Eiríkur Rögnvaldsson

Í íþróttafrétt á mbl.is nýlega var haft eftir knattspyrnumanni: „Ég átti nokkur fín spjöll við Óskar.“ Nafnorðið spjall er skýrt 'það að spjalla, rabb, samræða' í Íslenskri nútímamálsorðabók og sú er greinilega merkingin þarna – þeir hafa átt nokkur samtöl. En þessi setning er þó óvenjuleg vegna þess að í þessari merkingu er orðið sjaldan notað í fleirtölu – þótt fleirtalan spjöll sé gefin upp í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls hefur hún oftast aðra merkingu, þ.e. 'skaði, eyðilegging', og í þeirri merkingu er orðið aldrei notað í eintölu. Orðsifjafræðilega eru þetta tvö mismunandi orð en hljóðbreytingar hafa valdið því að þau eru samhljóma í íslensku. En þýðir þetta að útilokað sé að fleirtalan spjöll geti haft merkinguna 'samtöl'?

Í Íslenskri orðabók og Íslenskri orðsifjabók er fleirtalan spjöll gefin upp í merkingunni 'fregn, tíðindi, fræði' – í Völuspá er rætt um „forn spjöll fira“. Þessi merking er hins vegar sögð úrelt. Í Morgunblaðinu 2016 eru birt nokkur dæmi um villur sem „hafa öðru hverju slæðst með“ í blaðinu og „hægt er að hlæja að“. Meðal þeirra er dæmið „Það verða ekki fleiri spjöll um daginn og veginn“. En þar er spjöll ekki í merkingunni 'samtöl' heldur fremur einræða – 'rabb' eða jafnvel 'rant' svo að notað sé nýlegt tökuorð – og ég hef ekki séð að orðið sé notað í fleirtölu í þeirri merkingu. Það má hins vegar finna allnokkur dæmi frá þessari öld um fleirtöluna spjöll í merkingunni 'samtöl', ekki síst á samfélagsmiðlum en einnig í annars konar textum.

Í DV 2001 segir: „spjöll við ungmenni víðs vegar um land […] væru ansi tilbreytingarlaus.“ Í Morgunblaðinu 2005 segir: „Eftir nokkur góð spjöll og eina heimsókn.“ Í Monitor 2013 segir: „Ég […] átti oft og tíðum góð og uppbyggileg spjöll við hann.“ Í Morgunblaðinu 2015 segir: „Við áttum oft svo góð spjöll saman.“ Á mbl.is 2016 segir: „ekki til að taka þátt í veislum eða eiga fróðleg spjöll við erlenda gesti.“ Í Morgunblaðinu 2018 segir: „Við áttum þó nokkur góð spjöll þegar ég kom til þín.“ Í DV 2020 segir: „Þú tekur löng síma- og Messenger-spjöll við þína nánustu.“ Í Vísi 2020 segir: „Ég hef oft tekið fín spjöll við Begga um skemmtilegri málefni en þetta.“ Á fótbolti.net 2022 segir: „Við höfum átt mörg góð spjöll um minn leik.“

Myndin spjöll er auðvitað rétt fleirtala af spjall formlega séð – og var notuð í fornu máli þótt merking orðsins væri þar önnur. Ef orðið spjall er notað í merkingunni 'samtal' á annað borð, eins og löng hefð er fyrir, er vitaskuld ekkert athugavert við það frá merkingarlegu sjónarmiði að nota það í fleirtölu – það er hægt að eiga mörg samtöl og því þá ekki mörg spjöll? Vissulega má segja að við getum bara talað um samtöl í staðinn fyrir að nota spjall í fleirtölu en þótt merkingin sé svipuð er notkunarsviðið ekki það sama – spjall er óformlegra en samtal. Það eina sem hægt er að hafa á móti því að nota spjall í fleirtölu er samfallið við fleirtöluorðið spjöll – en slíkt samfall er vitaskuld algengt í málinu og þetta er ekki líklegt til að valda misskilningi.

Í íslensku gildir sú regla að tala þeirra orða sem standa með samsettri tölu ræðst af síðasta lið tölunnar. Þannig segjum við ekki bara einn góður dagur, heldur líka tuttugu og einn góður dagur, ekki *tuttugu og einn góðir dagar – þótt dagarnir séu margir er það síðasti liðurinn, einn, sem ræður því að við notum eintöluna dagur en ekki fleirtöluna dagar. Þetta finnst fólki oft órökrétt, sem það er vissulega, en þetta er samt föst málvenja þótt hún kunni að vera farin að láta eitthvað undan síga, e.t.v. að einhverju leyti vegna erlendra áhrifa (allmörg dæmi eru um 21 mánuðir, 31 vikur, 41 dagar o.s.frv. í Risamálheildinni, einkum af samfélagsmiðlum). En hvað á að gera þegar seinasti liðurinn er ekki töluorð heldur lýsingarorð eins og hálfur?

Í frétt sem birtist nýlega á mbl.is segir: „Hann kemur […] frá sænska félaginu Norrköping, þar sem hann lék síðustu þrjú og hálft árið.“ Þarna er lýsingarorðið síðustu haft í fleirtölu, eins og eðlilegt má virðast vegna þess að töluorðið þrjú kemur á eftir. En svo kemur hálft sem er í vissum skilningi hluti af samsettri tölu, þrjú og hálft, og þar á eftir árið sem er í eintölu og það er eðlilegt – það samræmist seinni lið tölunnar, hálft, enda er bara eitt ár sem er hálft en hin þrjú eru heil og því væri fráleitt að segja *síðustu þrjú og hálf árin. En ætti þessi seinni liður tölunnar, hálft, að ráða tölunni á lýsingarorðinu sem kemur á undan þannig að það stæði í eintölu – ætti fremur að segja síðasta þrjú og hálft árið, til samræmis við síðasta tuttugu og eitt árið?

Þegar að er gáð kemur í ljós að þetta er sitt á hvað í textum. Í þýddri sögu í Tímanum 1965 er þetta haft eins og í áðurnefndri frétt: „Áttum við eftir að lenda í svipuðu hvað eftir annað næstu þrjú og hálft árið.“ En í sömu þýddu sögu í blaðinu daginn eftir segir hins vegar: „það átti ekki eftir að yfirgefa okkur í næsta þrjú og hálft árið.“ Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Síðustu tvö og hálft árið dvaldist amma á sjúkrahúsinu í Keflavík.“ Í Morgunblaðinu 1994 segir: „Álverð hefur ekki verið hærra en nú síðasta þrjú og hálft árið.“ Í Fréttablaðinu 2010 segir: „Ljóðin í bókinni eru að sögn Andrésar ort síðustu tvö og hálft árið.“ Í Morgunblaðinu 2013 segir: „Við höfum framleitt á annað hundrað klukkustundir af leiknu sjónvarpsefni síðasta sex og hálft árið.“

Sama máli gegnir um tölu sagnar – og sagnfyllingar ef því er að skipta – þegar tala sem er hærri en einn og endar á hálfur er frumlag. Í Heimilisritinu 1944 er notuð eintala: „Fyrst verður venjulega vart við hreyfingar fósturs, þegar fjórir og hálfur mánuður er liðinn af meðgöngutímanum.“ Í Vikunni 1953 er hins vegar notuð fleirtala í hliðstæðri setningu: „Venjulega byrja fósturhreyfingar, þegar um það bil fjórir og hálfur mánuður eru liðnir af meðgöngutímanum.“ Í öðru tölublaði Vikunnar sama ár segir: „Þegar fimm og hálfur mánuður er liðinn af meðgöngutímanum, er hægt að sannfærast um þetta atriði með myndatöku.“ Í Bæjarins besta 1987 segir: „Nærri tveir og hálfur mánuður eru liðnir frá kosningum.“

Stundum rekst ég á orðalag eða setningagerð sem mér finnst einhvern veginn ekki ganga upp og velti fyrir mér hvernig væri hægt að orða á annan hátt. En sumt er þannig að það er ekki hægt að segja það svo að vel fari, nema þá að umorða gersamlega. Þannig var með þetta dæmi – endinn á setningunni, síðustu þrjú og hálft árið, stóð svolítið í mér. Mér fannst þar vera eitthvert ósamræmi, án þess að átta mig á því hvernig væri hægt að bæta úr því. Og ég er ekki kominn að neinni niðurstöðu – mér finnst hvorki eintala né fleirtala hljóma fullkomlega eðlilega. En það er a.m.k. ljóst að hvort tveggja tíðkast og er algengt, og engin leið – og engin ástæða til – að segja annað réttara en hitt. Fólk verður bara að fylgja sinni máltilfinningu.

Nýlega var spurt í „Málspjalli“ um merkingu atviksorðsins harla – fyrirspyrjandi sagðist alltaf hafa haldið að orðið hefði neikvæða merkingu, eitthvað í grennd við 'ekki beinlínis', en hefði undanfarið rekið sig „nokkrum sinnum á orðið notað meira til áherslu“, eins og mjög, og þannig er það líka skýrt í orðabókum. Orðið er komið af harðlega og oftast ritað harðla í fornu máli, þótt rithátturinn harla komi einnig fyrir, og í Íslenskri stafsetningarorðabók eru báðir rithættir viðurkenndir þótt harla sé aðalrithátturinn í nútímamáli. En merking orðsins hefur alla tíð verið svipuð – í Íslenskri orðabók er það skýrt 'mjög, afar' og 'heldur, frekar, all-', og  ég kannaðist ekki við að hafa nokkurn tíma rekist á orðið í þeirri merkingu sem um var spurt.

En lausleg leit í samfélagsmiðlahluta Risamálheildarinnar leiddi í ljós að sú merking er talsvert algeng og hefur þekkst a.m.k. síðan um aldamót. Á Hugi.is 2001 segir: „OK, kannski er sumt af þessu true, en ég trúi harla öllu“ og „þeir voru harla með þroska til að stofna bankareikning“. Á Hugi.is 2002 segir: „þú getur breyt um leitar vél en það harla virkar“ og „Persónulega þá kýs ég harla að líta á Britney Spears sem neinn tónlistarmann“. Á Hugi.is 2003 segir: „þekki það harla sem mitt eigið andlit.“ Á Bland.is 2006 segir: „þegar ég frétti að það væri komið framhald á þeirri mynd trúði ég því harla“ og „þið eruð allir farnir utanlands að spila harla neinn að spila hér á íslandi“. Alls er a.m.k. á annað hundrað dæma um þessa merkingu orðsins.

Það er ljóst af umræðunni á samfélagsmiðlum að margir málnotendur hafa áttað sig á þessari breyttu merkingu sem stundum er lögð í orðið – og gera athugasemdir við hana. Á Hugi.is 2003 segir: „hehe harla þýðir mjög“ og „harla þýðir mjög, það eru greinlega flestir með þetta rangt“. Á Hugi.is 2007 segir: „Leiðréttið ef ég fer með rangt mál en þýðir „harla“ ekki „mikið“?, „hmm, ef eitthvað er „harla“ notað þá er það býsna mikið notað!“ og „Ég vil bara benda þér á í mestu vinsemd að „harla“ hefur sömu merkingu og „mjög“. Á Bland.is 2012 segir: „Ég held að „harla“ þýði „mikið“.“ En andstæð skoðun kemur líka fram – á Hugi.is 2003 segir: „uhh, held að harla þýði það sama og varla“. Á Twitter 2017 segir: „Ég skil „harla“ eiginlega alltaf sem „varla“.“

Áðurnefndur fyrirspyrjandi gat þess til að hún væri „að rugla saman „harla“ og „hardly“ eða kannski bara „varla““ og ekki er ólíklegt að það sé ástæðan fyrir þessari merkingarbreytingu orðsins. Líkindi harla við enska atviksorðið hardly sem merkir einmitt 'varla' eru mikil, bæði í framburði og rithætti, og sama má segja um líkindi við atviksorðið varla. Þrátt fyrir uppruna orðsins harla tengja málnotendur það varla við harðlega, enda er merkingin önnur. Orðið á sér því engin skyld orð sem styðji við merkingu þess og auðveldi málnotendum að átta sig á henni og oft geta líka báðar merkingarnar átt við, eins og í „Eins og þú sérð þá [er] þetta harla mikið úrval“ á Hugi.is 2003. En ég mæli með að við leyfum harla að halda hefðbundinni merkingu.

Í frétt á mbl.is í gær var vitnað í yfirlýsingu breska utanríkisráðuneytisins og sagt um rússneska ríkið: „við höldum því ábyrgu fyrir dauða hans“. Það er nokkuð augljóst að merkingin er 'við gerum það ábyrgt fyrir dauða hans' og þarna er verið að elta enskt orðalag – „we hold it responsible for his death“ segir í enska frumtextanum. Ég man ekki eftir að hafa rekist áður á þetta orðalag í íslenskum texta en athugun leiddi í ljós að þetta er ekki einsdæmi. Elsta dæmi sem ég finn í fljótu bragði er í greinargerð með lagafrumvarpi frá 1994 segir: „það samræmist ekki ákvæðum 36. gr. […] að halda stefnda ábyrgan samkvæmt greindum leigusamningi.“ Þarna tekur halda með sér þolfall en í dæminu sem vísað var til í upphafi tekur hún þágufall.

Ýmis fleiri dæmi eru til um þolfall í þessu sambandi. Í Morgunblaðinu 2004 segir: „það þarf í lögum að banna þessa háttsemi og veita konum raunhæf úrræði til að halda þá ábyrga fyrir lögum sem brjóta á þeim með slíkum hætti.“ Á mbl.is 2006 segir: „Báðir einstaklingar verða haldnir ábyrgir fyrir gjörðum sínum.“ Á Bland.is 2007 segir: „í svoleiðis tilfellum er ekki hægt að halda þig ábyrga.“ Í DV 2008 segir: „Það væri hins vegar sorgleg þróun […] ef að blaðamenn verði haldnir ábyrgir fyrir öllu því sem viðmælendur segja í fjölmiðlum.“ Á fótbolti.net 2010 segir: „Sem landsliðsfyrirliði var hann haldinn ábyrgur fyrir verkfalli sem leikmenn fóru í.“ Í Eyjafréttum 2012 segir: „Þú vilt sem sagt ekki halda stjórn ábyrga fyrir tapinu?“

En einnig má finna ýmis dæmi um þágufall með halda. Í ræðu á Alþingi 2011 segir: „Ég kem ekki hingað upp til að halda forsætisráðherra ábyrgri fyrir því sem hér er að gerast.“ Í Ritinu 2018 segir: „fórnarlömbum brota er haldið ábyrgum fyrir eigin örlögum.“ Í ræðu á Alþingi 2020 segir: „En svo vilja menn halda áfram að halda ráðherranum ábyrgum fyrir öllu því sem gerist í þessari sjálfstæðu stofnun.“ Í Stundinni 2020 segir: „Og við sem samfélag þurfum að vera vakandi og halda stjórnvöldum ábyrgum að framfylgja þessari stefnu.“ Í Kjarnanum 2021 segir: „Höfundur telur því mikilvægt að fræðimanninum sé haldið ábyrgum fyrir sinni röksemdafærslu, rétt eins og þjálfaranum er haldið ábyrgum fyrir sínum þjálfunaraðferðum.“

Í þessari setningagerð samræmist lýsingarorðið yfirleitt nafnorðsandlaginu í kyni, tölu og falli og er stundum kallað „andlæg sagnfylling“ – lýsir áhrifum sagnarinnar á andlagið. Dæmin hér að framan sýna að samræmið helst þótt setningum sé breytt í þolmynd þannig að nafnorðið og lýsingarorðið standi ekki lengur saman – „Báðir einstaklingar verða haldnir ábyrgir“, „þjálfaranum er haldið ábyrgum“. Sögnin halda er notuð í mörgum og fjölbreyttum formgerðum en í setningum með andlægri sagnfyllingu tekur hún þágufall þegar hún merkir 'hafa tak á' – ég hélt henni fastri, henni var haldið fastri. Hins vegar tekur hún þolfall í þessari setningagerð ef hún merkir 'álíta, telja' – ég hélt manninn látinn, maðurinn var haldinn látinn.

Dæmi eins og ég hélt hana ábyrga geta því verið í samræmi við málhefð ef merkingin er 'ég hélt / taldi að hún væri ábyrg'. Sú merking er þó sjaldgæf og samhengisins vegna er hún útilokuð í dæmunum hér að framan (nema e.t.v. „Sem landsliðsfyrirliði var hann haldinn ábyrgur“). Þótt fordæmi séu fyrir því að nota sögnina halda í þessari setningagerð, hvort heldur er með þolfalli eða þágufalli, er ekki hægt að segja að hún sé þar notuð í hefðbundinni merkingu sinni. Vegna þess að sambandið er bein yfirfærsla á ensku orðalagi sem ekki á sér hefð í íslensku, og auðvelt er að orða merkinguna sem um er að ræða á annan hátt, er rétt að mæla gegn því að þetta orðalag sé notað – og reyndar hefur það nú verið fellt brott úr frétt mbl.is sem vísað var til í upphafi.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir: „Haframjólk er ekki mjólk“ og í fréttinni segir: „Ekki má lýsa haframjólk sem mjólk. […] Í dómi í dag staðfesti æðsti dómstóll Bretlands bann við því að drykkjarframleiðandinn Oatly noti hugtakið „mjólk“ til að kynna vörur sínar.“ Þarna gerir blaðið þau algengu mistök, sem vissulega eru mjög skiljanleg, að nota íslenska orðið mjólk þótt úrskurður hæstaréttar Bretlands fjalli um orðið milk. Nú getur fólk sagt að þetta sé fullkomlega eðlilegt – milk samsvari mjólk og sé þýtt þannig í öllum orðabókum. Það er út af fyrir sig rétt, en þar er þó litið fram hjá því mikilsverða atriði að um tvö mismunandi tungumál er að ræða og samsvörun orða milli mála er sjaldnast fullkomin enda þótt svo virðist í fljótu bragði.

Ég hef stundum áður fjallað um svipuð dæmi, þar sem fólk gefur sér að það sem á við um tiltekið orð í erlendu máli (oftast ensku) eigi líka við um samsvörun þess í íslensku – dæmi sem ég hef rætt eru Christmas – jól, genocide – þjóðarmorð og slut – drusla. Í þessu tilviki er samsvörunin samt óvenju náin – ekki einasta er merkingin yfirleitt sú sama í milk og mjólk, heldur er beinlínis um sama orðið að ræða frá orðsifjafræðilegu sjónarmiði (komið af *meluk- í frumgermönsku), og hljóðlíkingin mjög mikil. En það er samt komið nokkuð á annað þúsund ára síðan norræna og engilsaxneska skildust að og því geta orðin hafa þróað með sér mismunandi aukamerkingar eða kallað fram mismunandi hughrif í íslensku og ensku.

Í Íslenskri orðabók eru gefnar tvær merkingar orðsins mjólk auk hinnar venjulegu – 'safi ýmissa plantna' (fíflamjólk) og 'svil úr fiski'. Einnig kemur orðið fyrir í samsetningunni húðmjólk sem er skýrt 'þunnfljótandi krem fyrir líkamann' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Þessar merkingar eru upprunnar sem líkingar en þær eru samt góðar og gildar, og merkingin 'plöntusafi' kemur fyrir þegar í fornu máli – í Læknisfræði frá seinni hluta þrettándu aldar segir: „mjólk sú er riðin er úr selju börk […] birtir enn augu og bætir mjög.“ En þar sem hefð er fyrir því að nota mjólk í líkingum eins og t.d. fíflamjólk ætti að vera hægt að nota orðið í öðrum samsetningum um vökva með efni ættuðu úr jurtaríkinu, svo sem haframjólk, möndlumjólk, sojamjólk o.fl.

Hæstiréttur Bretlands hefur augljóslega ekki lögsögu á Íslandi og umræddur úrskurður hefur því ekki gildi hér, fyrir utan það að hann fjallar um orðið milk en ekki mjólk. Hins vegar má spyrja hvort hliðstætt mál gæti komið upp hér, og hvort niðurstaðan yrði þá sú sama – í því sambandi verður að taka fram að milk í ensku getur líka haft merkinguna 'plöntusafi'. En framangreindar samsetningar eru allar flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og komin löng hefð á þær sumar hverjar – elsta dæmi um möndlumjólk er t.d. frá 1901 og það elsta um sojamjólk frá 1933. Ég finn ekki dæmi um að hagsmunaaðilar eins og Mjólkursamsalan hafi amast við þessum orðum þótt svo kunni að vera. Mér fyndist fráleitt að banna notkun þeirra.

Þar fyrir utan felst í umræddum úrskurði bann við að tala um „post-milk generation“ – 'kynslóðina eftir mjólk' – en hann varðar ekki samsetninguna eða orðasambandið oat milk beint. Það skiptir máli, vegna þess að merking orðs sem hluta samsetningar er iðulega önnur en merking orðsins þegar það er sjálfstætt. Þar nægir að vísa til orðsins hús sem ekki merkir bókstaflega 'hús' í orðum eins og eldhús, gleraugnahús, gollurshús, hjónahús, nálhús o.fl. Það er samsetningin í heild sem hefur ákveðna merkingu, sem er ekki endilega fall eða summa af merkingu orðhlutanna. Orðið mjólk hefur merkinguna 'kúamjólk' í venjulegu máli og því væri óeðlilegt að tala um haframjólk sem mjólk – en samsetningin haframjólk er í góðu lagi.

Í gær skrifaði ég pistil um áhugavert mál sem varðar enskunotkun á sveitarstjórnarfundi. Þótt ég reyndi að setja málið í almennara samhengi snerist umræðan í „Málspjalli“ mikið um þetta einstaka tilvik og innflytjandann sem í hlut á, og eins og vill brenna við voru hneykslunarraddir mjög áberandi, svo sem „10 ár og getur ekki tjáð sig. Þvílíkt og annað eins“, „Mér finnst lágmarkskrafa að kjörnir fulltrúar geti tjáð sig á íslensku“, o.s.frv. Auðvitað er ekki hægt að gefa afslátt af kröfum um íslensku í stjórnsýslunni, en ég legg áherslu á að ég var ekki að taka afstöðu í þessu tiltekna máli og í raun ekki að fjalla um það, heldur vekja athygli á því að við getum búist við því að fleiri slík mál komi upp á næstunni og við þurfum að geta tekið á þeim.

Aðalatriðið í málinu er nefnilega þetta: Á Íslandi býr fjöldi fólks sem hefur ekki fullt vald á íslensku þrátt fyrir að hafa búið hér árum saman. Við getum haft þá skoðun að fólkið ætti að kunna íslensku, og við getum haft mismunandi skoðanir á því hvers vegna svo er ekki, en það breytir ekki stöðunni. Þetta er fólk sem borgar hér skatta og nýtir hér ýmsa vöru og þjónustu sem það greiðir fyrir, svo sem í verslunum, veitingahúsum og víðar. Það er því fullir þátttakendur í efnahagskerfi landsins og á sinn þátt í að halda uppi hagvexti. Það er líka að nafninu til þátttakendur í lýðræðislegu stjórnkerfi, í þeim skilningi að það hefur kosningarétt og kjörgengi. En krafa um íslenskukunnáttu veldur því að það hefur tæpast kjörgengi í raun.

Einn þátttakandi í umræðunni í gær sagði: „Ef þú ætlar að bjóða þig fram í sveitarstjórnir eða til Alþingis á Íslandi, þá hlýtur þú að gera ráð fyrir að þurfa að geta lesið, skilið og talað íslensku.“ En ábyrgðin er ekki bara hjá þeim sem bjóða sig fram eins og Sabine Leskopf borgarfulltrúi benti á: „Flokkar setja oft innflytjendur á framboðslista til að laða að atkvæði innflytjenda.“ Hér áður fyrr (fyrir ekki svo löngu) var stundum talað um að flokkarnir settu fáeinar konur á lista sína til skrauts – þeim væri ekki ætlað að hafa nein áhrif en gætu gagnast til að ná í atkvæði kvenna. Kannski er þetta eitthvað svipað með innflytjendur nú, en Sabine bætir við: „en ef viðkomandi er kosinn þá verður að gera honum kleift að sinna því starfinu.“

Það er einmitt málið. Það er andlýðræðislegt ef stórir hópar fólks eru í raun sviptir kjörgengi. Við getum vitanlega sagt að þeir geti sjálfum sér um kennt að hafa ekki lært íslensku, en það leysir ekki vandann hér og nú. Auðvitað gengur ekki ef kjörinn fulltrúi getur ekki sinnt því starfi sem hann er kosinn til vegna þess að honum er meinað að tala annað mál en íslensku – sem hann hefur ekki á valdi sínu, enda er íslenskukunnátta ekki skilyrði fyrir kjörgengi. Það sem ég er að segja er einfaldlega að hvaða skoðun sem við höfum á innflytjendum og íslenskukunnáttu þeirra hljótum við að geta verið sammála um að stjórnkerfi okkar verður að geta leyst svona mál þannig að það sé hvorki gert á kostnað íslenskunnar né lýðræðis og mannréttinda.

Á vef Ríkisútvarpsins í dag er mjög áhugaverð frétt með fyrirsögninni „Bobana gagnrýnir að fá ekki að mæla á ensku á sveitarstjórnarfundum“. Í fréttinni kemur fram að Bobano Micanovic, innflytjandi frá Svartfjallalandi sem situr í sveitarstjórn Vopnafjarðar, hafi gripið fram í fyrir öðrum sveitarstjórnarfulltrúa á fundi og talað ensku, en verið beðin að tala íslensku og hafi þá sagt „I will speak whatever language I want“. Í grein um atvikið í Austurfrétt segir Bobana: „Þegar ég reyndi að koma sjónarmiðum mínum á framfæri, í miklum hita umræðunnar, tjáði ég mig í stuttu máli á ensku. Í kjölfarið hrópaði oddviti minnihlutans á mig „við tölum íslensku hér“ og bað oddvita meirihlutans ítrekað að stöðva mig þar sem enska væri ekki leyfileg.“

Bobana heldur áfram: „Þessi framkoma var augljóslega óvirðuleg og að mínu mati jaðraði hún við mismunun – sérstaklega í ljósi þess að þetta var ekki í fyrsta sinn sem ég hef verið gerð að umtalsefni vegna takmarkaðrar íslenskukunnáttu minnar. Þátttaka allra íbúa í lýðræðislegu starfi er ekki valkostur heldur grundvallarforsenda heilbrigðrar sveitarstjórnar. Í litlu samfélagi eru erlendir íbúar órjúfanlegur hluti af samfélaginu, vinnumarkaðnum og framtíð sveitarfélagsins. Að útiloka fólk á grundvelli tungumáls eða uppruna grefur undan lýðræðislegum gildum og trausti innan samfélagsins. […] Þetta snýst að lokum um virðingu, inngildingu og vernd lýðræðislegrar þátttöku allra þeirra sem kalla þetta samfélag heimili sitt.“

Þetta er erfitt mál þar sem báðir aðilar hafa mikið til síns máls. Sá sem gerði athugsemd við enskunotkun Bobönu vísaði í Lög um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls þar sem segir í áttundu grein: „Íslenska er mál Alþingis, dómstóla, stjórnvalda, jafnt ríkis sem sveitarfélaga […].“ Þetta er óhjákvæmilegt að túlka þannig að skylt sé að nota íslensku í stjórnsýslu sveitarfélaga, þar á meðal á sveitarstjórnarfundum. Umrædd athugasemd átti því fullan rétt á sér. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að hafa í huga að í mörgum litlum sveitarfélögum eru innflytjendur verulegur hluti íbúanna, jafnvel meirihluti. Það er mjög óheppilegt fyrir lýðræðið að þetta fólk sé útilokað frá starfi í sveitarstjórn vegna þess að það hafi ekki fullt vald á íslensku.

Þarna er að koma í bakið á okkur að hafa ekki sinnt því nægilega vel að gera innflytjendum kleift að læra íslensku, og skapa hvata til þess að læra málið. Þetta hefur lengið legið fyrir – ég skrifaði fyrir þrem árum: „Við verðum að átta okkur á því að með auknum fjölda íbúa sem ekki kann íslensku verður óhjákvæmilegt að auka rétt enskunnar og gefa fólki kost á að nota hana við ýmsar aðstæður þar sem nú er eingöngu hægt að nota íslensku. Að öðrum kosti erum við að setja verulegan hluta íbúa landsins skör lægra en fólk sem kann íslensku. Það er ógnvekjandi tilhugsun að sú staða komi upp að stórum hluta íbúa finnist þeir vera útilokaðir frá fullri þátttöku í þjóðfélaginu. Það er íslenskunni ekki til framdráttar að hún sé notuð til að flokka fólk.“

Það kemur ekki til greina að leyfa ótúlkaða ensku á sveitarstjórnarfundum – það er einfaldlega óheimilt samkvæmt lögum, og auk þess er rétt það sem sveitarstjórnarfulltrúinn sem gerði athugasemd við enskunotkunina sagði: „Það skilja ekki allir ensku.“ En mér finnst ekki heldur koma til greina að útiloka verulegan hluta íbúa frá þátttöku í stjórn sveitarfélagsins þar sem þau búa, greiða gjöld og þiggja þjónustu. Langtímalausn á þessu hlýtur að vera sú að innflytjendur læri íslensku og fái til þess tækifæri og stuðning, og hæfilegan aðlögunartíma. En þangað til er eina lausnin sú að gefa fólki kost á að tala annað mál en íslensku á fundum og túlka mál þeirra. Kostnaðurinn við það er auðvitað einhver, en lítill miðað við ávinning af lýðræðislegri þátttöku.

Það er mjög snúið að finna íslenskt orð í stað enska orðsins budget. Ástæðan er ekki sú að merkingin sé óljós, heldur sú að orðið hefur tvær merkingar, vissulega skyldar – annars vegar 'fjárhagsáætlun' ('a plan to show how much money a person or organization will earn and how much they will need or be able to spend') og hins vegar 'fé til ráðstöfunar (í tiltekið verk eða til tiltekinna nota)' ('the amount of money you have available to spend') (orðið ráðstöfunarfé á ekki við þarna því að það vísar til einstaklings, ekki verkefnis). Í sumum tilvikum getur hvor merkingin sem er átt við – what is the budget for this project? getur þýtt bæði 'hver er fjárhagsáætlun þessa verkefnis?' og 'hversu mikið fé er til ráðstöfunar í þetta verkefni?'.

Vegna þess að ekki er til neitt íslenskt orð sem hægt sé að setja í stað budget við allar aðstæður hefur þróunin orðið sú að enska orðið er mjög oft notað í íslensku samhengi – oftast skrifað upp á ensku en fáein dæmi eru einnig um bödget(t). Í Risamálheildinni eru hátt í fjögur þúsund dæmi um orðið, þar af rúm átta hundruð með íslenskum beygingarendingum, einkum budget(t)i, budget(t)ið, budget(t)inu. Orðið virðist því hafa fest rætur í málinu, en þótt engin ástæða sé til að amast við tökuorðum sem falla að hljóð- og beygingakerfi málsins, sem og ritreglum, er budget nokkuð stór biti að kyngja. Þótt orðið beygist vissulega samræmist rithátturinn ekki venjulegum framburði og klasinn -dsj- kemur ekki fyrir í ósamsettum orðum í íslensku.

Þess vegna er æskilegt að finna íslenskt orð sem hægt sé að nota fyrir báðar merkingar orðsins budget. Þar flækist hins vegar hið margrómaða „gagnsæi“ íslenskunnar fyrir – hætt er við að orð sem lýsir annarri merkingunni eigi alls ekki við hina. Orðið fjárhagsáætlun er gamalgróið og ágætt út af fyrir sig, en getur alls ekki náð yfir ‚fé til ráðstöfunar‘. En ég legg til að orðið fjármæli verði tekið upp fyrir budget. Fyrri hlutinn tengist augljóslega báðum merkingum orðsins, en sá seinni, -mæli, getur vísað til einhvers sem mælt er, einhverrar tiltekinnar upphæðar (sbr. afmæli sem merkir upphaflega 'afmældur tími'). Orðið lýsir því sem sé að um afmælda fjárupphæð er að ræða, en segir ekki hvort hún er áætluð eða til ráðstöfunar.

Til að gefa hugmynd um hugsanlega notkun orðsins má nefna setningar eins og fjármælið fyrir þetta verk er tvær milljónir, þetta verk er á/undir fjármæli, það er búið að gera fjármæli fyrir þetta verk, verkið er komið langt yfir fjármæli, það er lítið eftir af fjármælinu, okkur tókst að vera innan fjármælis, o.s.frv. Fyrir low budget mætti þá hafa lágfjármæli, t.d. þetta er lágfjármælismynd, ég fór í lágfjármælisferðalag. Auðvitað hljómar þetta undarlega í fyrstu eins og ný orð gera ævinlega, en ef við teljum skipta máli að eiga völ á íslenskulegra orði en budget ættum við að gefa fjármæli séns – prófa að nota það í mismunandi samhengi í smátíma, og athuga hvort við venjumst því ekki. Annars höldum við bara áfram að nota budget.

Í umræðu um pistil sem ég skrifaði nýlega um beygingu kvennanafna sem enda á -ey og -ný talaði fólk stundum um að það ýmist vildi eða vildi ekki hafa þessi nöfn óbeygð í þolfalli og þágufalli. Það er auðvitað ljóst hvað átt er við – þetta snýst um það hvort þessi orð fá endinguna -ju í þessum föllum (hjá Laufeyju, hjá Dagnýju) eða eru endingarlaus (hjá Laufey, hjá Dagný). Um þetta eru skiptar skoðanir og það er í góðu lagi, en það skiptir samt máli að átta sig á því að þótt nöfnin séu höfð endingarlaus í umræddum föllum jafngildir það ekki því að þau séu óbeygð – þau eru bara beygð öðruvísi en venja hefur verið. Orð þurfa nefnilega ekki að fá endingu í öllum myndum til að beygjast. Endingarleysi getur verið jafngild beyging og ending.

Langflest sterk kvenkynsorð eru endingarlaus í þolfalli og þágufalli eintölu. Endingarleysi umræddra nafna í þessum föllum er því fullkomlega í samræmi við kerfið og er ekkert minni beyging en þótt endingar séu notaðar. Þetta sést vel á nafninu Björk sem ágreiningur hefur verið um hvort eigi að fá -u í þolfalli og þágufalli eða vera endingarlaust. Aðeins endingarlausar myndir eru gefnar í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og Guðrún Kvaran segir í Morgunblaðinu 1992: „Björk er ungt nafn í málinu og engin hefð er fyrir endingum í fyrrgreindum föllum.“ Í Morgunblaðinu 2001 segir Gísli Jónsson: „Mér er eiginlegt að beygja Björk, Björk, Björk, Bjarkar, og svo gera bæði próf. Baldur Jónsson og dr. Guðrún Kvaran.“

Þetta er þó ekki óumdeilt eins og kemur fram í grein Aðalsteins Davíðssonar í Morgunblaðinu 2001: „Í útvarpsþætti […] vandaði Sölvi Sveinsson um málfar landsmanna og taldi ranga nafnmyndina „Björku“ – rétt væri þess í stað að segja „um Björk“ og „frá Björk“. Nafnið ætti sem sagt að beygjast eins og trjáheitið. Hins vegar taldi Sölvi rétt að tala „um Björgu“ og „frá Björgu“. […] Máltilfinning almennings hefur verið að beygja nafnið „Björk“ eins og „Björg“ og virðist ekkert athugavert við það. Mannanöfn hafa lengi haft aðra beygingu en nöfn á hlutum. […] Ég hvet menn til að fylgja almennri máltilfinningu og beygja nafnið Björk eftir mannanafnabeygingu samkvæmt framansögðu þó að björk sem samnafn hafi aðra beygingu.“

Vitaskuld dettur engum í hug að þeir ágætu málfræðingar sem mæla með endingarleysi séu þar með orðnir andstæðingar beyginga. En ef það er í einhverjum skilningi „minni“ beyging, og óæskileg veiking á beygingakerfinu, að hafa -ey- og -ný-nöfnin endingarlaus í þolfalli og þágufalli, þá hlýtur það sama að gilda um önnur nöfn þar sem val er milli endingar og endingarleysis, þar á meðal Björk. Það hlýtur þá að vera „meiri“ beyging, og þar með æskileg styrking á beygingakerfinu, að láta það nafn fá -u-endingu frekar en vera endingarlaust. En auðvitað er það ekki þannig. Í báðum tilvikum er einfaldlega val á milli tveggja möguleika sem báðir rúmast vel innan beygingakerfisins – kerfið stendur jafnrétt sama hvor kosturinn er valinn.

Öðru máli gegnir hins vegar ef þessi nöfn eru höfð án endingar í eignarfalli – sagt t.d. „Svona svipað og svanurinn hennar Björk bara minni“ eins og á Bland.is 2007, „Ég fer alltaf til Oddný á Carino“ eins og á Bland.is 2015, eða „Hvern fjandan kemur bloggið hennar Sóley rannsókn lögreglunar við?“ á Málefnin.com 2007. Það má halda því fram að slík dæmi séu merki um veiklun eða niðurbrot beygingakerfisins því að þau rúmast ekki innan þess – kerfið leyfir ekki að nöfn af þessu tagi séu endingarlaus í eignarfalli. Ég hef það frá ýmsum að dæmi af þessu tagi séu orðin áberandi og get ekki rengt það þótt ég hafi ekki gögn um það. En ef endingarleysi í eignarfalli verður algengt fer e.t.v. að verða ástæða til að hafa áhyggjur af beygingakerfinu.

Í frétt á mbl.is í dag segir: „Lögreglumenn veittu því athygli að það vantaði framhöggvara á bifreiðina og þar með skráningarmerki.“ Vakin var athygli á þessu í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ og sagt: „Orðið framhöggvari er nýtt fyrir mér, er þetta almenna heitið yfir þennan hluta bíls?“ Því er til að svara að höggvari er flettiorð í safninu „Bílorð“ í Íðorðabankanum þar sem það er sagt samheiti við stuðari (á ensku bumper). Í þessari merkingu er orði samsett úr nafnorðunum högg og -vari sem í Íslenskri orðabók er skýrt 'viðliður samsetninga um e-n/e-ð sem ver', sbr. eldingarvari. En einnig er til samhljóma orð sem er myndað af sögninni höggva og viðskeytinu -ari, einkum í samsetningunni myndhöggvari, en einnig steinhöggvari o.fl.

Í Íslenskri orðabók er höggvari gefið í annarri merkingu, en þó skyldri: 'tógsekkur eða -kúla til að taka fyrsta höggið þegar skip leggst að bryggju, stuðpúði'. Í elsta dæmi sem ég finn um orðið um hluta bíls er það haft í hvorugkyni – í Æskunni 1945 segir: „En þegar ekki er orðið nema eitt skref frá höggvari flutningsbílsins að kælinum á hinum.“ Elsta dæmi um karlkynsorðið er í Tímanum 1953: „Lögreglubifreiðina sakaði ekkert að ráði, dældaðist lítils háttar höggvari aftan á henni.“ Orðið var svo nokkuð notað næstu árin, einkum fram um 1980, en er mjög sjaldséð á seinustu árum. Einnig voru samsetningarnar framhöggvari og afturhöggvari nokkuð notaðar, einkum frá því um 1970 og fram yfir 1980, en eru líka mjög sjaldgæfar í seinni tíð.

En langalgengasta orðið í þessari merkingu er auðvitað stuðari. Elsta dæmi sem ég finn um það er í auglýsingu í Vísi 1930: Merkustu endurbætur á CHEVROLET 1930 eru […] verjur (stuðarar) að framan og aftan gegn skemdum af árekstri.“ Orðið var fljótt mikið notað en framan af mjög oft innan gæsalappa enda er það myndað af sögninni stuða sem er tökuorð úr dönsku, støde.  Þess vegna þótti sumum orðið ekki nógu gott, og reynt var að finna önnur orð. Í Nýja dagblaðinu 1930 segir: „Stöngina setti hann því næst sem höggdeyfi („stuðara“) á bílinn sinn.“ Í Tímanum 1961 er sagt að stuðari hafi „einatt verið kallaður höggvari eða höggfjöður, af því að stuðari þykir ekki nógu gott orð, þótt það sé lang skynsamlegast af þessum þremur“.

Í grein í Fréttablaðinu 2017 rifjaði séra Þórir Stephensen upp „gamalt og gott nafn á orðinu „stuðari“ á bifreið, en það var í sumra munni „þormur“, komið af sögninni að þyrma“ – þormur er sem sé sá sem þyrmir bílnum. Þetta orð er gefið í Íslenskri orðabók í merkingunni 'hemlabúnaður til að jafna átak dráttardýra sem draga sama æki' og þá merkingu hefur það greinilega í elsta dæminu, í Búnaðarritinu 1926. En í Heilbrigðisskýrslum 1936 segir: „þormur bílsins rekist á vinstri fót neðan við hnéð.“ Í Heilbrigðisskýrslum 1953 segir: „framþormur bifreiðarinnar hafi skollið á vinstri öxl.“ En þetta orð náði aldrei fótfestu og er algerlega horfið – stuðari hefur verið tekið í sátt þrátt fyrir ætterni sitt og er nær einhaft í þessari merkingu.