Eiríkur Rögnvaldsson

Í Íslenskri orðsifjabók kemur fram að sögnin pæla finnst fyrst á sautjándu öld og merkti 'stinga með páli og reku' – leidd af nafnorðinu páll sem er skýrt 'spaði til að stinga með hnausa, e.k. reka með litlu þykku blaði (úr járni eða járnslegnu tré)' í Íslenskri orðabók. Sögnin var framan af notuð í bókstaflegri merkingu. Í Gesti Vestfirðingi 1848 segir: „þegar moldin í garðinum er orðin svo þíð, að 4 þumlúngum svari á dýpt, á að pæla hann upp.“ Í Íslendingi 1861 segir: „Fyrst skera menn grasrótina ofan af þúfunum með ljá, pæla þær því næst og mylja í sundur með járnrekum.“ Í Víkverja 1874 segir: „þegar sléttað er, pælir fólk ekki meira ofan af þúfunum, en að það sem losað er.“ Í Búnaðarriti 1887 segir: „Grasrót alla pældi eg og muldi sundur.“

Undir aldamótin 1900 fær sögnin í sambandinu pæla (í) gegnum  yfirfærðu merkinguna 'vinna sig í gegnum, brjótast í gegnum', ekki síst lesefni – sú merking er nefnd í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Í Ísafold 1893 segir: „margur Árnesingur kýs heldur að ganga Hellisheiði í talsverðri ófærð en að pæla í gegn um slíka og þvílíka endileysu, sem þessi „Þjóðólfs“-grein er og verður.“ Í Þjóðólfi 1895 segir: „síðan um jól hafði eg pælt gegnum hæstaréttardálkinn í laugardags „Berlingi“.“ Í Stefni 1896 segir: „munu verða að pæla í gegnum hátt á fimmta hundrað arkir af letri.“ Í Dagskrá 1897 segir: „Þegar vjer erum að pæla í gegnum Euclid á skólabekkjunum, þá er efinn oss síst í vegi.“ Þessi merking er algeng enn í dag.

Enn síðar fær sambandið pæla í merkinguna 'vinna í, strita í'. Í Eimreiðinni 1921 segir: „Eins og nærri má geta, hefir enginn einn maður verið látinn pæla í þessu verki.“ Í Þjóðviljanum 1937 segir: „Hún var búin að pæla í þessari doktorsritgerð á annað ár, og nú var allt komið í strand.“ Í Árbók Háskóla Íslands 1949 segir: „munu margir stúdentar hafa pælt í lóðinni í sumar.“ Í Tímanum 1955 segir: „Að hátíðinni liðinni sendir prófessorinn mér sænsku þýðinguna, og hafði víst pælt í henni nætur og daga.“ Í þessum dæmum gæti sögnin merkt 'velta fyrir sér, hugleiða' eins og hún er skýrð í Íslenskri nútímamálsorðabók, en samhengið sýnir að merkingin er 'vinna í, strita í'. Það er hins vegar augljóst hvernig dæmi af þessu tagi leiða til nýrrar merkingar.

Upp úr 1960 fara svo að sjást ótvíræð dæmi um nútímamerkinguna. Í Þjóðviljanum 1964 segir: „þeir leika frjálst og óþvingað, án þess að vera alltof mikið að pæla í „taktik“.“ Í Morgunblaðinu 1965 segir: „þegar ég hef tíma til sezt ég niður og „pæli í þessu“.“ Í Mánudagsblaðinu 1965 segir: „Svo maður tali við þá á þeirra eigin máli: „Þessir stælar eru alveg óþolandi og ætti ritstjórnin að pæla í því að nappa sér í einhvern sem fattar málið.“ Í Vikunni 1967 segir: „Á einum stað í sama texta skýtur upp kollinum skemmtilegt suðurnesjaslang, þ. e. orðatiltækið „að pæla í e-u“.“ Tvö síðustu dæmin sýna að þarna er merkingin 'velta fyrir sér, hugleiða' í pæla í komin á flug, og farið er að líta á hana sem slangur. Dæmum snarfjölgar upp úr þessu.

Í Alþýðublaðinu 1971 segir: „Sögnin að pæla, hefur um nokkuð langt skeið verið mikið notuð í poppheiminum. – Menn pæla í píum, menn pæla í sándi, menn pæla í pælinu. Þetta svipar til orðsins, að spá, sem mikið var notað hér áður, en nú hefur sögnin að pæla, svo að segja rutt því úr vegi. Menn spá ekki í píur, heldur pæla. Menn spá ekki í sándið, heldur pæla.“ Í Morgunblaðinu 1974 segir: „Þá gerir ungt fólk nú til dags mikið af því að pæla í hinu og þessu og spá í hlutina, t.d. „pæla gaurarnir í píum“ og „pæjan er að spá í að fá sér nýtt dress“. Í Slangurorðabókinni 1982 er pæla í gefið, skýrt ‚hugsa um, athuga, garfa í‘, og í annarri útgáfu Íslenskrar orðabókar 1983, skýrt 'vera að fást við, stunda, hafa hugann við‘ – merkt sjaldgæft.

Haustið 1980 frumsýndi Alþýðuleikhúsið leikritið „Pældu í því“ (eða „Pæld-í-ðí“) sem fjallaði um kynferðismál og var sýnt í skólum. Upp úr því fór frasinn pældu/pælið í því á flug. Í DV 1982 segir: „Pældu í því, við erum að gefa út aðra LP plötuna okkar.“ Í Helgarpóstinum 1982 segir: „Pælið í því, ef þið sæjuð strák, ca. 14 ára.“ Það má segja að á áttunda og einkum níunda áratugnum hafi pæla í orðið tískufrasi – í DV 1985 segir Eiríkur Brynjólfsson: „Sögnin að pæla í merkingunni að hugsa er t.a.m. gott og gilt orð en ofnotkun þess leiðir af sér að önnur orð týnast.“ Sögnin pæla er mjög mikið notuð enn og ég efast um að hún hafi útrýmt öðrum orðum sömu merkingar – a.m.k. eru algengt enn að tala um að hugsa, velta fyrir sér og hugleiða.

Hér á undan kom fram að sambandið pæla í er oft nefnt í sömu andrá og spá í, enda merkingin svipuð og notkunin líka. Ég skrifaði nýlega um spá og benti á að til eru afbrigðin ég er að spá og hvað ertu að spá? sem eru setningafræðilega nokkuð sérkennileg eins og skýrt er í pistlinum. Sama gildir um pæla. Sambandið hvað ertu að pæla? kemur fyrst fyrir í Tímanum 1975: „Ertu ekki að koma? Hvað ertu að pæla?“. Í Vikunni 1986 segir: „Hvað ertu að pæla? sagði hann svo.“ Sambandið ég er að pæla er mun nýrra, eins og ég er að spá. Í Fréttablaðinu 2007 segir: „Ég var að pæla … Hverjir verða glæpamenn?“ Í Valsblaðinu 2014 segir: „Mér hefur verið sagt að ég segi oft „ég er að pæla …“. Í Feyki 2018 segir: „Ég var að pæla – er í lagi að pæla?“

Á áttunda áratugnum og fram á þann níunda var sögnin pæla í hinni nýju merkingu iðulega höfð innan gæsalappa og flokkuð sem slangur eins og áður er nefnt, og virðist heldur hafa verið litin hornauga – kannski hefur meintur Suðurnesjauppruni spilað þar inn í. Mér finnst ekki ótrúlegt að viðhorfið til hennar hafi breyst þegar Páll Skúlason prófessor gaf út bókina Pælingar árið 1987 – titillinn er skemmtilegur orðaleikur út frá nafni höfundarins en á sérlega vel við efni bókarinnar. Sambandið pæla í er auðvitað góð og gild íslenska og þetta er skemmtilegt dæmi um hvernig gamalgróið orð fær nýja merkingu sem þó er náskyld fyrri merkingu og æxlast af henni á eðlilegan og skiljanlegan hátt. Höldum áfram að pæla í íslenskunni.

Í sumar var tilkynnt um stofnun innviðafélagsins Göng og brú ohf sem „er sjálfstætt rekstrar-, fjármögnunar- og eignarhaldsfélag í eigu íslenska ríkisins. Hlutverk félagsins er að undirbúa, hanna, fjármagna og annast framkvæmd stærri samgöngumannvirkja sem styðja við öruggar, skilvirkar og nútímalegar samgöngur á Íslandi“ segir á heimasíðu félagsins. Heiti félagsins er ágætt – í nefnifalli. En ég er ekki viss um að aðstandendur hafi leitt hugann að þeim vafamálum sem koma upp þegar það er notað á þeim stöðum í setningu sem krefjast annars falls. Á að segja t.d. ég vinn hjá Göng og brú eða ég vinn hjá Göngum og brú, og forstjóri Göng og brú eða forstjóri Ganga og brúar? Hvorugur kosturinn hljómar sérlega eðlilega, í mínum eyrum a.m.k.

Margyrt heiti af þessu tagi bjóða heim ýmiss konar vandkvæðum, og vandræðagangurinn sem þetta heiti skapar kemur glöggt í ljós í auglýsingu um kynningar- og markaðsdag félagsins. Þar segir m.a.: „Við munum við kynna hlutverk og tilgang Göng og brú“, „segir frá hlutverki Göng og brúar í þeirri uppbyggingu“ og „Fara yfir samspil Göng og brú við málefnasvið sinna ráðuneyta“. Þarna er heitið þrisvar í stöðu sem krefst eignarfalls – í tvö skipti er það haft óbeygt, en í það þriðja er seinna orðið beygt, brúar, en það fyrra óbeygt, göng. Það er auðvitað versti kosturinn. Skást hefði líklega verið að hafa heitið óbeygt en láta orðið innviðafélagið alltaf fylgja og tala um hlutverk og tilgang innviðafélagsins Göng og brú, þótt það sé vissulega stirt.

Frágangur af þessu tagi í auglýsingu frá opinberu félagi er vitaskuld óviðunandi með öllu, en þetta er ekki það eina. Í upphafi auglýsingarinnar stendur: „Við munum við kynna hlutverk og tilgang Göng og brú“ – þar er seinna tilvikinu af við ofaukið. Í auglýsingunni segir enn fremur: „Fjallar um þörfina fyrir uppbyggingu innviða og mikilvægi þess fyrir áframhaldandi velsæld og aukinni samkeppnishæfni Íslands.“ Þarna er notað eignarfall í hvorugkyni, þess, til að vísa í kvenkynsorðið uppbygging – þarna hefði átt að standa mikilvægi hennar. Einnig er notuð þágufallsmyndin aukinni en ætti að vera þolfallið aukna vegna þess að þetta stýrist af forsetningunni fyrir – þarna hefði átt að standa fyrir […] aukna samkeppnishæfni Íslands.

Það alvarlegasta er þó eftir. Í seinustu línu auglýsingarinnar segir: „Viðburðurinn fer fram á ensku og það þarf að skrá sig til þátttöku.“ Viðburðurinn er á vegum félags sem heitir íslensku nafni, starfar á Íslandi og er í eigu íslenska ríkisins. Viðfangsefni kynningarinnar er uppbygging innviða á Íslandi, og fyrirlesarar eru allt Íslendingar, þar á meðal þrír ráðherrar. Ekki verður séð nein skýring eða réttlæting á því að kynningin fari fram á ensku. Það er fullkomlega óboðlegt og til háborinnar skammar að félag í eigu ríkisins standi fyrir slíku – það nær engri átt að ríkið skuli þannig vera í fararbroddi í óþarfri enskunotkun og mér finnst að ráðherrar eigi ekki að taka þátt í því. Ég vona að sú ákvörðun að hafa kynninguna á ensku verði afturkölluð.

Í ræðu á Alþingi í gær sagði Snorri Másson: „Ég hef fengið nóg“ – af auglýsingum, skiltum og hvers kyns merkingum sem eru eingöngu á ensku. Undir þetta tek ég sannarlega og hef skrifað tugi pistla um þetta á undanförnum árum. En sem alþingismaður er Snorri auðvitað í miklu betri stöðu en ég til að hafa raunveruleg áhrif, og nú hefur hann lagt fram frumvarp um að fellt verði brott úr lögum undantekningarákvæði sem heimilar að auglýsingar séu eingöngu á erlendu máli og segir: „Það hefur ekki dugað að hafa meginreglu í lögum um að auglýsingar skuli vera á íslensku. Úr því að þær mega samkvæmt lögum vera bara á ensku ef þær eiga að höfða til erlendra neytenda þá skáka alltof margir í því skjóli og hafa bara allt á ensku.“

Í greinargerð með frumvarpi Snorra segir: „Í markaðssetningarlögum segir að auglýsingar sem höfða eigi til íslenskra neytenda skuli vera á íslensku.“ Þetta er reyndar ekki rétt – þetta orðalag var vissulega notað í Lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu þar sem sagði í sjöttu grein: „Auglýsingar sem höfða eiga til íslenskra neytenda skulu vera á íslensku.“ Þetta ákvæði þótti máttlaust og Lilja Dögg Alfreðsdóttir þáverandi menningar- og viðskiptaráðherra sagði við undirritun viljayfirlýsingar um samstarf ráðuneytis síns og Neytendastofu um átak á þessu sviði haustið 2023: „Ákvæðið er ekki alveg nógu skýrt að mínu mati í dag. Þar er til dæmis óljóst hvað við er átt með því að auglýsing höfði til íslenskra neytenda.“

Í framhaldi af þessu réðst Lilja í að breyta orðalaginu og lagði fram vorið 2024 frumvarp að Markaðssetningarlögum sem voru loksins samþykkt nú í vor og leystu fyrri lög af hólmi. Í nýju lögunum segir í 14. grein: „Auglýsingar skulu vera á íslensku. Þó er heimilt að auglýsing sé eingöngu á öðru tungumáli en íslensku ef hún beinist aðeins að erlendum neytendum.“ Í greinargerð með frumvarpinu er bent á að seinni málsgreinin sé undantekning frá meginreglu laganna en sagt: „Í samræmi við almennar lögskýringarreglur ber að túlka undanþágur þröngt en ráðuneytið telur æskilegt að hafa slíka undantekningu þar sem hægt er að sjá fyrir tilvik þar sem ljóst þykir að markaðssetning beinist einungis að erlendum neytendum, t.d. ferðamönnum.“

Enn fremur segir í greinargerðinni: „Undantekninguna ber að túlka þröngt og á hún því t.d. ekki við í þeim tilvikum þar sem því er haldið fram að auglýsing beinist aðallega að erlendum neytendum.“ Samkvæmt frumvarpi Snorra yrði undantekningin algerlega afnumin en það held ég að gangi ekki. Í áðurnefndri greinargerð er sem dæmi vísað í „auglýsingu í tímariti þar sem allur texti er á öðru tungumáli en íslensku“ – það er heimilt að gefa út blöð og tímarit á erlendum málum á Íslandi og það skyti skökku við ef eini texti á íslensku í þeim væri auglýsingar. Annað dæmi væri ef Samtök Pólverja á Íslandi auglýstu félagsfund – það væri sérkennilegt ef auglýsingin mætti ekki vera eingöngu á pólsku en yrði að vera á íslensku líka.

Ég held sem sé að ákvæði gildandi laga séu ágæt eins og þau eru og það væri óheppilegt, og ekki í þágu íslenskunnar, að fella undanþáguna brott. Ég er reyndar ekki viss um að Snorri geri sérstaklega ráð fyrir að frumvarp hans verði samþykkt og finnst ekki ólíklegt að hann leggi það ekki síst fram til að fá umræðu um málið. Því markmiði hefur hann sannarlega náð, og það er vel. En aðalatriðið er að lögunum sé framfylgt, og í margnefndri greinargerð segir: „Ætlunin er að ákvæðið verði virkara í framkvæmd en verið hefur fram til þessa og að Neytendastofu sem eftirlitsstjórnvaldi verði betur kleift að móta regluna í framkvæmd og grípa til ráðstafana þegar þörf krefur.“ Við skulum öll benda Neytendastofu á ef við sjáum umrætt ákvæði brotið.

Það er býsna algengt í hvers kyns umræðum og viðtalsþáttum að brugðist sé við spurningu með því að segja „Ja, stórt er spurt!“ eða eitthvað í þá áttina – stundum er notuð lengri gerð, „Þegar stórt er spurt er (oft) fátt um svör“. Iðulega, ekki síst í pólitískum umræðum, bregður fólk þessum frasa fyrir sig ef því þykir spurningin of viðamikil eða á erfitt með – eða vill af einhverjum ástæðum koma sér undan því – að svara. Oft er þetta svo nýtt til að velja einhver ákveðin atriði úr spurningunni, jafnvel aukaatriði, og svara þeim. Þetta er sem sé orðinn einn af þessum merkingarlitlu frösum sem fólk notar til að slá um sig með og drepa þannig umræðunni á dreif. Um stórt er spurt er hátt á annað þúsund dæma í Risamálheildinni.

Tugi afbrigða má finna af lengri gerð frasans. Það algengasta virðist vera þegar stórt er spurt er fátt um svör, en einnig er algengt að nota lítið í stað fátt – þegar stórt er spurt er lítið um svör. Á síðustu öld var sögnin verða algengari en vera, þ.e. verður fátt um svör, en eftir aldamót snerist þetta við. Einnig er algengt að atviksorð, einkum oft eða oftast en einnig yfirleitt, gjarnan, jafnan o.fl. fylgi – þegar stórt er spurt er oft fátt um svör. Fáein dæmi eru um ef í stað þegar – ef stórt er spurt er fátt um svör. Stundum eru frávik frá algengustu gerð meiri – stórt er spurt og fátt verður um svör, það verður lítið um svör þegar stórt er spurt, fátt er um svör þegar stórt er spurt, oft þegar stórt er spurt verður lítið um svör, og ýmislegt fleira má nefna.

Elstu dæmi um þetta samband á tímarit.is eru í Tímanum 1973: „einhversstaðar stendur að þegar stórt er spurt, verður svarið oft lítið“ og „Ef stórt er spurt, verður svarið oft lítið, eins og þar segir“. Í Morgunblaðinu 1974 segir: „En, eins og þar stendur, ef um stórt er spurt, verður oft lítið um svör“ og í Vísi 1981 segir: „Þegar stórt er spurt verður fátt um svör, segir einhversstaðar“. Af orðalaginu í þessum dæmum er helst að ráða að um sé að ræða spakmæli sem varðveist hafi í munnlegri geymd og uppruni þess sé óþekktur. Í Morgunblaðinu 1986 segir líka: „Gamalt íslenskt máltæki segir að þegar stórt er spurt verði oft fátt um svör“ og í sama blaði 1990 segir: „Þegar stórt er spurt verður oft lítið um svör, segir máltækið.“

En tilfellið er að hvorki er frasinn gamall né uppruni hans óþekktur. Eftir því sem ég best veit á hann rætur að rekja til Kristnihalds undir Jökli eftir Halldór Laxness – þar segir Tumi Jónsen safnaðarformaður um séra Jón Prímus: „Við höfum ekki orðið varir við að hann séra Jón hefði neina sérstaka kenníngu; og það líkar okkur vel.“ Aðalpersónan Umbi spyr: „Hvað boðar hann þá?“ og Tumi Jónsen svarar: „Ef stórt er spurt verður oft lítið svar væni minn. Hann séra Jón boðaði fátt áður og enn færra nú. Sem betur fer, mundi margur segja.“ Bókin kom út 1968, og fimm árum síðar fara að sjást í blöðum afbrigði af þessum frasa sem greinilega er kominn svo mikið á flug þá þegar að uppruninn hefur gleymst – eða ekki þykir ástæða til að geta hans.

Styttri gerðin, stórt er spurt, sést fyrst í DV 1983: „Já, stórt er spurt!“. Í Þjóðviljanum 1984 segir: „Stórt er spurt.“ Í Morgunblaðinu 1985 segir: „Stórt er spurt þykir mér.“ Á seinni árum virðist styttri gerðin vera margfalt algengari en sú lengri. Það er athyglisvert að þótt dæmi um einhver afbrigði frasans skipti þúsundum er hann aðeins í eitt einasta skipti hafður orðréttur eins og hjá Tuma Jónsen – og það er í beinni tilvitnun í Kristnihaldið. Þar með er auðvitað ekki sagt að önnur afbrigði frasans séu í einhverjum skilningi „röng“, en vinsældir hans má kannski skýra með þekktri tilvitnun í Innansveitarkroniku þar sem segir að Íslendingar „leysi vandræði sín með því að stunda orðheingilshátt og deila um titlíngaskít sem ekki kemur málinu við“.

Enn og aftur er PISA-prófið og árangur íslenskra ungmenna á því milli tannanna á fólki. Í upphafi vil ég taka fram að ég held að þessi próf séu í grundvallaratriðum mjög góð og gagnleg, úthugsuð og vel samin, og geti þess vegna gefið mikilvægar upplýsingar um stöðu nemenda og verið góður grundvöllur til samanburðar, bæði milli landa og frá ári til árs. En til að svo sé þarf að vera tryggt að samræmi milli frumtexta og þýðingar sé sem mest, og ekki séu notuð í þýðingunni orð sem eru þyngri en svo að með sanngirni sé hægt að ætlast til þess að meðalnemendur þekki þau og skilji. Ég skoðaði á sínum tíma prófið 2015 mjög vandlega og tel að þetta hafi brugðist í íslenskri útgáfu þess, en prófið 2025 hef ég aðeins skoðað mjög lauslega.

Það verður að hafa í huga að þótt lesskilningur sé aðeins einn þriggja þátta sem PISA-prófið tekur til er góður lesskilningur líka forsenda fyrir góðum árangri í stærðfræði og náttúrufræði. En lesskilningur er ekki sama og skilningur á einstökum orðum – lesskilningur felst í því að ná merkingu textans og geta dregið ályktanir af honum. Það er vitanlega ekki hægt nema skilja meginhluta orðanna í textanum – oft er miðað við 97-98%. Þetta þýðir vitanlega að það er hægt að bæta lesskilning með því að skipta orðum sem nemendur skilja ekki út fyrir orð sem þau skilja. Vitanlega er þó alltaf matsatriði hvaða orð meðalnemendur ættu að skilja og hvenær farið er að slaka óeðlilega á kröfum með því að velja létt orð í stað þyngri orða.

Vandinn er sá að við höfum engan mælikvarða á þetta. Sigríður Ólafsdóttir og Auður Pálsdóttir hafa vissulega unnið gott starf í því að skilgreina það sem þær kalla námsorðaforða en það leysir ekki allan vandann. Ég skoðaði á sínum tíma íslenskar þýðingar í PISA-prófum og hélt því fram að iðulega væru notuð hlutfallslega þyngri orð í þýðingunum en í frumtextanum – orð sem ekki væri sanngjarnt að ætlast til að meðalnemendur þekktu og skildu. Sigríður og Auður hafa einnig sýnt fram á svipaða bjögun í íslenskri þýðingu PISA-prófsins. Þetta gæti hamlað lesskilningi og leitt til þess að íslenskir nemendur kæmu verr út en jafnaldrar þeirra annars staðar, en um það er samt ómögulegt að fullyrða nokkuð nema með ítarlegum rannsóknum.

Ég skoðaði nokkur dæmi úr PISA-prófinu 2025 á vef OECD og rakst þar á ýmis orð sem mér fannst of þung í íslensku þýðingunni. Þar á meðal er sögnin ritrýna sem ég held að sé fyrst og fremst notuð af vísindafólki en grunnskólanemar rekist sjaldan á. Annað dæmi var nafnorðið mykja sem var notað sem þýðing á manure. Það er í fyrsta lagi ónákvæm þýðing, en í öðru lagi er mykja ógagnsætt orð sem ekki hægt er að búast við að unglingar þekki, nema þau sem eru úr sveit. Þarna hefði verið eðlilegra – og réttari þýðing – að nota orðið dýraskítur. Það er að vísu sjaldgæfara orð en mykja en hins vegar fullkomlega gagnsætt. Vitanlega get ég ekki fullyrt að þetta hafi einhver áhrif á skilning nemenda á spurningum, en það er ekki útilokað.

Sums staðar er þýðingin stirð og fylgir frumtextanum óþarflega náið, án þess að endilega sé líklegt að það hafi áhrif á lesskilning. Á Facebook sá ég bent á dæmið „Tap á líffræðilegri fjölbreytni“ sem er þýðing á „Loss of biological diversity“. En íslenskulegra orðalag sem oft er notað er „Hnignun líffræðilegrar fjölbreytni“. Setningin „That‘s a lot of rats to feed“ er þýdd „Það eru margar rottur sem þarf að fæða“ sem hljómar eins og fólk þurfi að fæða rotturnar – sem er vitanlega ekki. Í setningunni „Heildarfjöldi mynddiska sem seldust ár hvert í Bretlandi frá 2008 til 2014 er sýndur á grafinu hér fyrir neðan“ væri eðlilegra að hafa orðaröðina „sem seldust í Bretlandi ár hvert frá 2008 til 2014“. Fleira mætti nefna, en álitamál eru auðvitað mörg.

Nokkuð er af ýmiss konar frágangsvillum í þýðingunni. Meðal dæma eru „Um hvað eru vísindamennirnir í greininni og Jared Diamond sammála um?“ þar sem um er tvítekið og „Landnemarnir gætur hafa tekið rotturnar með sér viljandi“ þar sem gætur stendur í stað gætu. Yfirskrift spurninga á einum stað er „Skoðaðu „Sala mynddiska“ hér til hægri“ en þar stendur í raun „Sala á mynddiskum“, og önnur yfirskrift er „Skoðaðu „Sendibíll“ hér til hægri“ en þar stendur í raun „Flutningabíll.“ Það er kannski ekki líklegt að villur af þessu tagi trufli nemendur mikið eða dragi úr árangri þeirra, en þær sýna samt að vinnubrögðin eru ekki eins vönduð og skyldi og vekja grunsemdir um að fleira kunni að vera athugavert við íslenska gerð prófsins.

Ég legg áherslu á að ég hef engan áhuga á að tala PISA-prófið niður eða gera lítið úr alvarleik niðurstaðna þess, og tel mig ekki vera að gera það. Það er lítill vafi á því að lesskilningi íslenskra unglinga er ábótavant og hann fer minnkandi, og við því er mikilvægt að bregðast af festu. Það er engin ástæða til annars en ætla að samanburður á árangri íslenskra ungmenna nú við árangur þeirra á fyrri prófum sé marktækur. En ég set spurningarmerki við samanburð á árangri íslenskra ungmenna við árangur jafnaldra þeirra í öðrum OECD-löndum. Mér finnst a.m.k. ekki hægt að útiloka að eitthvað af þeim mun stafi af því hvernig íslensk þýðing prófsins er gerð úr garði. Um þetta er ekkert hægt að fullyrða en það þarf að rannsaka vandlega.

Í tilkynningu á heimasíðu RARIK í fyrradag stóð: „Vegna áflogs á rafmagnslínu varð rafmagnslaust í Eyja- og Miklaholtshreppi frá kl. 11:38 til 11:50 þann 7.9.2026.“ Vakin var athygli á þessu í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ og spurt hvort þetta væri eðlileg skýring á rafmagnsleysi eða kannski gervigreindaríslenska. Vitanlega er áflog þekkt orð í merkingunni 'það að fljúgast á, slagsmál', en þá er það alltaf í fleirtölu – þarna er hins vegar um eintölu að ræða. Athugun leiddi í ljós að RARIK hefur notað orðið áflog undanfarið í svipuðum tilkynningum, en í umræðum kom í ljós að sumum fannst eðlilegra að tala um áflug en áflog, og það orð virðist vera eldra, en slæðing af dæmum má þó finna um bæði orðin.

Orðið áflog hefur verið notað í þessari merkingu a.m.k. undanfarinn hálfan annan áratug eða svo. Í tilvitnun í þáverandi framkvæmdastjóra Landverndar í frétt á vef Stjórnarráðsins 2012 segir: „Loftlínur hefðu hins vegar meiri sjónmengun í för með sér og verri áhrif á fuglastofna vegna áflogs.“ Í fréttatilkynningu frá Fuglavernd 2019 segir: „Þótt neikvæð áhrif raflína á fuglalíf hafi ekki verið rannsökuð með beinum hætti hér á landi, er vitað að slíkar línur hafa mikil umhverfisáhrif víða um heim vegna áflogs fugla.“ Í umsögn á vef Landsnets 2023 segir: „Í matsáætluninni eru ýmsir mælikvarðar sem taka tillit til áflogs fugla og fleira.“ Í skýrslu frá Umhverfisstofnun 2024 segir: „mesti fugladauði vegna áflogs er á sömu slóðum.“

Í Morgunblaðinu 2007 segir: „Þetta hvort tveggja er náttúrlega miklu alvarlegra mál en áflug á línur.“ Í Morgunblaðinu 2010 segir: „þar sem vakta skal áflug fugla á fyrirhugaða brú yfir Ölfusá.“ Í fyrirsögn í DV 2016 segir: „Veður, viðgerðir og áflug fugla.“ Í Sveitarstjórnarmálum 2018 segir: „Við höfum þurft að taka loftlínur niður og koma rafstrengjum í jörð við aðstæður þar sem mikið er um áflug fugla.“ Í fyrirsögn í tímaritinu Fuglar 2021 segir: „Áflug arna á raflínur.“ Í fyrirsögn á vef Fuglaverndar 2023 segir: „Áflug fugla á rúður.“ Á vef Rannsóknaseturs HÍ á Suðurlandi segir: „Raflínur geta verið hættulegar fyrir fugla í opnum búsvæðum, þá helst vegna áflugs.“ Í Bændablaðinu 2024 segir: „Radar minnki áflug fugla.“

Eins og þessi dæmi sýna virðist myndin áflog fremur notuð í fræðilegu eða faglegu samhengi og því vera hálfgildings íðorð, en myndin áflug er frekar notuð í almennu máli – þarna eru þó engin skörp skil. Bæði orðin eru mynduð af sambandinu fljúga á – rétt eins og áflog í merkingunni 'það að fljúgast á, slagsmál'. Í Íslenskri orðsifjabók segir að flog sé víxlmynd við flug (mynduð með svokölluðu a-hljóðvarpi) og áflog og áflug er því jafngild orðmyndun. En vegna þess að myndin flog kemur einkum fyrir í merkingunni 'óviðráðanlegt krampaástand, krampi' og fólk er vant fleirtöluorðinu áflog í annarri merkingu er svo sem ekkert undarlegt þótt ýmsum komi þessi notkun orðsins spánskt fyrir sjónir – en hún er ekki röng.

Enn einu sinni valda niðurstöður úr PISA-könnuninni vonbrigðum – árangur íslenskra ungmenna heldur áfram að versna. Og enn rífur stjórnmálafólk í hár sér og skilur ekkert í þessu – en gerir samt ekkert sem máli skiptir til að bæta úr. Það er auðvelt og þægilegt að kenna skólakerfinu, kennurum og námskránni um, og vitanlega liggur einhver hluti skýringarinnar þar. En aðalskýringin er augljóslega veikari staða íslenskrar tungu í samfélaginu sem stafar bæði af utanaðkomandi þrýstingi frá ensku og af sinnuleysi samfélagsins um að rækta málið, halda því að börnum og unglingum, og gefa þeim kost á vönduðu og áhugaverðu lesefni, bæði námsefni og afþreyingarefni. Fjárlagafrumvarpið sem lagt var fram í gær sýnir þetta átakanlega.

Undanfarið hefur verið töluverð umræða um tilfinnanlegan skort á námsgögnum í íslenskum skólum. Í skýrslu Þróunarsjóðs námsgagna síðan í vor um stöðu námsgagna á Íslandi segir: „Tæplega 0,4% af rekstrarkostnaði grunnskóla fer í námsgögn. Ef Ísland legði jafn hátt hlutfall og Finnland (1,5–2%) væri fjármagn til námsgagna 1.740–2.330 milljónir króna á ári í stað núverandi 532 milljóna […]. Skortur á áhuga og áherslu á gott og gæðamikið námsefni hefur staðið í rúmlega tvo áratugi með tilheyrandi uppsöfnuðum námsgagnaskort sem hefur haft mælanleg neikvæð áhrif bæði á starf kennara og námsárangur nemenda.“ Það hefði mátt ætla að þessi skýrsla hefði ýtt við stjórnvöldum að gera betur – en svo er nú aldeilis ekki.

Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, sem m.a. hefur það hlutverk að „sjá nemendum í skyldunámi fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum“, fékk 872,4 milljónir á fjárlögum þessa árs. Í frumvarpi næsta árs eru henni ætlaðar 898,5 milljónir – það er 3% hækkun sem heldur ekki einu sinni í við verðbólguna. Í skýringum við lið 22.10 í fjárlagafrumvarpinu segir vissulega: „Fjárheimildir hækka um 380 m.kr. til útgáfu námsefnis á grunnskólastigi með það að markmiði að efla gæði og framboð námsgagna […]“ og „Fjárheimild málaflokksins er aukin um 400 m.kr. til stuðnings við börn af erlendum uppruna“. En svo er bætt við: „Samhliða falla niður tímabundnar fjárheimildir, samtals að fjárhæð 780 m.kr.“ Sem sé: viðbótin er engin.

Undir lið 18.30, „Menningarsjóðir“, segir: „Í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnar er fjárheimild málaflokksins aukin um 150 m.kr. til eflingar íslenskunni.“ Það er gott og blessað, en mér er ekki ljóst hvort hér er um raunverulega aukningu að ræða og ég sé þessa hækkun hvergi í þeim tölum sem birtar eru í frumvarpinu – þvert á móti lækkar fjárveiting til allra verkefna sem tengjast íslenskunni. Bókasafnssjóður höfunda fer úr 224,5 milljónum í 142,3 milljónir. Miðstöð íslenskra bókmennta fer úr 147,3 milljónum í 145,1 milljón. Stuðningur við útgáfu bóka á íslensku fer úr 432,6 milljónum í 426 milljónir. Barnamenningarsjóður Íslands fer úr 100,7 milljónum í 99,2 milljónir. Bókasafnssjóður fer úr 21,5 milljónum í 21,2.

Niðurskurður á Bókasafnssjóði höfunda er sérlega alvarlegur vegna þess að hann bitnar mest á barnabókahöfundum. Gunnar Helgason rithöfundur hefur bent á að fimm vinsælustu höfundar landins á bókasöfnum eru barnabókahöfundar. Markhópur barnabóka er minni, greiðslur til höfunda eru lægri vegna þess að barnabækur kosta minna en aðrar bækur, og fáir barnabókahöfundar fá listamannalaun. Í Vísi segir menningarráðherra „aukið fjármagn til bókmennta væntanlegt“ – „Þessi tala á eftir að hreyfast á milli umræðna og við skulum bara spyrja að leikslokum.“ Vissulega var fjárveiting til sjóðsins stórhækkuð milli umræðna í fyrra, en í ljósi þeirrar gífurlegu áherslu sem nú er lögð á hallalaus fjárlög er óvíst að sama gerist í ár.

Mennta- og barnamálaráðherra segir nauðsynlegt að „snúa skútunni við“ og boðar ýmsar aðgerðir til að bæta stöðuna. Margt er þar jákvætt en sumt sérkennilegt (ef rétt er eftir haft), þar á meðal „Stóraukin áhersla á grunnfærni í kjarnagreinum, eða svokölluðum STEM-greinum, líkt og lestri, íslensku og vísindum.“ En STEM stendur fyrir science, technology, engineering, mathematics – lestur og íslenska fellur ekki þar undir. Þar að auk er sagt: „455 milljónir fari beint í gerð nýrra námsgagna auk fjárveitinga til að efla STEM-greinar“ – en ég finn þessa aukningu ekki í fjárlagafrumvarpinu. Það þarf miklu meira fé, það þarf stefnubreytingu í ýmsum málum, en síðast en ekki síst þarf hugarfarsbreytingu í samfélaginu – í þágu íslenskunnar.

Í frétt á vef Ríkisútvarpsins í dag segir: „Heildarframlög til íslenskukennslu fyrir útlendinga aukast á nýjan leik eftir mikinn niðurskurð á árinu 2026“ og „Í nýju fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2027 er gert ráð fyrir að verja samtals 691 milljón króna í íslenskukennslu útlendinga og námskeið fyrir flóttafólk. Upphæðin skiptist í 491 milljón króna almenna fjárveitingu undir framhaldsfræðslu og 200 milljóna króna tímabundið framlag til eins árs í gegnum Vinnumálastofnun“. Í fréttinni segir enn fremur: „Á fyrsta heila ári núverandi ríkisstjórnar lækkuðu framlögin niður í 361 milljón króna.“ Samkvæmt þessu væri hækkunin frá þessu ári 330 milljónir króna, eða um 91,4%. En því miður er það ekki svo gott.

Í fjárlagafrumvarpi fyrir yfirstandandi ár sem lagt var fram í fyrrahaust voru vissulega ætlaðar 360,7 milljónir í verkefnið „Íslenskukennsla fyrir útlendinga“ undir fjárlagalið 22.20 og það er sú tala sem vísað er til í fréttinni. En í meðförum fjárlaganefndar var þessi upphæð hækkuð um rúmar 254 milljónir og í endanlegum fjárlögum ársins voru því settar 615 milljónir króna í þetta verkefni. Í skýringum við lið 22.20 í nýja frumvarpinu segir: „Fjárheimild málaflokksins hækkar um 130 m.kr. vegna íslenskukennslu fyrir útlendinga. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 254 m.kr. vegna tímabundinna verkefna sem falla niður.“ Þessar 254 milljónir sem þarna falla niður eru væntanlega þær sömu og bætt var við á fjárlögum þessa árs.

Þótt 130 milljónir komi þar á móti, þannig að grunnurinn ætti að hækka upp í 491 milljón eins og nefnt er í frétt Ríkisútvarpsins, er samt um að ræða lækkun upp á 124 milljónir frá því sem er í fjárlögum þessa árs. En talan fyrir verkefnið „Íslenskukennsla fyrir útlendinga“ undir lið 22.20 í nýja frumvarpinu er ekki 491 milljón heldur 343,2 milljónir – þarna munar 148 milljónum. Ég verð að játa að ég botna ekki í þessu ósamræmi og veit ekki við hvora töluna á að miða. En þess verður að geta að þessu til viðbótar koma vissulega 200 milljónir á fjárlagalið 29.70: „Um er að ræða tímabundna fjárheimild til eins árs vegna íslenskunámskeiða fyrir flóttafólk og kemur til móts við tímabundna heimild sem féll niður árið 2026.“

Heildarupphæð sem á að verja í kennslu íslensku sem annars máls á næsta ári er því annaðhvort 543 eða 691 milljón. Sé fyrri talan rétt er um að ræða hátt í 70 milljón króna lækkun frá þessu ári, og meiri að teknu tilliti til verðlagsþróunar – sé seinni talan rétt er um að ræða rúmlega 75 milljóna hækkun í krónum talið. Eftir sem áður er heildarupphæðin töluvert lægri en var á árinu 2025 þegar 574 milljónum var varið í íslenskukennslu fyrir útlendinga og 150 milljónum í inngildingu sem felst að verulegu leyti í íslenskukennslu. Þetta er þó sagt með þeim fyrirvara að framsetning fjárlagafrumvarpsins er ekki til þess fallin að auðvelda venjulegu fólki að átta sig á einstökum tölum, og ég verð manna glaðastur ef þetta er rangt hjá mér.

Ég fékk tölvupóst áðan þar sem mér var boðið á opnunarviðburð Haustráðstefnu Advania. Ég fór því að skoða dagskrá ráðstefnunnar og fannst leitt að sjá hvað ensku er þar gert hátt undir höfði, og sendi aðstandendum póst í tilefni af því. Á síðu opnunarviðburðarins er ensku og íslensku grautað saman á undarlegan hátt, og aðaldagskráin virðist að megninu eiga að fara fram á ensku þrátt fyrir að meirihluti fyrirlesara sé íslenskur. Ég þykist svo sem vita að enskan hafi verið og sé sjálfgefin í þessum heimi og notuð þar hugsunarlaust, og ég býst vissulega við að í hópi áheyrenda verði töluvert af fólki sem ekki skilur íslensku og þess vegna sé enskan notuð – en hvers vegna eru þá sum erindi og pallborðsumræður á íslensku?

En tímarnir eru að breytast, og í ljósi þess að ráðstefnan snýst fyrst og fremst um gervigreind og hagnýtingu hennar hefði þarna gefist gullið tækifæri til að sýna hvað gervigreindin getur og hafa erindi Íslendinga á íslensku en þýða þau í rauntíma yfir á ensku – og svo öfugt. Vegna framfara í gervigreind þarf enskan nefnilega ekki að vera sjálfgefin lengur – rauntímaþýðingar eru vel mögulegar þótt þær séu vissulega ekki fullkomnar. Ég vonast þess vegna til að í framtíðinni muni tæknifyrirtæki nýta betur þá tækni sem þau eru að þróa og vinna með til að efla íslenskuna í stað þess að ýta henni sífellt til hliðar. Ef við nýtum tækifærið ekki núna þegar tæknin leyfir okkur það er hætt við að íslenskan víki á fleiri og fleiri sviðum.

Þegar ég var að alast upp var flestum verkefnum ríkisins stýrt af alls konar stjórum kenndum við verksvið sitt – þetta voru til dæmis brunamálastjóri, búnaðarmálastjóri, fiskimálastjóri, flugmálastjóri, fræðslumálastjóri, hagstofustjóri, póst- og símamálastjóri, rafmagnsveitustjóri, raforkumálastjóri, ríkisskattstjóri, siglingamálastjóri, skattrannsóknastjóri, tollstjóri, útvarpsstjóri, veðurstofustjóri, vegamálastjóri, veiðimálastjóri, veiðistjóri, verðlagsstjóri, vita- og hafnarmálastjóri og eflaust ýmsir aðrir stjórar sem ég man ekki eftir í svipinn.  Björn Jóhann Björnsson skrifaði um þetta í Morgunblaðinu 2014 og sagði: „Með sameiningum ríkisstofnana og tilheyrandi lagabreytingum hafa ýmis starfsheiti yfirmanna sömu stofnana verið lögð niður.“

Björn gerði nánari grein fyrir ýmsum þessara breytinga og bætti við: „Síðan eru enn í gildi titlar eins og tollstjóri, ríkislögreglustjóri, ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri, sem ómögulegt er að segja til um hvort haldist um ómunatíð.“ Það gerðu þeir sannarlega ekki. Þrjú þessara starfsheita eru nú horfin en eftir stendur ríkislögreglustjóri sem reyndar var ekki til í mínu ungdæmi frekar en ferðamálastjóri og fiskistofustjóri – oft er líka talað um fangelsismálastjóra en opinbera starfsheitið er forstjóri Fangelsismálastofnunar. Af áðurnefndum tuttugu stjórum standa aðeins eftir hagstofustjóri og útvarpsstjóri þótt gamalgróin heiti eins og veðurstofustjóri og vegamálastjóri séu iðulega notuð enn þrátt fyrir að vera ekki opinber starfsheiti.

Í mörgum tilvikum eru þær stofnanir sem umræddir stjórar stýrðu ekki til lengur nema sem hluti annarra stofnana og því sjálfgefið að starfsheitið hyrfi. Þetta gildir t.d. um Brunamálastofnun, Flugmálastjórn, Siglingastofnun, Vita- og hafnarmálastofnun og fleiri. Í öðrum tilvikum héldu stofnanir sér í meginatriðum þótt þær breyttu um nafn, en -stjóra-heitið tengdist ekki nýja nafninu – þegar Verðlagsstofnun breyttist í Samkeppnisstofnun varð verðlagsstjóri ekki samkeppnis(mála)stjóri heldur forstjóri Samkeppnisstofnunar. Veðurstofan og Vegagerðin halda sínum gömlu heitum þótt aðrar stofnanir hafi sameinast þeim, en yfirmenn þeirra heita núna í lögum forstjóri Veðurstofu Íslands og forstjóri Vegagerðarinnar.

Þessar breytingar á starfsheitum endurspegla væntanlega breytt viðhorf í samfélaginu – stjóra-heitin voru börn síns tíma, þegar embættismenn voru fáir og stýrðu vanmegnugum stofnunum þar sem þeir voru nokkurs konar einvaldar, stundum jafnvel eini starfsmaðurinn. Þótt orðið sem oftast kemur í staðinn, forstjóri, endi vissulega líka á -stjóri er það miklu almennara og á eftir kemur heiti stofnunarinnar – það felur sem sé í sér að sá sem gegnir starfinu stýrir viðkomandi stofnun en hefur ekki alræðisvald á því sviði sem stofnunin starfar á. Fleiri starfsheiti sem hafa svipaðan blæ hafa verið lögð niður, svo sem húsameistari ríkisins. Heitið landlæknir helst hins vegar enn þótt deilt hafi verið um heiti embættis landlæknis á Alþingi árið 2011.

En þótt flestar þessar breytingar hafi verið eðlilegar og óhjákvæmilegar má vissulega halda því fram að frá málfarslegu sjónarmiði hafi gömlu starfsheitin verið svipmeiri og skemmtilegri. Í áðurnefndri grein í Morgunblaðinu 2014 er vitnað í Jóhannes Bjarna Sigtryggsson málfræðing sem „segir þessi starfsheiti mörg hver vera áratugagömul og hafa skapað sér ríka hefð í tungumálinu. Þess vegna þurfi mjög góðar og gildar ástæður til að breyta þeim“. Og Jóhannes hélt áfram: „Það er eftirsjá að þessum nöfnum. Þau eru yfirleitt mjög lýsandi heiti, stutt og góð, og draga nafn sitt af heiti upprunalegu stofnunarinnar. Alltaf er þetta spurning um hve mikið vægi hefðin á að hafa í tungumálinu og í þessum tilvikum ætti hefðin að hafa mikið vægi.“