúkdómsvædd með hinu ógeðfellda heiti „þágufallssýki“ – sé röng, raunar einhver versta villa sem hægt sé að gera í máli. Fólk vill ekki viðurkenna að málið breytist, hefur alltaf verið að breytast og hlýtur að breytast – annars deyr það.

Eins og margoft hefur komið fram í þessum hópi var hann stofnaður til þess að efla jákvæða og uppbyggjandi umræðu um íslenskt mál. Umræðan í gær var dæmi um hið gagnstæða – neikvæða umræðu þar sem talað var niður til fólks og það dæmt eftir málfari og höfundur jafnvel afskrifaður vegna málnotkunar í viðtali. Slíkt á ekki að viðgangast og er í raun alveg óþolandi. Ég legg því til að þið sem hafið það viðhorf til málfars sem hér hefur verið lýst gangið úr þessum hópi – hann er greinilega ekki fyrir ykkur. En örvæntið ekki, það er annar vettvangur sem hentar ykkur betur – þessi umræða hefði sómt sér vel í „Málvöndunarþættinum“. Þar lifa málfarsfordómar og hneykslun á málfari almennings góðu lífi.

Í frétt um nágrannaerjur í DV í gær var haft eftir konu: „Ég held að það sé verið að gera fíl úr mýflugu.“ Á þetta var m.a. bent í „Málvöndunarþættinum“ á Facebook enda virðist hér um að ræða afbökun á alþekktu orðasambandi, gera úlfalda úr mýflugu, sem merkir 'gera of mikið úr einhverju'. Eins og Jón G. Friðjónsson rekur í Merg málsins kemur það samband fyrst fyrir í Vídalínspostillu frá upphafi átjándu aldar en af því eru til ýmis afbrigði, svo sem gjöra flugu úr úlfalda frá fyrri hluta átjándu aldar – og mynda fíla úr mýflugum frá fyrri hluta nítjándu aldar. Jón bendir á að sambandið eigi sér erlendar fyrirmyndir þar sem talað er um fíl en ekki úlfalda – í dönsku er sagt gøre en myg til en elefant og í þýsku aus einer Mücke einen Elefanten machen.

Það má finna slæðing af íslenskum dæmum um að fíll sé notaður í þessu orðasambandi. Í Ísafold 1918 segir: „Er hér heldur freklega gerður fíll úr mýflugu.“ Í Tímanum 1925 segir: „Fyrst kemur stóreflis fíll og svo verður þetta að agnarlítilli mýflugu.“ Í Alþýðublaðinu 1948 segir: „Illgjarnar tungur grípa hverja mýflugu, sem færi gefst á og slá hana upp í fíl.“ Í Morgunblaðinu 1954 segir: „Sumum ágætismönnum hættir þó til að gleyma þessu og gera því stundum fíl úr mýflugu.“ Í Vísi 1963 segir: „þeir gætu gert mýflugu að fíl.“ Í Tímanum 1970 segir: „Nú er konan mín rétt einu sinni búin að gera fíl úr mýflugu.“ Í Morgunblaðinu 1996 segir: „Fjölmiðlar […] hafa undanfarið gert fíl úr mýflugu líklegrar vinstri sameiningar.“ Fleiri dæmi má finna.

En þar með er ekki öll sagan sögð. Í Náttúrufræðingnum árið 2000 segir: „Oft er talað um að gera úlfalda úr mýflugu. Þróun íslensks máls hefur samt verið á annan veg. Forfeður okkar gerðu úlfalda úr fíl.“ Þetta er hárrétt – eins og segir í Íslenskri orðsifjabók er orðið úlfaldi komið af latneska orðinu elephantus (eléphas í grísku) sem merkir 'fíll'. Í grein á Vísindavefnum segir Guðrún Kvaran: „Germanir, þar á meðal Íslendingar, kynntust orðinu snemma en færðu það yfir á annað dýr, úlfaldann eins og hann heitir núna hjá okkur.“ Guðrún segir einnig: „Enska og þýska týna niður merkingunni 'úlfaldi' en taka upp latneska orðið elephant/Elephant í merkingunni 'fíll'. Í Norðurlandamálum er einnig notað tökuorðið elefant í stað fil áður.“

Umrætt samband vísar til þess að gera mikið úr litlu og mýfluga er vissulega lítil en úlfaldi er ekki dæmigerður fyrir hugmyndir nútímafólks um stór dýr – en það er fíllinn hins vegar. Því má segja að sambandið gera fíl úr mýflugu sé myndrænna og nái betur þeirri merkingu sem að er stefnt en hið hefðbundna gera úlfalda úr mýflugu. Eins og áður segir á sambandið sér erlendar rætur og notkun orðsins úlfaldi í því í íslensku má líklega rekja til annarra dæma þar sem orðið var upphaflega notað sem dæmi um stórt dýr (e.t.v. fyrir misskilning), svo sem „Auðveldara er úlfalda að fara gegnum nálarauga“ í Biblíunni. Það er því ljóst að ýmis rök eru fyrir myndinni gera fíl úr mýflugu og hún hefur eitthvað tíðkast. Því er engin ástæða til að amast við henni.

Í inngangi fréttar á vef Ríkisútvarpsins í dag stóð upphaflega: „Trans sé ekki geðsjúkdómur og að um engan farald sé að ræða.“ Nú hefur farald verið breytt í faraldur sem er í samræmi við venjulega og viðurkennda beygingu orðsins eins og hún er gefin í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls. En það þýðir ekki endilega að upphaflega gerðin hafi verið röng. Orðið faraldur á sér nefnilega merkileg sögu. Í fornu máli kemur orðið fyrir í hvorugkyni – í Önnu sögu frá fyrri hluta sextándu aldar segir: „Þá fékk hann það faraldur að hann varð villur og ráðlaus.“ Þarna merkir orðið 'sjúkdómur, veiki'. En einnig kemur fyrir hvorugkynsorðið farald í merkingunni 'leið, ferð' í sambandinu (með) hverju faraldi sem merkir 'hvernig, á hvaða hátt'.

Í Íslenskri orðsifjabók er hvorugkynsorðið farald sagt merkja 'farsótt; siður, háttur' en vera úrelt, en karlkynsorðið faraldur er skýrt 'umgangsveiki; hátterni sem breiðist út'; eiginlega 'umferð'. Hvorugkynsorðið faraldur er hins vegar ekki nefnt. Í Íslenskri orðabók er hvorugkynsorðið farald einnig sagt „fornt/úrelt“ og vísað á faraldur sem er eingöngu tilfært í karlkyni. Til þessara tvímynda er vísað í Læknablaðinu 2001 þar sem segir: „Þess vegna nota sumir fræðimenn heitið faraldsfræði og aðrir faraldursfræði.“ Þarna eru sem sé þrjár myndir sömu merkingar – karlkynsorðin faraldur og hvorugkynsorðin faraldur og farald. Milli þeirra er mikið samfall í beygingu og því oft útilokað að átta sig á hverja þeirra er verið að nota.

En ekki nóg með þetta. Karlkynsorðið faraldur hefur nefnilega tvær beygingar – þá venjulegu sem gefin er í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og aðra þar sem farið er með -ur sem nefnifallsendingu, eins og í fréttinni sem vitnað var til í upphafi. Í Norðra 1857 segir: „ekkert ráð sje til að verja bjargræðisstofn sveitabúanna við farald þessum.“ Í Lögbergi 1917 segir: „Einnig ríður á að fara vel með sig ef kvefsótt eða annan farald ber að höndum.“ Í Stormi 1925 segir: „Þrátt fyrir styrjöldina miklu, innflúensudrepsóttina og ýmiskonar faralda.“ Í Speglinum 1935 segir: „Nú hefir þjóðin fengið þann farald.“ Í Tímanum 1982 segir: „þegar inflúensufaraldur er að réna veikjast ýmsir af öðrum inflúensuvírus er olli þeim faraldi.“

Elsta dæmi sem ég finn um karlkynsorðið faraldur er í Klausturpóstinum 1826: „gekk mikill hundafaraldur í Svíaríki.“ Þarna sést ekki hvort -ur er ending eða hluti stofns, og sama máli gegnir um önnur elstu karlkynsdæmin. Ótvíræð dæmi um að -ur sé stofnlægt sjást ekki fyrr en undir lok nítjándu aldar. Í Íslenski Good-Templar 1982 segir: „ádrepan í síðasta blaði um hinn „ískyggilega faraldur“.  Í Sunnanfara 1894 segir: „hún gerir gis að þessum hjákátlega faraldri.“ Oft er ekki hægt að sjá hvort faraldur er haft í karlkyni eða hvorugkyni, en hvort tveggja virðist þó algengt á seinni hluta nítjándu aldar og hvorugkynið þó líklega algengara. Orðið er einnig iðulega haft í hvorugkyni á fyrsta hluta tuttugustu aldar, en slík dæmi eru nú alveg horfin.

Þegar karlkynsorð endar á -ur í nefnifalli eintölu er langoftast um beygingarendingu að ræða, þótt vissulega séu til fjölmörg orð þar sem -ur er stofnlægt, eins og akur, mannsnafnið Baldur o.m.fl. Þess vegna er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að málnotendur túlki -ur í faraldur sem nefnifallsendingu, eins og það er í mannsnafninu Haraldur. Af Risamálheildinni má ráða að dæmum um þetta fari fjölgandi. Mér finnst líka vel hægt að hugsa sér að -ur hafi upphaflega verið ending í karlkynsbeygingunni en hafi orðið stofnlægt fyrir áhrif frá hvorugkynsmynd orðsins þar sem það var alltaf stofnlægt – -ur er aldrei nefnifallsending í hvorugkyni. En hvað sem því líður er beygingin faraldur – farald svo gömul og algeng að hún hefur unnið sér hefð.