Eiríkur Rögnvaldsson

Í skáldsögunni Maður og kona eftir Jón Thoroddsen segir frá því þegar ein aðalpersónan, séra Sigvaldi, reynir að koma sér hjá því að semja predikun en leitar þess í stað í ræðusafni sem hann hafði keypt af öðrum presti og finnur viðeigandi texta, en „hér er galli á gjöf Njarðar, vantar sumsé tvö eða þrjú blöð aftan af ræðunni, og svo mun ég hafa fengið hana [...] – en látum samt sjá, hér getur verið amen eftir efninu, hum, hum“. Eins og bent var á í þætti Gísla Jónssonar, „Íslenskt mál“, í Morgunblaðinu 1994 merkir forsetningin eftir hér 'samkvæmt'. Merkingin er sem sé sú að skil eru í ræðunni á þessum stað og henni gæti efnisins vegna lokið þar. Jón G. Friðjónsson fjallaði einnig um þetta samband í sama þætti bæði 2006 og 2007.

Ástæðan fyrir því að Gísli og Jón töldu ástæðu til að hnykkja á þessu er að sambandið kemur í seinni tíð oft fyrir í myndinni amen á eftir efninu sem er þá notað í merkingunni 'binda endahnútinn á eitthvað, segja eitthvað gott'. Þetta afbrigði sambandsins fer að sjást upp úr 1980 – í Morgunblaðinu 1982 segir: „Og hér setjum við amen á eftir efninu og munum reyna að gleyma þessum leik sem allra fyrst.“ Í DV 1982 segir: „Þar með er sett amen á eftir efninu og myndirnar látnar tala sínu máli.“ Í Þjóðviljanum 1983 segir: „Og þegar okkur hefur með þessu móti tekist að sameina nútímann þjóðlegri hefð á listrænan og eftirminnilegan hátt getum við sett amen á eftir efninu.“ Í Degi 1984 segir: „Og þar með setjum við amen á eftir efninu.“

Merkingin í amen eftir efninu og amen á eftir efninu er sem sé ekki alveg sú sama þótt munurinn sé e.t.v. ekki mikill. Upphaflega merkingin er 'hér eru efnisleg skil og hægt að láta líta svo út sem þessu sé lokið' en það nýja merkir einfaldlega 'við segjum þessu lokið'. Það er auðvitað ljóst að séra Sigvaldi sagði amen eftir efninu en ekki amen á eftir efninu og á þeim forsendum geta þau sem vilja vitaskuld hafnað nýja sambandinu. En vegna þess að merking þess er svolítið önnuð kemur líka til greina að viðurkenna það sem sjálfstætt orðasamband – það er ekki endilega órökrétt að setja amen á eftir efninu. Nýja sambandið virðist líka hafa náð nokkurri fótfestu – í Risamálheildinni eru tæp 70 dæmi um það en tæp 80 um það upphaflega.

Í „Málspjalli“ var í gær spurt um myndina öllsömul sem fyrirspyrjandi hafði heyrt í sjónvarpi. Þessi mynd er algeng, einkum í óformlegu máli, en vissulega nokkuð sérkennileg. Þótt orðið hafi stöðu og merkingu óákveðins fornafns og ætti því að beygjast í kynjum, tölum og föllum er það í raun „bara notað í nefnifalli eintölu í kvenkyni og nefnifalli og þolfalli fleirtölu í hvorugkyni“ eins og bent er á í Beygingarlýsingu Íslensks nútímamáls – þ.e. eingöngu í þeim föllum þar sem öll er beygingarmynd af allur. Í Málfarsbankanum segir: „Orðin öllsömul og öllsömun eru mynduð úr orðunum öll saman líkt og einsamall er myndað úr orðunum einn saman.“ Orðið er mjög oft skrifað í tvennu lagi, öll sömul, en hagar sér þó eins og samsett orð.

Þótt Málfarsbankinn líki öllsömul réttilega við einsamall er stór munur á orðunum. Orðið einsamall beygist í öllum kynjum, tölum og föllum og hagar sér eins og venjulegt samsett orð að því leyti að fyrri liðurinn helst óbreyttur í allri beygingunni – verður ekki t.d. *eittsamalt í hvorugkyni. Ef sama gilti um öllsömul væri nefnifall eintölu í karlkyni *allsamall og í hvorugkyni *allsamalt, en nefnifall fleirtölu *allsamlir í karlkyni og *allsamlar í kvenkyni. En þessar myndir sjást aldrei – öllsömul er því komið mun styttra á leið í átt til samsetts orðs eins og hin algenga ritun þess í tvennu lagi sýnir líka. En orðunum er það sameiginlegt að n hefur breyst í l, þótt myndin öllsömun sé reyndar til líka eins og Málfarsbankinn nefnir.

En breytingin á seinni liðnum er ekki bara hljóðbreyting, heldur líka breyting á orðflokki. Orðið saman eitt og sér er atviksorð og því óbeygjanlegt eins og við er að búast – við segjum (þeir voru) einir/allir saman, (þær voru) einar/allar saman, (þau voru) ein/öll saman. En -samal(l) í samsetningum er lýsingarorð og beygist sem slíkt – missir t.d. áherslulausa sérhljóðið á undan sérhljóðsendingu eins og í (ein)samlir, bætir við sig -t í hvorugkyni eins og í (ein)samalt, og breytir a í ö í endingarlausum myndum, eins og (ein)sömul, (öll)sömul. Það eru örfá gömul dæmi um að -samall sé notað sem sérstakt lýsingarorð en þá eingöngu á eftir einn – það virðist aldrei hafa fengið stöðu sjálfstæðs lýsingarorðs sem geti staðið með ýmsum orðum.

Dæmi þar sem ein(n) saman sýnir þróun í átt til samsetts orðs koma fyrir þegar í fornu máli en einkum í norskum heimildum að því er virðist – „Þórdís var eigi kona einsömun“ segir þó í Droplaugarsona sögu, að vísu í handriti frá átjándu öld. Myndir með ein(n) samall eru einnig gamlar en virðast þó vera heldur yngri. Í Önnu sögu frá fyrri hluta sextándu aldar segir: „Emerencia var ein sömul á bæn sinni.“ Í handriti Gautreks sögu frá því um 1400 segir „grunaði Snotru að hún mundi eigi fara kona einsaman“ en í öðru handriti sömu sögu frá sautjándu öld segir „að hún var ei kona einsömul“. Í handriti Hálfdanar sögu Brönufóstra frá því um 1500 segir „eg fer eigi kona einsaman“ en í öðru handriti sögunnar frá um 1700 „einsömul“.

Þessi dæmi sýna því hægfara þróun úr sambandi tveggja orða, töluorðsins eða óákveðna fornafnsins einn og atviksorðsins saman, yfir í samsetta óákveðna fornafnið einsamall. Erfitt er að fullyrða nokkuð um ástæðu þess að n breytist í l í enda orðsins en n og l eru hljóðfræðilega skyld og hljóðmyndunarlega lík, og heyranlegur munur þeirra oft lítill í enda orðs í áhersluleysi. Þegar tengslin við atviksorðið saman dofna duga þau ekki lengur til að viðhalda n í enda orðsins og þegar orðið fór að standa sem fornafn hafa málnotendur e.t.v. farið að tengja það við lýsingarorð eins og gamall og snjall. Orðið einsamall hefur farið alla leið og orðið að sjálfstæðu orði með fullkomna beygingu, og engum dettur í hug að amast nokkuð við því orði.

Þótt einn saman hafi þannig runnið saman í eitt orð, einsamall, er enn hægt að nota það sem samband tveggja orða, einn saman, en það merkir ekki alveg sama og einsamall. Fáein dæmi má vissulega finna á tímarit.is um einnsaman, einsaman og eittsaman, flest frá nítjándu öld. Í Ísafold 1878 segir: „Kostnaðurinn við hestahaldið einnsaman mun nægja til að eyðileggja gott og gagnlegt fyrirtæki.“ Í Skírni 1830 segir: „Svo bar til eitt kvöld, í miðjum janúar mánuði, að prinsessan sat einsaman heima í setustofu sinni.“ Í Kirkjublaðinu 1891 segir: „Svo sannarlega, sem kirkjufjelagið vestra hefur eittsaman viljann og máttinn að halda uppi hinu íslenzka þjóðerni.“ En þessar myndir hurfu alveg úr málinu á tuttugustu öld.

Þessi þróun er hins vegar miklu yngri og ófullkomnari í sambandi allur og saman. Eins og við er að búast út frá þróuninni í einsamall er öllsömun eldri mynd en öllsömul – elsta dæmi sem ég finn um hana er úr Skarðsárannál frá því um miðja sautjándu öld og allnokkur dæmi eru um bæði öllsömun og öll sömun frá seinni hluta nítjándu aldar. Aftur á móti finn ég bara tvö dæmi um öllsömul frá seinni hluta nítjándu aldar og sú mynd fer annars ekki að sjást fyrr en í upphafi þeirrar tuttugustu – og hefur svo sem aldrei verið mjög algeng á prenti enda líklega talin óformleg og gæti þess vegna hafa tíðkast lengi áður en hún komst á prent. En þrátt fyrir þessa ófullkomnu þróun er öllsömul viðurkennt mál – gefin athugasemdalaust í Málfarsbankanum.

Sennilegt er að hljóðavíxlin a-ö í beygingu fyrri hlutans, all(ur), hamli þróun allur saman í eitt orð – vegna þess að þróunin hefst í myndum með ö og aðrar myndir væru búnar til út frá þeim er ekki augljóst hvort t.d. nefnifall í karlkyni ætti að halda ö-inu og verða *öllsamall eða fá a eins og allur og verða *allsamall. Gegn því mælir m.a. það að fyrri hluti samsettra orða beygist yfirleitt ekki. En reyndar er ekki alveg rétt að öllsömul sé eina samrunamyndin sem fyrir kemur. Í Íslensk-danskri orðabók 1920-1924 er tilfærð hvorugkynsmynd í eintölu alltsamalt. Þessi mynd kemur fyrir í Birtingi 1958, „Hvernig er hægt að selja þetta land sem býr alltsamalt í huga manns?“, og ég kannast við hana og get vel notað hana. En hún er vissulega mjög sjaldgæf.

Í „Málvöndunarþættinum“ sá ég spurt hvort væri réttari fleirtala af stétt, stéttir eða stéttar. Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eingöngu gefin fleirtalan stéttir og í fornu máli er sú fleirtala einhöfð. Þetta rímar við orðin frétt og rétt sem fá fleirtöluna fréttir og réttir nema í algerum undantekningartilvikum. Flest könnumst við þó við það að í kvæði Þorsteins Erlingssonar „Í Hlíðarendakoti“ segir „úti um stéttar urðu þar“ – það kvæði birtist á prenti í Sunnanfara 1891. Rímið kallar þar ekki á fleirtöluna stéttar frekar en stéttir þannig að engin ástæða er til að ætla annað en þetta hafi verið eðlilegt mál Þorsteins, enda má finna slæðing af dæmum um fleirtöluna stéttar frá seinustu fjórum áratugum nítjándu aldar.

Elsta dæmi sem ég hef fundið um stéttar er í Íslendingi 1862: „sumir, sem lóð eiga að stræti þessu, hafa búið til stjettar fram með húsum sínum, og hinir eru að búa sig undir að láta stjettarnar algjörðar einhvern tíma.“ Í Skírni 1870 segir: „Mörg strætin höfðu fengið nýjar stjettar og steinalög.“ Í Mána 1880 segir: „Í Hafnarfirði reif upp auk annars gamlar bryggjur og stéttar, er aldrei hafa raskast í manna minnum.“ Í Ísafold 1885 segir: „háar stjettar fyrir gangandi menn hlaðnar á báða vegu.“ Í Suðra 1886 segir: „er það nú fögur stétt, helzt ef […] bæjarstjórnin léti við og við bera ofan í stéttarnar.“ Í Reykvíkingi 1891 segir: „Strætin má ekki hækka úr þvi sem þau nú eru, því þá yrðu þau hærri enn stéttarnar, sem ekki má eiga sér stað.“

Vegna þess að fleirtalan stéttar fellur saman við eignarfall eintölu er erfitt að leita rafrænt að dæmum um hana, en hægt er að leita að dæmum um stéttarnar með greini. Þau dæmi eru um 130 á tímarit.is en dæmin um stéttirnar eru 25 sinnum fleiri, um 3.200. Hlutfallið er svipað í Risamálheildinni – um 30 dæmi á móti rúmum 730. Dæmin á tímarit.is dreifast yfir hálfa aðra öld, tímabilið frá 1880 til dagsins í dag, en fer heldur fjölgandi eftir miðja síðustu öld. En þótt fleirtalan stéttir sé vissulega eldri og mun algengari er engin ástæða til annars en telja stéttar rétta fleirtölu líka enda hefur hún tíðkast í hátt í 170 ár og er notuð í vel metnu og vinsælu kvæði. Báðar fleirtölumyndirnar eru líka gefnar í Íslenskri stafsetningarorðabók.

Sams konar tvímyndir koma fyrir í samsetta orðinu gangstétt. Elstu dæmi um báðar myndir eru frá síðustu áratugum nítjándu aldar þótt gangstéttir sé ívið eldri mynd. En munur á tíðni þessara mynda á tímarit.is er talsvert minni en hjá samsetta orðinu – rúm 180 dæmi um gangstéttarnar en um 990 um gangstéttirnar. Í Risamálheildinni er munurinn miklu minni – 144 dæmi um gangstéttarnar á móti 295 um gangstéttirnar, eða 1:2. Það virðist því ljóst að myndin gangstéttar er í sókn. Sjálfur myndi ég alltaf nota fleirtöluna stéttir af stétt en af samsetta orðinu gangstétt finnst mér fleirtalan gangstéttar ekkert óeðlileg. Þótt sú fleirtala sé ekki gefin í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls hlýtur hún að teljast jafnrétt og gangstéttir.

Nafnorð sem enda á -uður og hafa ö í stofni eru áhugaverð vegna tvímynda og hljóðavíxla í beygingu sem eru í sumum þeirra – einkum orðunum fögnuður, jöfnuður og söfnuður. Þessi orð hafa þegar í fornu máli einnig myndir með a í nefnifalli – fagnaður, jafnaður og safnaður. Þau koma öll fyrir í ýmsum samsetningum og þá er ýmist hvor myndin er notuð og hvor er algengari ef báðar eru til. Venjulega er sagt mannfagnaður þótt mannfögnuður sé einnig til, mannjöfnuður þótt mannjafnaður sé einnig til, mannsöfnuður þótt mannsafnaður sé einnig til, afmælisfagnaður þótt afmælisfögnuður sé einnig til, ójöfnuður þótt ójafnaður sé einnig til, liðsafnaður þótt liðsöfnuður sé einnig til. Stundum er merkingar- eða blæmunur á myndunum.

Myndir með a í stofni halda því hljóði í allri beygingunni nema þágufalli fleirtölu, en myndir með ö í stofni fá stundum a í staðinn í eignarfalli eintölu og fleirtölu. Þannig er eignarfall eintölu af fögnuður ýmist fögnuðar eða fagnaðar, af jöfnuður ýmist jöfnuðar eða jafnaðar, og af söfnuður ýmist söfnuðar eða safnaðar. Í fleirtölunni er eignarfallið af fögnuður ýmist fögnuða eða fagnaða, af söfnuður ýmist söfnuða eða safnaða, en jöfnuður er yfirleitt ekki haft í fleirtölu. Í fornu máli höfðu þessi orð líka a í þágufalli eintölu og nefnifalli og þolfalli fleirtölu – fögnuður beygðist þannig fögnuður – fögnuð – fagnaði – fagnaðar í eintölu, fagnaðir – fagnaði – fögnuðum – fagnaða í fleirtölu. Þarna hafa sem sé orðið áhrifsbreytingar í báðar áttir.

Við hlið nefnifallsmynda með ö, eins og fögnuður, hafa orðið til nefnifallsmyndir með a, eins og fagnaður, fyrir áhrif frá aukafallsmyndum með a, eins og fagnaði og fagnaðar. Í beygingu þeirra mynda sem héldu ö í nefnifalli hafa svo myndir með ö, eins og fögnuði og fögnuðir, oft komið í stað mynda með a, eins og fagnaði og fagnaðir. En einnig eru til orð með sömu stofngerð sem hvorki hafa tvímyndir né víxla hljóðum í beygingu, heldur hafa alltaf ö. Þetta eru gerandnafnorð eins og frömuður, hönnuður og könnuður. Engin dæmi eru um myndir eins og *framaður, *hannaður eða *kannaður, og ö helst líka í eignarfalli þessara orða – frömuðar, hönnuðar, könnuðar í eignarfalli eintölu og frömuða, hönnuða, könnuða í eignarfalli fleirtölu.

Það má þó finna einstöku dæmi um að þessi orð fái a í eignarfalli eins og orðin í hinum hópnum. Í Morgunblaðinu 1984 segir: Það hefur nokkuð borið á því [...] að fólk hafi ekki réttan skilning á starfi fatahannaðarins.“ Í Morgunblaðinu 1981 segir: „eins og einn fatahannaðanna kemst að orði.“ Í Vikunni 1949 segir: „Höfundur hennar er frú Evelyn Stefánsson, kona Vilhjálms landkannaðar.“ Í Búnaðarritinu 1936 segir: „Skyrbjúgur hefur verið höfuðfjandi landkannaða.“ En þessi dæmi eru örfá og ég hef engin dæmi fundið um eignarfallsmyndirnar *framaðar eða *framaða af frömuður. Þarna er líka um að ræða áhrifsbreytingu, en af öðru tagi – ekki frá öðrum föllum sama orðs eins og í hinum dæmunum, heldur frá öðru beygingarmynstri.

Orðið vaskur er skýrt 'vegg- eða borðföst skál með rennandi vatni ætluð til þvotta' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Þar er ekki að finna veiku myndina vaski sem er gefin í sömu merkingu í Íslenskri orðabók en vísað á vaskur,  og í Íslenskri orðsifjabók eru báðar myndir tilfærðar og sagðar tökuorð úr vask í dönsku sem er stytting á vaskekumme. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er vaskur tilfært með spurningarmerki sem merkir vafasamt mál. Þegar orð eins og vask er tekið inn í málið og gert að karlkynsorði getur það formsins vegna orðið hvort heldur er sterkt eða veikt og því eru tvímyndirnar skiljanlegar, en það er ljóst af orðabókum að sterka myndin vaskur er talin aðalmynd orðsins og hefur alla tíð verið margfalt algengari en sú veika.

Það er erfitt að leita rafrænt að myndinni vaski vegna þess að í beygingu fellur hún svo oft saman við sterku myndina vaskur og lýsingarorðið vaskur. Á tímarit.is má þó finna slæðing af ótvíræðum dæmum um vaskann (45 dæmi) og vaskanum (30 dæmi) dreift nokkuð jafnt yfir síðustu hundrað ár.  Ástæðan fyrir því að ég fór að hugsa um þetta var sú að ég rakst í gær á veiku myndina vaskanum á síðu Facebook-vinar og sú mynd varð þar uppspretta umræðna enda ekki hin venjulega. Spurt var hvort þessi mynd væri ekki norðlenska sem getur vel átt við enda umræddur Facebook-vinur úr Húnavatnssýslu. Ég er ekki heldur frá því að ég hafi vanist þessari mynd í Skagafirði í mínu ungdæmi en þori samt ekkert að fullyrða um það.

Það er a.m.k. ljóst að veika myndin hefur lengi tíðkast í Eyjafirði. Gísli Jónsson sagði í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1986: „Ég er hins vegar ekki svo harður af mér að vilja útrýma orðinu vaski (vaskur), enda þótt stundum a.m.k. megi setja þvottaskál eða eitthvað þvíumlíkt í staðinn. Ég setti auðvitað orðmyndina vaskur í sviga, samkvæmt eyfirskum uppruna mínum. Mér er tamt að hafa veiku beyginguna, vaski, um vaska o.s.frv. Eitthvað fer í vaskann og er í vaskanum.“ Í frásögn Sigmundar Ernis Rúnarssonar af ömmum sínum á Akureyri í Fréttablaðinu 2021 segir: „„Sagði blíðum rómi að svona lagið færi nú ekki í vaskann.“ Einmitt, vaskann. Það fór ekkert í vaskinn norðan heiða. Og fer ekki enn. Heldur vaskann.“

Í Risamálheildinni eru hátt í 200 dæmi um vaskann og vaskanum, nær öll af samfélagsmiðlum. Nokkur dæmi af Bland.is: „Fyrir norðan er sagt setja í vaskann ... ekki setja í vaskinn“, „ég sagði vaskann en eftir að ég flutti suður þá talar maður um vaskinn“, „Maðurinn minn segir vaskann og er að norðan“, „segja Akureyringar ekki alltaf „vaskann“ í staðinn fyrir „vaskinn“, „ég segi bæði, vaskinn þegar ég er fyrir sunnan og vaskann þegar ég er heima“, „Amma fyrir norðan sagði alltaf „vaskann“ í staðinn fyrir „vaskinn“, „ég fæ grænar bólur þegar ég heyri fólk að norðan segja vaskann“, „Ég myndi setja spegil yfir vaskann (ég er að norðan)“. Það er því greinilegt að veika myndin lifir góðu lífi  á Norðurlandi, a.m.k.í óformlegu málsniði.

Í þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst verður spurt: „Á Ísland að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Orðið aðildarviðræður er þarna þýðing á accession negotiations sem ganga út á „skilyrði sem land verður að uppfylla til að vera tekið inn í ESB og beinast einkum að upptöku og framkvæmd lagasafns sambandsins“ („relate to the conditions under which the country will be admitted to the EU and focus on the adoption and implementation of the EU’s body of law (the acquis)“). Orðið aðildarviðræður er nokkuð hlutlaust og hefur lengi verið aðalorðið sem notað er í íslensku um viðræður ýmissa landa við Evrópusambandið og forvera þess, með inngöngu í huga, en ýmsar aðrar þýðingar á accession negotiations hafa komið fram.

Það sem er sameiginlegt öllum orðum sem ég hef séð notuð fyrir accession negotiations er að í þau vantar annan merkingarþáttinn í negotiations. Það orð merkir nefnilega ekki bara 'viðræður', heldur 'samningaviðræður'. Svo getur fólk auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hversu miklu máli þetta skipti, og vissulega má halda því fram að í ýmsu samhengi feli orðið viðræður í sér að um samningaviðræður sé að ræða. Við tölum t.d. yfirleitt um kjaraviðræður frekar en kjarasamningaviðræður þótt það orð sé líka til og hafi verið notað. En aðildarsamningaviðræður er býsna stirt orð þótt það komi fyrir – í Fréttablaðinu 2008 er talað um „tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarsamningaviðræður við Evrópusambandið“.

Ef við lítum fram hjá þessu væri nákvæmasta þýðingin líklega inntökuviðræður eða inngönguviðræður. Fyrrnefnda orðið virðist ekki hafa verið notað en fáein dæmi má finna um síðarnefnda orðið – í Fréttablaðinu 2004 segir t.d.: „Hins vegar séu inngönguviðræður ólíklegar sökum afdráttarlausrar andstöðu Davíðs Oddssonar forsætisráðherra.“ Þegar farið var að ræða hugsanlega aðildarumsókn Ísland að ESB var aðildarviðræður algengasta orðið en fleiri svipuðum orðum brá fyrir – í DV 2008 er talað um að „laga stjórnarskrá íslands að hugsanlegri aðild án þess þó að hefja undirbúningsviðræður“ og í Fréttablaðinu 2008 var hvatt til að „farið verði í undirbúningsvinnu og könnunarviðræður vegna aðildar að Evrópusambandinu“.

En þegar Ísland sótti um aðild að ESB 2009 og umsóknin varð að pólitísku þrætuepli kom fljótlega fram nýtt orð um accession negotiations – aðlögunarviðræður. Í Þjóðmálum 2009 segir Björn Bjarnason að „stjórnarflokkarnir hafi sameinast um þá meginstefnu að fara til aðildar- eða réttara sagt aðlögunarviðræðna í Brussel“ og í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins 2010 segir: „Öllum er ljóst og ESB leynir því hvergi að Ísland er ekki í aðildarviðræðum heldur aðlögunarviðræðum.“ Orðið aðlögunarviðræður var augljóslega búið til og notað í pólitískum tilgangi af andstæðingum aðildarumsóknar, til þess ætlað að gera fólk fráhverft aðild. Það var mikið notað meðan viðræðurnar stóðu yfir á árunum 2010-2013 en sést mun sjaldnar síðan.

Það er ljóst að orðið aðlögunarviðræður getur ekki verið þýðing á accession negotiations og fullnægir ekki skilyrðum sem verður að gera til íðorða. En notendur orðsins vilja væntanlega meina að aðlögunarviðræður sé samt sem áður réttara orð en aðildarviðræður vegna þess að það lýsi því sem felist í ferlinu sem um er að ræða. Það er reyndar hæpið eins og rakið er á Vísindavefnum, en hvað sem um það má segja er þetta skýrt dæmi um það hvernig huglægt orð er notað til að hafa áhrif á viðhorf málnotenda. Það er óumdeilt að Ísland hefur sótt um aðild að ESB og orðið aðildarviðræður er því hlutlaus lýsing á því sem um er að ræða. Það er þar af leiðandi eðlilegt að nota það í þeirri spurningu sem þjóðin verður spurð í lok mánaðarins.

Styttingin 24/7, lesið twenty-four-seven, er ættuð úr ensku og merkir 'tuttugu og fjórar klukkustundir sjö daga vikunnar', þ.e. í raun 'alltaf'. Hún mun hafa komið fram fyrir u.þ.b. fjörutíu árum en fór að sjást í íslensku skömmu fyrir aldamót. Elsta dæmið sem ég finn um þetta í íslensku samhengi í heiti tímaritsins 24/7 sem byrjaði að koma út 1999 og fylgdi Morgunblaðinu um tíma kringum aldamótin. Upp úr því fara að sjást dæmi um þetta í texta. Í Morgunblaðinu 2001 fylgir skýring, enda styttingin þá enn lítið þekkt: „Þetta fellur undir svokallaða 24/7-þjónustu, þ.e. hún er virk allan sólarhringinn alla daga vikunnar.“ Í DV 2001 segir: „Ég var í Valsgallanum 24/7.“ Í DV 2002 segir: „Ég er náttúrlega í þessu 24/7.“

Undanfarin ár hefur þetta samband verið mjög mikið notað í íslensku, einkum í óformlegu máli en einnig í auglýsingum verslana og þjónustufyrirtækja. A.m.k. síðan 2010 hefur tíðkast að auglýsa „opið 24/7“. Reyndar virðast auglýsendur stundum hafa gleymt, eða ekki áttað sig á, hvað sambandið merkir, eða merkti upphaflega, eins og þegar auglýst er að opið sé „24/7“ tiltekinn dag – „26. des. Opið 24/7“. Þarna er það notað í merkingunni 'allan sólarhringinn' en vísar aðeins til þessa tiltekna sólarhrings – „7“-hlutinn sem vísar til allra daga vikunnar fellur dauður niður. Þá er eðlilegt að spyrja hvers vegna í ósköpunum sé verið að nota þetta enska samband ef það er ekki einu sinni notað eins og það er hugsað.

Ólíkt mörgum öðrum enskum orðum og orðasamböndum sem hafa orðið algeng í íslensku á seinustu árum hefur þetta samband ekki aðlagast málinu á nokkurn hátt, að ég best veit. Það er alltaf borið fram á ensku – ég hef aldrei heyrt sagt tuttugu og fjóra(r) sjö eða neitt slíkt, enda væri slíkt samband ekki í samræmi við íslenskar reglur um gerð orða eða orðasambanda. Þess vegna fer þetta samband ekki vel í íslensku og er auk þess algerlega óþarft – í staðinn fyrir opið 24/7 er einfalt að segja alltaf opið, og í staðinn fyrir opið 24/7 á nýársdag er einfalt að segja opið allan sólarhringinn á nýársdag. Almennt finnst mér ensk tökuorð frekar meinlaus en þetta samband fellur ekki að málinu og ætti ekki að sjást eða heyrast í íslensku að mínu mati.

Tveir af þeim erlendu stjórnmálamönnum sem voru ofast nefndir fyrir utan Kennedy Bandríkjaforseta þegar ég var að byrja að hlusta á útvarpsfréttir svona 7-8 ára, á árunum 1962-1963, voru þeir Du Gól Frakklandsforseti og Hjúm lávarður utanríkisráðherra Bretlands, og síðar forsætisráðherra. Það tók mig smátíma og olli mér nokkrum heilabrotum að átta mig á því að þetta voru sömu mennirnir og ég las um í Morgunblaðinu og Tímanum en hétu þar allt öðrum nöfnum, að mér fannst – de Gaulle og Home. Á þessum tíma voru erlend nöfn í útvarpsfréttum nánast eina útlenskan sem maður heyrði nokkurn tíma, fyrir utan söngtexta, og ósamræmi milli framburðar og stafsetningar var manni því algerlega framandi. En nú eru aðrir tímar.

Þegar erlend nöfn koma fyrir í íslenskum texta reynum við oftast að bera þau fram eitthvað í líkingu við það sem gert er á því máli sem þau eru komin úr – ef við teljum okkur vita það. Það var einmitt það sem útvarpsþulir þessa tíma gerðu með nöfn eins og de Gaulle og Home. Auðvitað er framburðurinn sjaldnast alveg sá sami því að hljóð eins máls samsvara hljóðum annars máls yfirleitt ekki fullkomlega, jafnvel þótt við köllum það „sömu“ hljóðin. Íslenska hefur t.d. aðeins eitt s-hljóð sem við setjum í staðinn fyrir ýmis svipuð hljóð í ensku, þýsku og frönsku – oft heyrum við ekki muninn og áttum okkur ekki á því að við erum að nota annað hljóð. Það er alveg eðlilegt að setja hljóð úr íslensku hljóðkerfi í stað framandi erlendra hljóða.

En ef við vitum ekki hvernig nöfnin eru borin fram í frummálinu, t.d. þekkjum ekki málið, reynum við að giska – stundum út frá íslenskum framburði, en iðulega líka út frá enskum framburði. Ég hef stundum séð talað um „Ritsjard Wogner-heilkennið“ – þar er vísað til þess þegar nafn þýska tónskáldsins Richard Wagner er borið fram eins og það væri enskt nafn. Það er svo sem skiljanlegt að þetta gerist hjá almennum málnotendum vegna þess að flestir Íslendingar þekkja eitthvað til ensks framburðar en margfalt færri kunna þýsku, og enska er einhvers konar „sjálfgefin útlenska“ á Íslandi. Samt sem áður verður að ætlast til þess að fólk sem vinnur við fjölmiðla þekki grundvallarreglur um framburð helstu Evrópumála.

Ég fór að hugsa um þetta í tengslum við athugasemdir sem oft eru gerðar við framburð erlendra skammstafana, eins og streymisveitunnar HBO Max og Knattspyrnusambands Evrópu, UEFA. Þessar skammstafanir eru iðulega bornar fram eidsbíó og júeifa en mörgum finnst að fremur ætti að nota íslensk heiti bókstafanna og segja há-bé-o og u-e-eff-a. En hér er á það að líta að skammstafarnirnar eru nær ævinlega notaðar en ekki full nöfn þessara fyrirbæra. HBO stendur fyrir Home Box Office sem vísar til úreltrar tækni og UEFA stendur fyrir Union of European Football Associations sem er alltof langt til að nota í venjulegri umræðu. Skammstafarnirnar hafa því í raun öðlast sjálfstætt líf og eru orðnar hin venjulegu heiti fyrirbæranna.

Við höfum hliðstæð dæmi í íslensku. Hér starfar stéttarfélagið VR sem áður var skammstöfun fyrir Verslunarmannafélag Reykjavíkur. En vegna þess að félagsfólk starfar við margt annað en verslun, og starfssvæði félagsins nær langt út fyrir Reykjavík, þótti þetta heiti ekki lengur hæfa og nú heitir félagið formlega VR, borið fram vaff-err, þótt stundum sé að vísu látið svo heita sem þessir stafir standi fyrir virðing – réttlæti. Þarna hefur það sem áður var skammstöfun orðið að heiti félagsins, og svipað hefur í raun gerst með HBO og UEFA – eidsbíó og júeifa eru hin venjulegu heiti þessara fyrirbæra, og þess vegna er ekkert athugavert við að bera þau fram upp á ensku eins og hver önnur ensk nöfn sem notuð eru í íslensku samhengi.

Þar  með er ekki sagt að þetta gildi um allar erlendar skammstafanir á nöfnum af einhverju tagi. Þegar um er að ræða skammstafanir sem hægt er að kveða að er oft hefð fyrir því að bera þær fram eins og íslensk orð – gott dæmi er NATO sem oft er líka aðlagað íslenskri stafsetningu og skrifað NATÓ, og varla er nokkurn tíma borið fram neitó í íslensku samhengi. Auðvitað er ekki heldur neitt athugavert við að bera skammstafanir erlendra nafna fram staf fyrir staf, með íslenskum bókstafaheitum, og oft er hefð fyrir því – DR og NRK er venjulega borið fram dé-err og enn-err-ká. En meginatriðið er að það er í mörgum tilvikum alveg eðlilegt, og ekki í neinni andstöðu við íslensku og íslenska málhefð, að nota erlendan framburð erlendra skammstafana.

Orðið taxi er notað um leigubíla í ýmsum tungumálum, þar á meðal íslensku þótt ýmsum þyki það kannski ekki gott mál – bæði í Íslenskri orðabók og Íslenskri nútímamálsorðabók er það sagt „óformlegt“. Orðið hefur tíðkast í málinu í a.m.k. heila öld – í elstu dæmum sem ég finn er það í samsetningunni taxabíll. Í Morgunblaðinu 1928 segir: „Litla bifreiðastöðin hefur nú fengið „taxa“-bíla“ og í sama blaði 1930 segir: „Skömmu seinna ók rauður „taxa“-bíll fram hjá veitingahúsinu.“ Þarna er taxa innan gæsalappa og fleiri hliðstæð dæmi má finna frá næstu áratugum, en í Íslendingi 1932 er orðið notað eitt og sér, án gæsalappa: „vanti ykkur bíl, þá [...] biðjið um taxa og látið ekki bíða eftir ykkur því taxinn telur tímann og tíminn er peningar.“

Þarna er taxi notað sem hvert annað íslenskt orð – fær myndina taxa í þolfalli og bætir við sig greini, taxinn. Dæmi um orðið í íslensku samhengi eru þó fá fram eftir öldinni. Í Þjóðólfi 1940 segir: „Við urðum að taka Taxa er stóð þar rétt hjá.“ Í Morgunblaðinu 1945 segir: „Loks náði dyravörðurinn – sem var kolsvartur – í taxa.“ Í Mánudagsblaðinu 1950 segir: „Nokkrir bílstjórar hjá ,,Hreyfli“ eru nú teknir upp á því að merkja bifreiðar sínar TAXI. Þetta nafn er nú orðið einskonar alþjóðanafn yfir leigubifreiðar, og þar sem það er nú orðin algengur siður að veifa bifreiðum á götum úti, þá er ólíkt liprara að kalla „Taxi – taxi“ heldur en „leigubíll – leigubíll“. Þetta nafn er ekkert óíslenzkara en t. d. doktor eða prófessor, svo því ekki að nota það?“

Í Fréttablaðinu 2021 segir Jón Gnarr: „Bílaleigubíll kemur til vegna þess að við gátum ekki notað taxi eins og er alþjóðlega þekkt um allan heim [...] af því að það er útlenska.“ Í aðsendu bréfi sem Gísli Jónsson birti í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 1989 segir: „Leigubíll þýðir nú á dögum: bíll með bílstjóra, en flestir eru þeir nú með merki ofan á þakinu, sem er „taxi“. Ef menn læra smám saman að nota þetta orð fyrir „leigubíll með bílstjóra“, þá losnar hið rétta orð: leigubíll fyrir bíl á leigu án bílstjóra.“ Í öðrum þætti sama ár sagði Gísli: „Þá leitar svolítið á huga minn sú uppástunga [...] að taka við útlenda orðinu taxi (beygist eins og Faxi) og stytta svo „bílaleigubíll“ í leigubíll. Nú er „taxi“ þarfur þjónn eins og Faxi fyrrum.“

Orðið bílaleigubíll kemur fyrst fyrir 1963 – í Morgunblaðinu það ár segir: „Nýju fyrirbrigði hefir skotið upp í umferðinni, það er að segja hinum svokölluðu „bílaleigubílum“.“ Það má alveg taka undir að þetta er sérkennilegt orð – Jón Gnarr sagði: „Þannig að þetta er bara bull.“ Tvítekning á sama liðnum, bíll, er óheppileg þótt slíkt sé ekki einsdæmi. Mér finnst sjálfsagt að viðurkenna taxi sem gott og gilt íslenskt orð – það fellur fullkomlega að hljóðkerfi og beygingakerfi málsins. Vissulega á það sér enga ættingja í íslensku en það sama gildir um orðið bíll. Það væri líka æskilegt ef taxi kæmi algerlega í staðinn fyrir leigubíll þannig að hægt væri að nota það orð í stað bílaleigubíll, en ég er ekki viss um að það sé raunhæft á þessu stigi.

Í fréttum í gær var sagt frá því að Reykjavíkurborg og lögreglan hygðust „efla nágrannavörslu, velferðarþjónustu og myndavélaeftirlit til að sporna við auknum innbrotafaraldri í miðborginni“. Í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ sá ég að verið var að hnýta í orðið nágrannavarsla og sagt: „Það getur verið dýrt og tímafrekt að elta nágrannana.“ Þarna er væntanlega vísað til þess að í samsetningum þar sem -varsla er seinni liður vísar fyrri liðurinn iðulega til þolandans, þess eða þeirra sem á að verja eða gæta – bókavarsla, dyravarsla, fangavarsla, fjárvarsla, landamæravarsla, safnvarsla o.s.frv. Í orðinu nágrannavarsla vísar fyrri liðurinn aftur á móti til gerendanna, þeirra sem eiga að gæta umhverfisins.

En þegar að er gáð eru merkingartengsl samsetningarliðanna samt með ýmsu móti. Í orðinu brunavarsla er auðvitað ekki verið að verja bruna, heldur reyna að koma í veg fyrir bruna eða minnka skaða vegna bruna. Í orðinu næturvarsla er ekki verið að verja nóttina heldur verja eitthvað að næturlagi. Í orðinu refsivarsla er ekki verið að verja refsingu heldur merkir orðið 'hóta og beita refsingum fyrir afbrot'. Í orðinu veðurvarsla er ekki verið að verja veðrið heldur fylgjast með því – og svo mætti lengi telja. Einnig eru til orðin hervarsla og lögregluvarsla sem eru alveg sambærileg við nágrannavarsla. Það er því ljóst að bæði á seinni liðurinn -varsla sér ýmis merkingartilbrigði, og merkingarleg vensl hans og fyrri liðarins eru með ýmsu móti.

Annað svipað dæmi er orðið myndavélaeftirlit sem einnig kemur fyrir í áðurnefndri tilvitnun í fréttir gærdagsins. Í langflestum tilvikum vísar fyrri liður samsetninga með –eftirlit til þess eða þeirra sem litið er eftir, í ýmsum skilningi – bifreiðaeftirlit, brunaeftirlit, byggingaeftirlit, fjármálaeftirlit, kosningaeftirlit, kvikmyndaeftirlit, rafmagnseftirlit, ungbarnaeftirlit o.s.frv. En í sumum tilvikum vísar fyrri liðurinn til þeirra sem sinna eftirlitinu –  lækniseftirlit, lögreglueftirlit, ríkiseftirlit o.fl. Í myndavélaeftirlit, og einnig ratsjáreftirlit, vísar fyrri liðurinn ekki til þolanda heldur til eins konar geranda – tækis sem notað er til að framkvæma eftirlitið. Það eru samt engar líkur á að við misskiljum orðin þótt tengsl liðanna séu óvenjuleg.

Orðið nágrannavarsla er ekki nýtt – það hefur heilmikið verið notað undanfarinn aldarfjórðung og elsta dæmi sem ég finn um það er í Neytendablaðinu 1991: „Nágrannavarsla hefur verið að ryðja sér til rúms sem vörn gegn þjófum á undanfömum árum.“ Þótt vissulega sé rétt að fyrri liður samsetninga með -varsla vísi oftast til einhvers konar þolanda er þetta alveg rétt og eðlilega myndað orð. Það eru engar ákveðnar reglur um það hvernig merkingartengsl samsetningarliða geti verið – við lærum bara hvernig þeim er háttað í hverju orði fyrir sig. Oftast er það augljóst út frá samhengi, og þegar við erum farin að nota orðið hættum við að hugsa um innri gerð þess – orðið sem heild hefur bara ákveðna merkingu í huga okkar.