Hvor annan

Í morgun var í Málvöndunarþættinum á Facebook vakin athygli á frétt í Morgunblaðinu þar sem stóð í fyrirsögn „Njóta fullkomins skilnings hvort annars“, og í fréttinni sjálfri „hvort þau hafi eitthvað náð að fylgjast með árangri hvort annars um helgina“. Það hefur verið kennt að í þessu sambandi eigi hvor að standa í sama falli (nefnifalli í þessu tilviki) og frumlag setningarinnar (þau, sem reyndar er sleppt í fyrra dæminu eins og algengt er í fyrirsögnum) en annar í eignarfalli þegar það stýrist af nafnorði eins og í báðum þessum tilvikum (skilnings í fyrra dæminu, árangri í því seinna).

Samkvæmt þessu er sambandið rétt notað í báðum dæmunum, en fólki er sannarlega vorkunn að telja það notað ranglega því að annars konar notkun þess er mjög útbreidd. Iðulega er hvor látið sambeygjast annar í stað þess að sambeygjast frumlaginu – dæmin hér að ofan eru þá skilnings hvors annars og árangri hvors annars. Sama gildir um önnur afbrigði þessa sambands – oft er sagt t.d. Þeim líkar vel við hvort annað í stað hvoru við annað, Þeir hata hvorn annan í stað hvor annan, Þeim er hlýtt til hvors annars í stað hvoru til annars, o.s.frv.

Þetta er engin nýjung. Elstu dæmi um „ranga“ notkun þessa sambands eru frá miðri 19. öld, en dæmum fer mjög fjölgandi þegar kemur fram á 20. öld, einkum eftir miðja öldina, samkvæmt rannsókn sem Dagbjört Guðmundsdóttir doktorsnemi gerði í BA-ritgerð sinni. Á tímarit.is fann hún hátt á áttunda þúsund dæmi frá 20. öld um „ranga“ notkun þessa sambands – þrátt fyrir að blöð og tímarit hafi yfirleitt verið prófarkalesin á þeim tíma.

Af nærri 40 ára kennslureynslu tel ég mig geta fullyrt að verulegur hluti fólks notar þetta samband ekki í samræmi við það sem kennt hefur verið. Þetta staðfestist í viðamikilli rannsókn á stöðu íslenskunnar sem við Sigríður Sigurjónsdóttir prófessor stöndum fyrir. Þar var fólk á öllum aldri m.a. beðið að leggja mat á ýmsar setningar, þar á meðal Þeim líkar vel hvorum við annan sem hefur verið talið rétt og Þeim líkar vel við hvorn annan sem hefur verið talið rangt.


Eins og þessar myndir sýna telur verulegur hluti fólks í öllum aldurshópum, frá 13 ára og upp úr, að fyrri setningin, sú „rétta“, sé annaðhvort „mjög óeðlileg“ eða „frekar óeðlileg“. Þeir sem telja að hún sé „mjög eðlileg“ eða „frekar eðlileg“ eru í minnihluta í flestum aldurshópum. Aftur á móti telur yfirgnæfandi meirihluti fólks í öllum aldurshópum að seinni setningin, sú „ranga“, sé annaðhvort „mjög eðlileg“ eða „frekar eðlileg“, en mjög fáir telja að hún sé „mjög óeðlileg“ eða „frekar óeðlileg“.

Vegna þess hve munur aldurshópa er lítill er ekki hægt að kenna ungu kynslóðinni um þessa málbreytingu – og ekki er heldur hægt að skella skuldinni á hrakandi íslenskukennslu. Þetta er einfaldlega málbreyting sem á sér gamlar rætur og er orðin svo útbreidd að óhætt er að fullyrða að mikill meirihluti landsmanna sé alinn upp við „ranga“ notkun sambandsins og hafi tileinkað sér hana á máltökuskeiði. Baráttan gegn þessari breytingu er augljóslega löngu töpuð. Mér finnst ekkert vit í að halda henni áfram.

Það táknar auðvitað ekki að dæmin úr frétt Morgunblaðsins sem nefnd voru í upphafi eigi að hætta að teljast rétt, en verði röng í staðinn. Þetta eiga einfaldlega að vera tvö jafngild og jafnrétthá afbrigði. Það er ekkert að því. Tungumálið þarf ekki alltaf að vera annaðhvort – eða; það má líka stundum vera bæði – og.