Eiríkur Rögnvaldsson

Ég var að lesa Barn náttúrunnar eftir Halldór frá Laxnesi eins og höfundurinn kallaði sig á þeim tíma og rakst á setningarnar „hann knúði það áfram með keyri sínu, vindinum, og notaði það til að þjaka mönnunum með“ og „Í fyrstu hafði það verið harmurinn yfir að missa Huldu, sem hafði þjakað honum“. Þarna tekur sögnin þjaka með sér þágufall sem ég mundi ekki eftir að hafa séð – í nútímamáli stjórnar þjaka ævinlega þolfalli. En í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, sama tíma og Barn náttúrunnar, er sögnin eingöngu gefin upp með þágufalli, og í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru fjölmörg dæmi um þágufallið allt frá sautjándu öld, svo sem „Þeir hafa bæði hrakt og þjáð / hrundið og þjakað honum“ í Passíusálmunum.

Ég hefði reyndar átt að muna eftir því að vitanlega tekur þjaka með sér þágufall í kvæði sem við höfum flest sungið – „Hugarhrelling sú / er hart þér þjakar nú“ segir í „Nú er frost á Fróni“ eftir Kristján Jónsson Fjallaskáld – kvæðið heitir raunar „Þorraþrællinn 1866“ sem sýnir aldur þess. En eins og með margt sem maður lærir í æsku hef ég aldrei tekið sérstaklega eftir þessu, og við erum líka vön því að ýmislegt í kveðskap víki frá venjulegu orðalagi án þess að við yfirfærum það á venjulegt mál. Vel má líka vera að þessu sé stundum hnikað til og reyndar má finna þess dæmi í söngbók á netinu að þágufallinu sé breytt í þolfall og textinn hafður „er hart þig þjakar nú“ en óvíst er hvort sú breyting hefur verið gerð viljandi eða óviljandi.

Í Passíusálmunum má reyndar líka finna dæmi um að þjaka taki þolfall – „Þóknist honum að þjaka / þitt hold örkumslum með“. En að öðru leyti virðist sögnin undantekningarlítið taka þágufall fram á tuttugustu öld þótt hún taki reyndar iðulega með sér forsetninguna að í elstu dæmum og merkir þá stundum fremur 'þrengja að, þrýsta á' en 'valda vanlíðan, þungu álagi' eins og í „fólkið þrengir og þjakar að þér“ í Nýja testamentinu í þýðingu Odds Gottskálkssonar frá 1540. Einstöku dæmi má þó finna um þolfallið, svo sem „bezt þú veizt, hvar böndin þjaka mann“ í Skírni 1835 og „einræðisleg og óhagkvæm yfirdrottnan hafði beygt hann í ásamt ýmsu öðru, er lengi hafði þjáð og þjakað hinn kraptalitla þjóðarlíkama“ í Gesti Vestfirðingi 1850.

En fallstjórn sagnarinnar virðist fara að breytast fyrir alvöru upp úr aldamótum, einkum á öðrum áratug tuttugustu aldar, og þágufallið hverfur smám saman – eftir miðja öldina sjást aðeins einstöku dæmi um það og nú hljómar það framandi í eyrum flestra, held ég. Það eru auðvitað til tugir ef ekki hundruð dæma um breytta fallstjórn sagna og þessi hegðun þjaka er því ekkert merkileg – og í raun ekki nema ein ástæða til að skrifa sérstakan pistil um hana: Að benda á að slíkar breytingar eru alþekktar í málsögunni og spilla málinu ekki neitt. Þess vegna er ástæðulaust og í raun fráleitt að ergja sig yfir sambærilegum breytingum sem eru í gangi núna, svo sem eins og breytingum á frumlagsfalli sagna á við langa og vanta.

Í þætti um forföður minn í Skagfirzkum æviskrám segir að hann hafi lent „í lítilsháttar klandri ásamt móður sinni árið 1813 og voru þau þá hvort um sig dæmd til 10 vandarhagga refsingar“. Ég staldraði við myndina vandarhagga því að í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eingöngu gefin upp myndin vandarhögga í eignarfalli fleirtölu. En þetta reyndist fjarri því að vera einsdæmi. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru sex dæmi um vanda(r)hagga, þau elstu frá því snemma á nítjándu öld, en aðeins eitt um vandarhögga. Á tímarit.is eru 257 dæmi um vandarhagga, það elsta frá 1839, en aðeins 62 dæmi um vandarhögga, það elsta frá 1914. Í Risamálheildinni er 21 dæmi um vandarhagga en 26 dæmi um vandarhögga.

Langflest hvorugkynsorð sem hafa ö í stofni í fleirtölu hafa a í eintölunni – orð eins og barn – börn, land – lönd, gat – göt, lak – lök, mark – mörk, vatn – vötn o.s.frv. Þessi hljóðavíxl eru kennd við svonefnt u-hljóðvarp vegna þess að þau má upphaflega rekja til u sem var í endingu sterkra hvorugkynsorða í nefnifalli og þolfalli fleirtölu. Það er nú löngu fallið brott en hljóðavíxlin haldast þrátt fyrir það og eru mjög virk í málinu eins og sjá má af því að nýleg tökuorð taka þau upp, eins og app – öpp. Ending þessara orða í þágufalli fleirtölu er -um og þágufallið fær því líka ö, en í eignarfalli fleirtölu var aldrei u í endingunni og þess vegna er a en ekki ö í stofni þar – barna, landa, gata, laka, marka, vatna, appa o.s.frv.

Orðið (vandar)högg hefur hins vegar ekki a í eintölu, heldur er ö stofnsérhljóð þess bæði í eintölu og fleirtölu. Þess vegna mætti búast við því að það héldist í eignarfalli fleirtölu og væri (vandar)högga. Þrátt fyrir það er ljóst að vandarhagga hefur lengstum verið hin venjulega mynd eignarfalls fleirtölu þótt hin „rétta“ mynd vandarhögga hafi siglt fram úr á síðustu árum. Þetta er auðvitað ekki orð sem er mikið notað í nútímamáli og búast má við að notendur þess nú séu yfirleitt nokkuð meðvitaðir um hvað telst „rétt“ beyging. Annað svipað dæmi sem ég hef skrifað um er orðið prófkjör sem einnig hefur ö í stofni í eintölu og er ýmist haft prófkjöra eða prófkjara í eignarfalli fleirtölu – báðar myndirnar eru viðurkenndar í Málfarsbankanum.

Þegar málnotendur þurfa að nota tiltölulega sjaldgæfar beygingarmyndir eins og eignarfall fleirtölu, sem óvíst er að þeir hafi lært sérstaklega, leita þeir – ósjálfrátt og ómeðvitað – að mynstri til að fara eftir, og í þessu tilviki er um tvennt að ræða. Annars vegar er hægt að miða við beygingardæmið í heild og þá verður eignarfallið vandarhögga af því að orðið hefur ö í stofni í eintölunni. Hins vegar er hægt að miða eingöngu við fleirtöluna og þá verður eignarfallið vandarhagga af því að þannig er það oftast af orðum með ö í nefnifalli fleirtölu, t.d. orðum með sömu stofngerð eins flögg og plögg, en þau eru flagg og plagg í eintölu. Mér finnst reyndar hvorki vandarhögga né vandarhagga hljóma sérlega vel, en hvort tveggja hlýtur að teljast rétt.

 

Í DV í dag er sagt frá úrskurði kærunefndar jafnréttismála í máli þar sem niðurstaðan valt á túlkun greinarmerkja. Í honum segir: „Af hálfu kæranda er byggt á því að orðalag menntunar- og hæfniskröfu í auglýsingu um „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði, meistarapróf í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegt nám sem nýtist í starfi“ hafi verið skýrt um að í því fælist ófrávíkjanleg krafa um að umsækjandi hefði annars vegar lokið meistaraprófi eða embættisprófi í lögfræði og hins vegar meistaraprófi í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegu námi sem nýttist í starfi. Skilyrðin tvö séu talin upp með kommu á milli og því sé um upptalningu að ræða, sbr. 21. tölul. fylgiskjals með auglýsingu um setningu íslenskra ritreglna nr. 800/2018.“

Kærunefndin hafnaði þeirri túlkun að komman á eftir „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði“ táknaði og í þessu tilviki. Í niðurstöðum hennar segir: „Að mati nefndarinnar verður ekki annað ráðið en að tilvitnað orðalag hafi tekið til þriggja menntunarkosta þ.e. lögfræðimenntunar, meistaraprófs í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegs nám sem nýtist í starfi. Í auglýsingu um setningu íslenskra ritreglna nr. 800/2018, sem gilda meðal annars um útgefið efni á vegum hins opinbera, er kveðið á um að komma sé höfð í upptalningu nema þar sem notaðar eru samtengingar. Að þessu athuguðu verður ekki fallist á með kæranda að niðurstaða kærða í þessum þætti hafi verið í ósamræmi við menntunarkröfu auglýsingar.“

Ég er algerlega sammála kærunefndinni þarna en mér finnst samt að hún hefði mátt rökstyðja niðurstöðu sína í stað þess að segja bara „Að mati nefndarinnar verður ekki annað ráðið en tilvitnað orðalag hafi tekið til þriggja menntunarkosta“. Þarna er vissulega um upptalningu þriggja menntunarkosta að ræða, en misskilningur kæranda felst í því að líta svo á að í slíkri upptalningu merki komma alltaf og. Í upptalningu af þessu tagi er yfirleitt höfð samtenging á undan síðasta lið en komma á milli fyrri liða, og það er þessi samtenging sem ræður því hvernig komma milli undanfarandi liða er túlkuð. Hún merkir því aðeins og að sú samtenging fari á undan síðasta lið upptalningarinnar – það má segja að merking hennar sé afrituð á kommurnar.

Ef eða fer á undan síðasta liðnum verður hins vegar að túlka kommur milli undanfarandi liða sem eða. Þetta sést á einföldu dæmi. Ef við segjum ég þarf að hitta Kasper, Jesper og Jónatan þá viljum við hitta alla þrjá, en ef við segjum ég þarf að hitta Kasper, Jesper eða Jónatan viljum við bara hitta einhvern þeirra þriggja – ekki annaðhvort bæði Kasper og Jesper eða þá Jónatan. Vegna þess að í umræddri auglýsingu stóð „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði, meistarapróf í opinberri stjórnsýslu eða sambærilegt nám sem nýtist í starfi“ verður að túlka kommuna á eftir „Meistarapróf eða embættispróf í lögfræði“ sem eða. Ef gera hefði átt skilyrði um hvort tveggja hefði orðið að hafa samtenginguna og á eftir fyrsta liðnum í stað kommunnar.

En þótt þetta mál hafi snúist um túlkun kommunnar gildir í raun alveg hið sama um talað mál, þótt þar séu vitanlega engin greinarmerki. Það er sami merkingarmunur á töluðu setningunum ég þarf að hitta Kasper Jesper og Jónatan og ég þarf að hitta Kasper Jesper eða Jónatan – án nokkurra hléa eða tónfallsbreytinga sem samsvara oft greinarmerkjum – og á samsvarandi rituðum setningum. Þegar liðirnir í upptalningunni eru einyrtir er líka alveg hægt að sleppa kommunum í rituðu máli (þótt það sé ekki í samræmi við ritreglur) og það hefur engin áhrif á túlkunina – við skiljum þetta alltaf svo að á milli fyrri liðanna sé sama samtenging og á undan þeim síðasta. Í dæminu í auglýsingunni er hins vegar nauðsynlegt að hafa kommuna með.

Ég var nýlega að lesa hundrað ára gamalt sendibréf og rak upp stór augu þegar ég kom að setningunni „20 manna blandað kór söng hjer í kirkjunni um jólin“. Þarna sýnir hvorugkynsmyndin blandað að kór er notað sem hvorugkynsorð og það hafði ég aldrei séð. Það var þó fljótlegt að ganga úr skugga um að þetta eru ekki pennaglöp heldur var hvorugkynsmynd orðsins algeng á fyrstu áratugum síðustu aldar. Hún er gefin í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 en vísað á karlkynsmyndina sem er því greinilega talin aðalmyndin. Hvorugkynið er einnig nefnt í þriðju útgáfu Íslenskrar orðabókar en sagt „sjaldg.“. Í Íslenskri orðsifjabók segir að hvorugkynsmynd orðsins í íslensku sé tilkomin fyrir áhrif frá dönsku.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók er karlkynsorðið kór skýrt bæði 'hópur fólks sem syngur saman raddaðan söng, með fleiri en einn söngmann í hverri rödd' og 'innsti hluti kirkju'. Eins og kemur fram í Íslenskri orðsifjabók er orðið tökuorð úr miðlágþýsku og þaðan komið af chorus í latínu. Fyrrnefnda merkingin er sögð upphafleg – „Innsti hluti kirkjunnar fékk þetta nafn af söngflokknum sem þar stóð“. Fjölmörg dæmi eru um orðið í fornu máli og þá er það nær alltaf í síðarnefndu merkingunni en þó eru dæmi um þá fyrrnefndu – í Maríu sögu frá fjórtándu öld segir t.d.: „Þeir eru precentores og byrja upphaf messu með ágætlegri röddu, en allur kórinn syngur eftir.“ Fram yfir 1900 eru langflest dæmi um orðið um síðarnefndu merkinguna.

Elsta örugga dæmið um hvorugkynið á tímarit.is er í Þjóðólfi 1896: „enda hafa þeir fengið einkar smellið lag við það kvæði, til að syngja „solo“ með kóri.“ Í Íslandi 1898 segir. „með kórinu voru hvorki meira nje minna en 4 lúðrar, harmoníum og Piano látin leika undir.“ Í Ingólfi 1904 segir: „við það hætti kórinu á að tengja á-ið við næsta orð á undan.“ Í Reykjavík 1905 segir: „Samsöngurinn til ágóða fyrir söng-kórið í Dómkyrkjunni verður haldinn í Báruhúsinu næstk. Laugard. og Sunnudagskvöld.“ Í Norðurlandi 1906 segir: „en „kórið“ tæki undir létt og lipurt.“ Í Ingólfi 1907 segir: „Tókst hann hið bezta, einnkannlega karla- og kvennakórið.“ Í Ísafold 1907 segir: „hún gat ekki samlaðast hinum röddunum (í kórinu).“

Það er þó rétt að hafa í huga að vegna þess að nefnifall og þolfall eintölu án greinis er eins, kór, hvort sem orðið er haft í karlkyni eða hvorugkyni, þá gætu hvorugkynsdæmin verið mun fleiri. En ef lýsingarorð stendur með nafnorðinu sker það úr, eins og í dæminu sem vísað var til í upphafi. Á árunum 1910-1929 eru samtals 104 dæmi um hvorugkynið blandað kór á tímarit.is en 99 um karlkynið blandaður/blandaðan kór. Hvorugkynið virðist því hafa verið álíka algengt og karlkynið á þessum tíma. En um miðjan fjórða áratuginn verður skyndileg breyting – hvorugkynsmyndirnar hverfa nær alveg á örfáum árum og eftir 1940 finnast nær engin dæmi um þær á tímarit.is. Yngsta örugga dæmið sem ég hef séð er frá 1959.

Það er ekki gott að segja hvers vegna hvorugkynið hvarf svo snögglega. Það má halda því fram að það hefði verið hentugt að greina milli hinna tveggja merkinga orðsins með mismunandi kynjum – í merkingunni 'innsti hluti kirkju' hefur orðið ævinlega verið karlkyns. En kannski hefur karlkynið þar með haft nógu sterka stöðu til að útrýma hvorugkyninu, og einnig er hugsanlegt að danskur uppruni hvorugkynsins hafi unnið gegn því. Hvað sem því líður er þetta skemmtilegt dæmi um að hegðun orða er sífellt að breytast – nafnorð skipta um kyn og beygingarflokk, sagnir skipta um beygingu og fallstjórn, o.s.frv. Allt er þetta málinu alveg að meinalausu og ástæðulaust að amast við því, svo framarlega sem orðin beygjast á annað borð.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók er sambandið vera svipur hjá sjón skýrt 'vera ekki eins og það var áður' með dæminu borgin er ekki nema svipur hjá sjón, og í Íslenskri orðabók er það skýrt 'hafa farið mjög aftur' með dæminu fyrirtækið er ekki orðið nema svipur hjá sjón. Í báðum tilvikum fer ekki nema á undan sambandinu enda er það mjög algengt. En í Merg málsins eftir Jón G. Friðjónsson eru sýndar fleiri myndir sambandsins: „vera ekki (nema) svipur hjá sjón; e-ð er (aðeins/ekki nema) svipur hjá sjón“ og skýringin er 'hafa látið mjög á sjá; vera afturfararlegur'. Í flestum dæmanna fylgir ekki nema með, en þó er einnig gefið dæmið „Nokkrir liðsmenn voru ekki svipur hjá sjón í úrslitaleiknum“ – án nema.

Eins og Jón rekur, bæði í Merg málsins og Orð að sönnu, er elsta afbrigði orðasambandsins frá sextándu öld – „Allt er svipur nema sjón“ í bréfi frá Magnúsi Jónssyni prúða. en nútímamynd þess er frá seinni hluta átjándu aldar – „Því það er allt svipur hjá sjón um þann dauða sem verður á vori þessu“ úr bréfi frá 1784. Jón skýrir þetta 'allt er sem skuggi borið saman við að sjá'. Eins og elsta dæmið sýnir hefur atviksorðið nema lengi fylgt sambandinu eins og líka í elsta dæmi um það á tímarit.is, í Norðra 1853: „er yfirlit þetta þó varla nema svipur hjá sjón, á móti því, ef sjálfur reikningurinn hefði birzt eins og hann, grein fyrir grein, er saminn af amtmanninum.“ Þarna stendur neitandi atviksorðið varla með nema, en algengast er að neitunin ekki fylgi nema.

Öll dæmi frá nítjándu öld eru af þessu tagi. Þegar neitun kemur fyrir með sambandinu stendur hún alltaf með nema og á við það – ekki nema svipur hjá sjón merkir 'aðeins svipur hjá sjón'. En þetta breytist smám saman þegar kemur fram á tuttugustu öld. Í Þjóðólfi 1904 segir: „allt fyrirkomulag þessarar stofnunar breyttist svo, að þar varð ekki svipur hjá sjón.“ Í Vöku 1929 segir: „Það kom íbúum þeim, sem við höfðum tal af, saman um, að það væri ekki svipur hjá sjón að koma nú til Bozen.“ Í Tímariti iðnaðarmanna 1930 segir: „Talið er, að hún sje ein af allra elstu borgum Evrópu, frá árinu 1100 fyrir Krist, og sje nú ekki svipur hjá sjón við það, sem áður var.“ Í Vísi 1938 segir: „myndin verður ekki svipur hjá sjón samanborið við söguna.“

Þetta samband verður smátt og smátt algengara þegar líður á öldina, einkum eftir 1960, og frá því um 1980 hafa dæmi með neitun verið hátt í helmingur dæma um sambandið á tímarit.is og sækja greinilega á – í Risamálheildinni eru dæmin með ekki og án nokkurn veginn nákvæmlega jafnmörg. Það mætti auðvitað ætla að ekki svipur hjá sjón hefði andstæða merkingu við svipur hjá sjón – neitun snýr yfirleitt merkingunni við. En í þessum dæmum er samt augljóst að merkingin er 'svipur hjá sjón'. Það er svo sem ekki einsdæmi að orðasambönd hafi sömu merkingu með og án neitunar þótt það virðist „órökrétt“ – ég hef skrifað um dæmi eins og (ekki) ósjaldan og óhjákvæmilegt (annað en) og fleiri svipuð mætti nefna.

Hvernig stendur á því að ekki svipur hjá sjón kemur upp í sömu merkingu og svipur hjá sjón? Eins og áður er nefnt var sambandið ekki nema svipur hjá sjón notað löngu áður en ekki svipur hjá sjón kom upp, og ekki ólíklegt að það liggi þarna að baki – málnotendur eru vanir því að neitun sé í grennd við sambandið og átta sig ekki á því að merkingin „ætti“ í raun að snúast við þegar nema fellur brott. Önnur ástæða er væntanlega sú að svipur hjá sjón er ekki sérlega gagnsætt fyrir nútíma málnotendur. Fólk hefur hins vegar tilfinningu fyrir því að það sé neikvætt að vera svipur hjá sjón og finnst þess vegna eðlilegt að neitunin ekki fylgi með. Það er komin löng hefð á bæði afbrigðin og „órökrétta“ notkun veldur engum misskilningi.

Sum orð um tíma geta bæði vísað til tímapunkts og tímabils og það getur valdið misskilningi. Dæmi um þetta er orðið hádegi sem getur merkt bæði 'klukkan tólf' og vísað til tímapunkts og 'milli klukkan 12 og 13' og vísað til tímabils. Seinni skýringin er í Íslenskri nútímamálsorðabók en ekki sú fyrri – þar er hins vegar þriðja skýringin, ‚sú stund dagsins þegar sólin er hæst á lofti‘ sem er vitanlega rétt og væntanlega grunnmerking orðsins, en vegna þess að Ísland er á sumartíma er hádegi í þeirri merkingu ekki klukkan tólf, heldur frá eitt til hálf tvö. Ef sagt er á hádegi er um tímapunkt að ræða, í hádeginu er tímabil, en um hádegið er tvírætt – fólk skilur það ýmist þannig að það merki 'um klukkan tólf' eða 'milli tólf og eitt eða nálægt því'.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag stóð „Trump annar til að ná níræðisaldri í embætti“ en því hefur nú verið breytt í „Trump annar til að ná á níræðisaldur í embætti“. Í fréttinni sjálfri segir þó enn „Hann er nú annar forsetinn í sögu Bandaríkjanna sem nær níræðisaldri í embætti.“ Í Íslenskri nútímamálsorðabók hefur nafnorðið níræðisaldur tvær skýringar – annars vegar 'aldurinn í kringum nírætt' og hins vegar '80-89 ára aldur'. Í fyrra tilvikinu er vísað til tímapunkts en í því seinna til tímabils. Þess vegna á seinni merkingin við í sambandinu á níræðisaldri en sú fyrri í ná níræðisaldri því að þar er augljóslega um tímapunkt að ræða. Orðið níræðisaldur var því ranglega notað í fyrri gerð umræddrar fyrirsagnar, og er það enn í fréttinni sjálfri.

Þegar orðalagi fyrirsagnarinnar er breytt úr ná níræðisaldri í ná á níræðisaldur er því í raun verið að breyta um merkingu í orðinu níræðisaldur. Það er vissulega skiljanlegt að þessu sé blandað saman, en það er samt ljóst að miðað við málvenju er Trump ekki búinn að ná níræðisaldri heldur áttræðisaldri – og það er ekki einu sinni ljóst að hann sé búinn að ná á níræðisaldur. Eins og ég hef skrifað um er það nefnilega skilningur sumra að fólk sem er áttrætt sé ekki komið á níræðisaldur heldur standi á áttræðu og komist ekki á níræðisaldur fyrr en það er orðið áttatíu og eins árs. Þetta er hins vegar í andstöðu við skýringuna í Íslenskri nútímamálsorðabók og Íslenskri orðabók og mér er ekki ljóst á hverju þessi skilningur byggist.

Nýsamþykkt lög um „brottfararstöð“ gefa tilefni til áhugaverðra vangaveltna um merkingu og notkun ýmissa orða. Eitt þeirra er fangelsi. Í grein í Vísi í dag segir: „Brottfararstöð er ekki fangelsi. Þetta er afar villandi og röng orðanotkun, við vitum öll hvað fangelsi er. Fangelsi er refsiúrræði þar sem fangar afplána refsidóma fyrir brot á lögum. Ekkert af þessu á við um einstaklinga sem verða vistaðir í brottfararstöð. Þótt brottfararstöð sé vissulega lokað úrræði þar sem fólk er frelsissvipt er þarna grundvallarmunur á.“ Þessi skilgreining orðsins fellur alveg að skýringu þess í Íslenskri nútímamálsorðabók: 'bygging sem hýsir fanga meðan þeir afplána refsingu'. Í Íslenskri orðabók segir: 'bygging eða setur þar sem fangelsisdómur er afplánaður'.

Skilgreiningin í Lögfræðiorðasafni í Íðorðabankanum er hins vegar nokkru víðari: 'Refsivistarstofnun þar sem vistaðir eru þeir sem dæmdir eru til fangelsisrefsingar, til að afplána vararefsingu fésekta eða sæta gæsluvarðhaldi.' Gæsluvarðhald er auðvitað annars eðlis en afplánun refsidóms en samt er fangelsi talið ná yfir það þarna, og orðið gæsluvarðhaldsfangelsi er líka til. Það er líka talað um að setja fólk í fangelsi án dóms og laga og þar er auðvitað ekki um afplánun refsidóms að ræða. Í almennu máli hefur orðið fangelsi nefnilega víðari merkingu en þegar það er íðorð, eitthvað í líkingu við 'hús eða staður þar sem fólk er lokað inni og haldið nauðugu'. Þessi merking og notkun orðsins er vitanlega gömul, og raunar líklega eldri en hin.

Þetta er því dæmi um það – sem er býsna algengt – að sama orðið sé notað bæði í almennu máli og sem íðorð, og hafi ekki nákvæmlega sömu merkingu á báðum sviðum. Og það er ekki þannig að önnur merkingin sé rétt – eða réttari – en hin röng. Þau sem segja að „brottfararstöð“ sé ekki fangelsi hafa vitanlega rétt fyrir sér – fólk sem þar verður vistað er ekki að afplána refsidóma. En þau sem segja að um fangelsi sé að ræða hafa líka rétt fyrir sér – þarna verður fólk lokað inni og því haldið þar nauðugu. Það má auðvitað halda því fram að það sé óheppilegt að orðið hafi þannig tvær merkingar en mikilvægast er að málnotendur geri sér grein fyrir því og þá ætti oftast að vera hægt að koma í veg fyrir að þessi tvíræðni valdi alvarlegum misskilningi.

Hringl stjórnvalda með heiti hinnar svonefndu „brottfararstöðvar“ væri broslegt ef málið væri ekki svona alvarlegt. Í greinargerð með frumvarpinu þar sem greint er frá athugasemdum úttektarnefndar Schengen-samstarfsins segir: „Í megindráttum lutu athugasemdirnar að því að íslenskum stjórnvöldum bæri að tryggja brottfararstöð (e. specialised detention facility) fyrir ríkisborgara þriðju ríkja sem dveldu ólöglega hér á landi og biðu brottflutnings.“ Í fyrstu tillögum fyrri dómsmálaráðherra að þessari stöð var þetta „specialised detention facility“ kallað  „lokað búsetuúrræði“ sem breyttist síðar í „lokað brottfararúrræði“. Lendingin varð á endanum „brottfararstöð“ sem vissulega er aðeins skárra en samt mjög villandi – greinilega með vilja.

Það vill nefnilega svo til að hugtakið detention facility er að finna í Hugtakasafni þýðingamiðstöðvar utanríkisráðuneytisins, merkt sviðinu „innflytjendamál“ og þýtt varðhaldsstöð. Þar eð Hugtakasafnið hefur að geyma viðurkenndar íslenskar þýðingar á hugtökum sem notuð eru í lögum og regluverki Evrópusambandsins, eins og Schengen-samstarfinu, er mjög sérkennilegt að dómsmálaráðuneytið skuli ekki nota þessa þýðingu. Á því getur aðeins verið ein skýring – varðhaldsstöð hefur þótt líklegt til að vekja andstöðu. Hin skýringin, að ráðuneytið þekki ekki Hugtakasafnið eða hafi ekki dottið í hug að fletta upp í því, er eiginlega of ótrúleg, en bæri þá vott um vítaverða vanþekkingu eða vanrækslu ráðuneytisins.

Þetta er óvenju gróft dæmi um það hvernig stjórnvöld misnota tungumálið til að breiða yfir það sem í raun felst í gerðum þeirra og blekkja þannig almenning. Telji stjórnvöld þörf á þessari stofnun á annað borð er sjálfsögð krafa að þau komi hreint fram í stað þess að fela sig bak við sakleysileg orð sem merkja annað en þau líta út fyrir að merkja. Auðvitað er það hlutverk fjölmiðla að fara í saumana á svona málum og veita stjórnvöldum aðhald, en því miður fer alltof lítið fyrir því hjá íslenskum fjölmiðlum þótt það sé mikilvægara en nokkru sinni á þessum tímum upplýsingaóreiðu. Þess vegna er þeim mun brýnna að almenningur láti sig varða hvernig stjórnvöld beita tungumálinu og gleypi ekki gagnrýnislaust við orða- og hugtakanotkun þeirra.

Fyrir hálfu fjórða ári skrifaði ég pistil um orðið rafvarnarvopn sem dómsmálaráðherra og lögregla höfðu þá tekið upp í stað orðsins rafbyssa sem lengi hafði verið notað í málinu. Ég benti á að tilgangurinn með upptöku þessa nýyrðis væri augljóslega sá að slá ryki í augu almennings og gera fólk sáttara við heimildir lögreglu til að nota slík vopn með því að láta líta svo út að þeim yrði fyrst og fremst eða eingöngu beitt í sjálfsvörn – „þetta er auðvitað fyrst og fremst varnarvopn“ sagði þáverandi dómsmálaráðherra. Formaður Landssambands lögreglumanna sagði þó í viðtali að auðvitað væri þetta notað til að yfirbuga fólk sem ógn stafaði af. Það hefur líka sýnt sig að vopnin eru ekki bara notuð í sjálfsvörn lögreglumanna.

Í nýrri skýrslu Ríkislögreglustjóra, „Rafvarnarvopn við handtöku“, segir: „Rafvarnvarvopn voru tekin í notkun sem valdbeitingartæki hjá lögreglu í september 2024. Rafvarnarvopnin eru á sama stigi í valdbeitingarstiganum og kylfa og varnarúði og gefa lögreglu aukna möguleika á að velja þann varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni.“ Þótt hér sé talað um „varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni“ er ljóst að hin svokölluðu rafvarnarvopn eru fyrst og fremst valdbeitingartæki og notuð til að ógna fólki – í skýrslunni kemur fram að vopnin hafi verið dregin úr slíðrum eða ógnað með þeim alls 130 sinnum frá upphafi, þótt þeim hafi aðeins verið beitt sextán sinnum. Vitanlega er fráleitt að þar hafi alltaf verið um sjálfsvörn að ræða.

Þetta má glöggt sjá í fréttum. Á vef Ríkisútvarpsins er í dag vitnað í dagbók lögreglunnar þar sem segir: „Lögregla mætti á vettvang og kom að aðilunum, dró rafvarnarvopn og beindi að einum aðila á vettvangi en þurfti ekki að beita vopninu.“ Vitanlega hafa fleiri en einn lögreglumaður komið þarna að, ekkert kemur fram um að sá sem var handtekinn hafi verið vopnaður eða gert atlögu að lögreglunni, og hótun um beitingu rafbyssu því ekki gerð í varnarskyni. Sama má segja um hið hræðilega mál nýlega þegar kviknaði í manni eftir að lögregla skaut á hann með rafbyssu – það er engin leið að fá mig til að trúa því að beiting byssunnar hafi verið eðlileg og nauðsynleg sjálfsvörn margra lögreglumanna gegn einum.

Nú kann vel að vera að eðlilegt sé að lögreglan hafi heimildir til að nota slík tæki – og beiti þeim stundum. En það er ekki til umræðu hér, heldur orðanotkunin – hvernig stjórnvöld misbeita tungumálinu til að hafa áhrif á viðhorf almennings. Í flestum fréttum af því máli sem vitnað var til hér á undan er orðalag lögreglunnar tekið beint upp og talað um rafvarnarvopn. Undantekning er þó frétt Ríkisútvarpsins þar sem í fyrirsögn segir „Lögregla dró upp rafbyssu eftir tilkynningu um innbrot“. Það er hlutverk fjölmiðla að veita stjórnvöldum aðhald og taka ekki orðalag þeirra gagnrýnislaust upp. Orðið rafvarnarvopn er alls ekki lýsandi fyrir það sem um er að ræða, heldur gert til þess gert að blekkja og afvegaleiða. Gætum okkur á slíku.

Þetta er yfirleitt ekki vettvangur fyrir afmælisgreinar en í dag verður að gera undantekningu – Bubbi Morthens er sjötugur. Fáum á íslenskan meira að þakka í seinni tíð. En þegar Bubbi var að byrja feril sinn sat hann undir stöðugum árásum sjálfskipaðra eigenda íslenskunnar – hann talaði vitlaust, skrifaði vitlaust, sletti ensku, fór ekki eftir bragreglum, og svo framvegis. Eins og hann hefur sjálfur sagt „hafa menn gegnum tíðina notað tungumálið nánast sem valdatæki þeirra sem töluðu rétt mál og skrifuðu rétt og beitt því gegn þeim sem notuðu það ekki rétt eða gátu ekki skrifað rétt. Þeir voru settir á lúserabásinn og urðu niðursetningar íslenskrar tungu.“ Ýmsir hefðu guggnað í hans sporum og annaðhvort hætt allri textagerð eða flúið yfir í enskuna.

Það hefði verið óbætanlegt tjón fyrir íslenska dægurmenningu, íslenska þjóð og íslenskuna ef Bubbi hefði látið andstöðuna brjóta sig niður. En hann hélt sem betur fer sínu striki eins og Silja Aðalsteinsdóttir, sem alla tíð hefur staðið með honum, skrifar á Facebook í dag: „[M]ig langar til að þakka honum innilega fyrir að hafa haldið sig við íslenskuna – við kynnum ekki alla þessa texta nema vegna þess að þeir eru á íslensku og hann var sá sem bjargaði íslenskri tungu á þessu sviði, sviði dægurtónlistar.“ Undir þetta má sannarlega taka. Íslenskan hans Bubba er sú íslenska sem fólkið í landinu notar og það er ekki síst þess vegna sem hann hefur alla tíð náð svo vel til þjóðarinnar. Til hamingju með afmælið, Bubbi, og haltu áfram sem lengst!