Eiríkur Rögnvaldsson

Í Íslenskri nútímamálsorðabók er sambandið vera svipur hjá sjón skýrt 'vera ekki eins og það var áður' með dæminu borgin er ekki nema svipur hjá sjón, og í Íslenskri orðabók er það skýrt 'hafa farið mjög aftur' með dæminu fyrirtækið er ekki orðið nema svipur hjá sjón. Í báðum tilvikum fer ekki nema á undan sambandinu enda er það mjög algengt. En í Merg málsins eftir Jón G. Friðjónsson eru sýndar fleiri myndir sambandsins: „vera ekki (nema) svipur hjá sjón; e-ð er (aðeins/ekki nema) svipur hjá sjón“ og skýringin er 'hafa látið mjög á sjá; vera afturfararlegur'. Í flestum dæmanna fylgir ekki nema með, en þó er einnig gefið dæmið „Nokkrir liðsmenn voru ekki svipur hjá sjón í úrslitaleiknum“ – án nema.

Eins og Jón rekur, bæði í Merg málsins og Orð að sönnu, er elsta afbrigði orðasambandsins frá sextándu öld – „Allt er svipur nema sjón“ í bréfi frá Magnúsi Jónssyni prúða. en nútímamynd þess er frá seinni hluta átjándu aldar – „Því það er allt svipur hjá sjón um þann dauða sem verður á vori þessu“ úr bréfi frá 1784. Jón skýrir þetta 'allt er sem skuggi borið saman við að sjá'. Eins og elsta dæmið sýnir hefur atviksorðið nema lengi fylgt sambandinu eins og líka í elsta dæmi um það á tímarit.is, í Norðra 1853: „er yfirlit þetta þó varla nema svipur hjá sjón, á móti því, ef sjálfur reikningurinn hefði birzt eins og hann, grein fyrir grein, er saminn af amtmanninum.“ Þarna stendur neitandi atviksorðið varla með nema, en algengast er að neitunin ekki fylgi nema.

Öll dæmi frá nítjándu öld eru af þessu tagi. Þegar neitun kemur fyrir með sambandinu stendur hún alltaf með nema og á við það – ekki nema svipur hjá sjón merkir 'aðeins svipur hjá sjón'. En þetta breytist smám saman þegar kemur fram á tuttugustu öld. Í Þjóðólfi 1904 segir: „allt fyrirkomulag þessarar stofnunar breyttist svo, að þar varð ekki svipur hjá sjón.“ Í Vöku 1929 segir: „Það kom íbúum þeim, sem við höfðum tal af, saman um, að það væri ekki svipur hjá sjón að koma nú til Bozen.“ Í Tímariti iðnaðarmanna 1930 segir: „Talið er, að hún sje ein af allra elstu borgum Evrópu, frá árinu 1100 fyrir Krist, og sje nú ekki svipur hjá sjón við það, sem áður var.“ Í Vísi 1938 segir: „myndin verður ekki svipur hjá sjón samanborið við söguna.“

Þetta samband verður smátt og smátt algengara þegar líður á öldina, einkum eftir 1960, og frá því um 1980 hafa dæmi með neitun verið hátt í helmingur dæma um sambandið á tímarit.is og sækja greinilega á – í Risamálheildinni eru dæmin með ekki og án nokkurn veginn nákvæmlega jafnmörg. Það mætti auðvitað ætla að ekki svipur hjá sjón hefði andstæða merkingu við svipur hjá sjón – neitun snýr yfirleitt merkingunni við. En í þessum dæmum er samt augljóst að merkingin er 'svipur hjá sjón'. Það er svo sem ekki einsdæmi að orðasambönd hafi sömu merkingu með og án neitunar þótt það virðist „órökrétt“ – ég hef skrifað um dæmi eins og (ekki) ósjaldan og óhjákvæmilegt (annað en) og fleiri svipuð mætti nefna.

Hvernig stendur á því að ekki svipur hjá sjón kemur upp í sömu merkingu og svipur hjá sjón? Eins og áður er nefnt var sambandið ekki nema svipur hjá sjón notað löngu áður en ekki svipur hjá sjón kom upp, og ekki ólíklegt að það liggi þarna að baki – málnotendur eru vanir því að neitun sé í grennd við sambandið og átta sig ekki á því að merkingin „ætti“ í raun að snúast við þegar nema fellur brott. Önnur ástæða er væntanlega sú að svipur hjá sjón er ekki sérlega gagnsætt fyrir nútíma málnotendur. Fólk hefur hins vegar tilfinningu fyrir því að það sé neikvætt að vera svipur hjá sjón og finnst þess vegna eðlilegt að neitunin ekki fylgi með. Það er komin löng hefð á bæði afbrigðin og „órökrétta“ notkun veldur engum misskilningi.

Sum orð um tíma geta bæði vísað til tímapunkts og tímabils og það getur valdið misskilningi. Dæmi um þetta er orðið hádegi sem getur merkt bæði 'klukkan tólf' og vísað til tímapunkts og 'milli klukkan 12 og 13' og vísað til tímabils. Seinni skýringin er í Íslenskri nútímamálsorðabók en ekki sú fyrri – þar er hins vegar þriðja skýringin, ‚sú stund dagsins þegar sólin er hæst á lofti‘ sem er vitanlega rétt og væntanlega grunnmerking orðsins, en vegna þess að Ísland er á sumartíma er hádegi í þeirri merkingu ekki klukkan tólf, heldur frá eitt til hálf tvö. Ef sagt er á hádegi er um tímapunkt að ræða, í hádeginu er tímabil, en um hádegið er tvírætt – fólk skilur það ýmist þannig að það merki 'um klukkan tólf' eða 'milli tólf og eitt eða nálægt því'.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag stóð „Trump annar til að ná níræðisaldri í embætti“ en því hefur nú verið breytt í „Trump annar til að ná á níræðisaldur í embætti“. Í fréttinni sjálfri segir þó enn „Hann er nú annar forsetinn í sögu Bandaríkjanna sem nær níræðisaldri í embætti.“ Í Íslenskri nútímamálsorðabók hefur nafnorðið níræðisaldur tvær skýringar – annars vegar 'aldurinn í kringum nírætt' og hins vegar '80-89 ára aldur'. Í fyrra tilvikinu er vísað til tímapunkts en í því seinna til tímabils. Þess vegna á seinni merkingin við í sambandinu á níræðisaldri en sú fyrri í ná níræðisaldri því að þar er augljóslega um tímapunkt að ræða. Orðið níræðisaldur var því ranglega notað í fyrri gerð umræddrar fyrirsagnar, og er það enn í fréttinni sjálfri.

Þegar orðalagi fyrirsagnarinnar er breytt úr ná níræðisaldri í ná á níræðisaldur er því í raun verið að breyta um merkingu í orðinu níræðisaldur. Það er vissulega skiljanlegt að þessu sé blandað saman, en það er samt ljóst að miðað við málvenju er Trump ekki búinn að ná níræðisaldri heldur áttræðisaldri – og það er ekki einu sinni ljóst að hann sé búinn að ná á níræðisaldur. Eins og ég hef skrifað um er það nefnilega skilningur sumra að fólk sem er áttrætt sé ekki komið á níræðisaldur heldur standi á áttræðu og komist ekki á níræðisaldur fyrr en það er orðið áttatíu og eins árs. Þetta er hins vegar í andstöðu við skýringuna í Íslenskri nútímamálsorðabók og Íslenskri orðabók og mér er ekki ljóst á hverju þessi skilningur byggist.

Nýsamþykkt lög um „brottfararstöð“ gefa tilefni til áhugaverðra vangaveltna um merkingu og notkun ýmissa orða. Eitt þeirra er fangelsi. Í grein í Vísi í dag segir: „Brottfararstöð er ekki fangelsi. Þetta er afar villandi og röng orðanotkun, við vitum öll hvað fangelsi er. Fangelsi er refsiúrræði þar sem fangar afplána refsidóma fyrir brot á lögum. Ekkert af þessu á við um einstaklinga sem verða vistaðir í brottfararstöð. Þótt brottfararstöð sé vissulega lokað úrræði þar sem fólk er frelsissvipt er þarna grundvallarmunur á.“ Þessi skilgreining orðsins fellur alveg að skýringu þess í Íslenskri nútímamálsorðabók: 'bygging sem hýsir fanga meðan þeir afplána refsingu'. Í Íslenskri orðabók segir: 'bygging eða setur þar sem fangelsisdómur er afplánaður'.

Skilgreiningin í Lögfræðiorðasafni í Íðorðabankanum er hins vegar nokkru víðari: 'Refsivistarstofnun þar sem vistaðir eru þeir sem dæmdir eru til fangelsisrefsingar, til að afplána vararefsingu fésekta eða sæta gæsluvarðhaldi.' Gæsluvarðhald er auðvitað annars eðlis en afplánun refsidóms en samt er fangelsi talið ná yfir það þarna, og orðið gæsluvarðhaldsfangelsi er líka til. Það er líka talað um að setja fólk í fangelsi án dóms og laga og þar er auðvitað ekki um afplánun refsidóms að ræða. Í almennu máli hefur orðið fangelsi nefnilega víðari merkingu en þegar það er íðorð, eitthvað í líkingu við 'hús eða staður þar sem fólk er lokað inni og haldið nauðugu'. Þessi merking og notkun orðsins er vitanlega gömul, og raunar líklega eldri en hin.

Þetta er því dæmi um það – sem er býsna algengt – að sama orðið sé notað bæði í almennu máli og sem íðorð, og hafi ekki nákvæmlega sömu merkingu á báðum sviðum. Og það er ekki þannig að önnur merkingin sé rétt – eða réttari – en hin röng. Þau sem segja að „brottfararstöð“ sé ekki fangelsi hafa vitanlega rétt fyrir sér – fólk sem þar verður vistað er ekki að afplána refsidóma. En þau sem segja að um fangelsi sé að ræða hafa líka rétt fyrir sér – þarna verður fólk lokað inni og því haldið þar nauðugu. Það má auðvitað halda því fram að það sé óheppilegt að orðið hafi þannig tvær merkingar en mikilvægast er að málnotendur geri sér grein fyrir því og þá ætti oftast að vera hægt að koma í veg fyrir að þessi tvíræðni valdi alvarlegum misskilningi.

Hringl stjórnvalda með heiti hinnar svonefndu „brottfararstöðvar“ væri broslegt ef málið væri ekki svona alvarlegt. Í greinargerð með frumvarpinu þar sem greint er frá athugasemdum úttektarnefndar Schengen-samstarfsins segir: „Í megindráttum lutu athugasemdirnar að því að íslenskum stjórnvöldum bæri að tryggja brottfararstöð (e. specialised detention facility) fyrir ríkisborgara þriðju ríkja sem dveldu ólöglega hér á landi og biðu brottflutnings.“ Í fyrstu tillögum fyrri dómsmálaráðherra að þessari stöð var þetta „specialised detention facility“ kallað  „lokað búsetuúrræði“ sem breyttist síðar í „lokað brottfararúrræði“. Lendingin varð á endanum „brottfararstöð“ sem vissulega er aðeins skárra en samt mjög villandi – greinilega með vilja.

Það vill nefnilega svo til að hugtakið detention facility er að finna í Hugtakasafni þýðingamiðstöðvar utanríkisráðuneytisins, merkt sviðinu „innflytjendamál“ og þýtt varðhaldsstöð. Þar eð Hugtakasafnið hefur að geyma viðurkenndar íslenskar þýðingar á hugtökum sem notuð eru í lögum og regluverki Evrópusambandsins, eins og Schengen-samstarfinu, er mjög sérkennilegt að dómsmálaráðuneytið skuli ekki nota þessa þýðingu. Á því getur aðeins verið ein skýring – varðhaldsstöð hefur þótt líklegt til að vekja andstöðu. Hin skýringin, að ráðuneytið þekki ekki Hugtakasafnið eða hafi ekki dottið í hug að fletta upp í því, er eiginlega of ótrúleg, en bæri þá vott um vítaverða vanþekkingu eða vanrækslu ráðuneytisins.

Þetta er óvenju gróft dæmi um það hvernig stjórnvöld misnota tungumálið til að breiða yfir það sem í raun felst í gerðum þeirra og blekkja þannig almenning. Telji stjórnvöld þörf á þessari stofnun á annað borð er sjálfsögð krafa að þau komi hreint fram í stað þess að fela sig bak við sakleysileg orð sem merkja annað en þau líta út fyrir að merkja. Auðvitað er það hlutverk fjölmiðla að fara í saumana á svona málum og veita stjórnvöldum aðhald, en því miður fer alltof lítið fyrir því hjá íslenskum fjölmiðlum þótt það sé mikilvægara en nokkru sinni á þessum tímum upplýsingaóreiðu. Þess vegna er þeim mun brýnna að almenningur láti sig varða hvernig stjórnvöld beita tungumálinu og gleypi ekki gagnrýnislaust við orða- og hugtakanotkun þeirra.

Fyrir hálfu fjórða ári skrifaði ég pistil um orðið rafvarnarvopn sem dómsmálaráðherra og lögregla höfðu þá tekið upp í stað orðsins rafbyssa sem lengi hafði verið notað í málinu. Ég benti á að tilgangurinn með upptöku þessa nýyrðis væri augljóslega sá að slá ryki í augu almennings og gera fólk sáttara við heimildir lögreglu til að nota slík vopn með því að láta líta svo út að þeim yrði fyrst og fremst eða eingöngu beitt í sjálfsvörn – „þetta er auðvitað fyrst og fremst varnarvopn“ sagði þáverandi dómsmálaráðherra. Formaður Landssambands lögreglumanna sagði þó í viðtali að auðvitað væri þetta notað til að yfirbuga fólk sem ógn stafaði af. Það hefur líka sýnt sig að vopnin eru ekki bara notuð í sjálfsvörn lögreglumanna.

Í nýrri skýrslu Ríkislögreglustjóra, „Rafvarnarvopn við handtöku“, segir: „Rafvarnvarvopn voru tekin í notkun sem valdbeitingartæki hjá lögreglu í september 2024. Rafvarnarvopnin eru á sama stigi í valdbeitingarstiganum og kylfa og varnarúði og gefa lögreglu aukna möguleika á að velja þann varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni.“ Þótt hér sé talað um „varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni“ er ljóst að hin svokölluðu rafvarnarvopn eru fyrst og fremst valdbeitingartæki og notuð til að ógna fólki – í skýrslunni kemur fram að vopnin hafi verið dregin úr slíðrum eða ógnað með þeim alls 130 sinnum frá upphafi, þótt þeim hafi aðeins verið beitt sextán sinnum. Vitanlega er fráleitt að þar hafi alltaf verið um sjálfsvörn að ræða.

Þetta má glöggt sjá í fréttum. Á vef Ríkisútvarpsins er í dag vitnað í dagbók lögreglunnar þar sem segir: „Lögregla mætti á vettvang og kom að aðilunum, dró rafvarnarvopn og beindi að einum aðila á vettvangi en þurfti ekki að beita vopninu.“ Vitanlega hafa fleiri en einn lögreglumaður komið þarna að, ekkert kemur fram um að sá sem var handtekinn hafi verið vopnaður eða gert atlögu að lögreglunni, og hótun um beitingu rafbyssu því ekki gerð í varnarskyni. Sama má segja um hið hræðilega mál nýlega þegar kviknaði í manni eftir að lögregla skaut á hann með rafbyssu – það er engin leið að fá mig til að trúa því að beiting byssunnar hafi verið eðlileg og nauðsynleg sjálfsvörn margra lögreglumanna gegn einum.

Nú kann vel að vera að eðlilegt sé að lögreglan hafi heimildir til að nota slík tæki – og beiti þeim stundum. En það er ekki til umræðu hér, heldur orðanotkunin – hvernig stjórnvöld misbeita tungumálinu til að hafa áhrif á viðhorf almennings. Í flestum fréttum af því máli sem vitnað var til hér á undan er orðalag lögreglunnar tekið beint upp og talað um rafvarnarvopn. Undantekning er þó frétt Ríkisútvarpsins þar sem í fyrirsögn segir „Lögregla dró upp rafbyssu eftir tilkynningu um innbrot“. Það er hlutverk fjölmiðla að veita stjórnvöldum aðhald og taka ekki orðalag þeirra gagnrýnislaust upp. Orðið rafvarnarvopn er alls ekki lýsandi fyrir það sem um er að ræða, heldur gert til þess gert að blekkja og afvegaleiða. Gætum okkur á slíku.

Þetta er yfirleitt ekki vettvangur fyrir afmælisgreinar en í dag verður að gera undantekningu – Bubbi Morthens er sjötugur. Fáum á íslenskan meira að þakka í seinni tíð. En þegar Bubbi var að byrja feril sinn sat hann undir stöðugum árásum sjálfskipaðra eigenda íslenskunnar – hann talaði vitlaust, skrifaði vitlaust, sletti ensku, fór ekki eftir bragreglum, og svo framvegis. Eins og hann hefur sjálfur sagt „hafa menn gegnum tíðina notað tungumálið nánast sem valdatæki þeirra sem töluðu rétt mál og skrifuðu rétt og beitt því gegn þeim sem notuðu það ekki rétt eða gátu ekki skrifað rétt. Þeir voru settir á lúserabásinn og urðu niðursetningar íslenskrar tungu.“ Ýmsir hefðu guggnað í hans sporum og annaðhvort hætt allri textagerð eða flúið yfir í enskuna.

Það hefði verið óbætanlegt tjón fyrir íslenska dægurmenningu, íslenska þjóð og íslenskuna ef Bubbi hefði látið andstöðuna brjóta sig niður. En hann hélt sem betur fer sínu striki eins og Silja Aðalsteinsdóttir, sem alla tíð hefur staðið með honum, skrifar á Facebook í dag: „[M]ig langar til að þakka honum innilega fyrir að hafa haldið sig við íslenskuna – við kynnum ekki alla þessa texta nema vegna þess að þeir eru á íslensku og hann var sá sem bjargaði íslenskri tungu á þessu sviði, sviði dægurtónlistar.“ Undir þetta má sannarlega taka. Íslenskan hans Bubba er sú íslenska sem fólkið í landinu notar og það er ekki síst þess vegna sem hann hefur alla tíð náð svo vel til þjóðarinnar. Til hamingju með afmælið, Bubbi, og haltu áfram sem lengst!

Orðið gillimoj (eða gillemoj) er mörgum kunnugt þótt það sé ekki að finna í neinum orðabókum og sjáist sjaldan á prenti – oftast notað í sambandinu allt (heila) gillimojið sem merkir svipað og allt heila klabbið. Ég rakst á umræður um uppruna orðsins á Facebook þar sem því var velt upp hvort það væri skylt eða komið af the whole megillah í ensku sem er notað í svipaðri merkingu – megillah er ættað úr hebresku þar sem það merkir 'handritsrolla'. Vissulega er þarna hljóðlíking milli gilli- og -gillah – og að einhverju leyti líka milli -moj og me- þótt þau líkindi séu miklu minni. En orðhlutarnir eru í öfugri röð í íslensku miðað við ensku og ef á að tengja þessi orð saman þarf að finna skýringu á þeim víxlum, þannig að rétt er að skoða annað.

Sambandið allt heila gillið er gefið í Íslenskri nútímamálsorðabók og skýrt 'allt saman' – í Íslenskri orðabók er skýringunni ‚allt heila klabbið‘ bætt við. Þetta er komið úr dönsku þar sem gilde merkir '(rausnarleg, villt) veisla' og betale hele gildet er þekkt orðasamband. Í Speglinum 1938 segir: „ekki er að fárast um þó gillið kostaði ein skitin hundrað þúsund.“ Í fyrisögn í Vísi 1955 segir: „„Gillið“ kostaði milljón.“ Sambandið allt heila gillið kemur fyrst fyrir í Alþýðublaðinu 1939. Í Alþýðublaðinu 1968 segir: „Hún elskar mig og börnin mín og húsið mitt og bílinn minn og budduna mína og innistæðuna mína og rakkettið mitt og heila gillið.“ Alls eru rúm hundrað dæmi um heila gillið á tímarit.is en sambandið virðist vera á útleið úr málinu.

Orðið moj er skýrt 'fyrirhöfn' í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Íslenskri orðabók er það einnig skýrt 'rusl, skran; bull, þvæla'. Sama gildir um Íslenska orðsifjabók þar sem orðið er sagt tökuorð úr dönsku møg sem merki 'mykja, saur, óhreinindi' eða 'eitthvað einskisvert eða lítils virði'. Í Ingólfi 1912 segir: „þó ég sé nú reyndar aldanskur frá hvirfli til ilja, með húð og hári, gleraugum og öllu, heila mojinu.“ Í Speglinum 1926 segir: „Bið jeg yður þarafleiðandi, að públisera heila mojið í yðar heiðraða sjúrnali.“ Þetta eru einu dæmin um (allt) heila mojið á tímarit.is og engin slík dæmi eru í Risamálheildinni. Þar eru vissulega hátt í 250 dæmi um moj en þar virðist orðið alltaf hafa merkinguna 'fyrirhöfn' eins og í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Það er sem sé ljóst að til hafa verið í málinu samböndin (allt) (heila) gillið og (allt) (heila) mojið í svipaðri merkingu, en bæði virðast vera að hverfa og í stað þeirra hefur komið (allt) (heila) gillimojið. Um það (og hliðarmyndina gillemoj) eru ellefu dæmi á tímarit.is, það elsta í grein eftir Guðmund Andra Thorsson í Heimsmynd 1993: „Sjálfir vilja þeir ekki sjá samfélagið, kirkjuna, fjölmiðlana, stjórnmálaflokkana, allt heila gillimojið.“ Þetta er vitanlega mjög óformlegt orð og í Risamálheildinni eru aðeins tæp tuttugu dæmi um það – reyndar fæst af samfélagsmiðlum. Mér finnst langlíklegast að þetta samband sé samsteypa úr hinum tveimur þótt vissulega sé hugsanlegt að tenging við whole megilla eigi einhvern hlut að máli.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir „Mette-Marit ágerist sóttin“ og í fréttinni sjálfri segir „Mette-Marit elnar nú lungnatrefjunin“ og „Henni er þyngt um þessar mundir“. Í öllum tilvikum er um óvenjulegt orðalag að ræða, og við þetta allt voru gerðar athugasemdir á Facebook-síðu mbl.is. Ég hef áður skrifað um notkun sagnarinnar elna í hliðstæðu dæmi fyrir rúmu ári, „Norsku krónprinsessunni Mette Marit hefur elnað lungnasóttin sem hana hrjáir“. Þar benti ég á að sögnin elna er nánast undantekningarlaust notuð með nafnorðinu sótt, bæði að fornu og nýju. Orðalagið elna lungnatrefjunin er því mjög hæpið og getur vart talist rétt.

Sögnin ágerast í merkingunni 'verða meira, aukast' er vitanlega góð og gild en tekur alltaf aðeins með sér einn nafnlið sem vísar til þess sem eykst eða versnar – sóttin, sjúkdómurinn, veikin o.fl. Í umræddri frétt tekur hún hins vegar einnig með sér nafnlið sem vísar til persónu – væntanlega er sá liður í þágufalli, henni ágerist sóttin, þótt nafnið Mette-Marit sýni það ekki. Sögnin ágerast er því notuð þarna eins og t.d. batna – við getum sagt bæði veikin batnaði og honum batnaði veikin. Það er í sjálfu sér ekkert fráleitt og má vel halda því fram að það sé rökrétt, en hins vegar er engin hefð fyrir því að nota ágerast á þennan hátt.

Sögnin þyngja með þágufallsfrumlagi getur merkt 'versna, líða verr' og sú er merkingin í fréttinni („er blitt en del dåligere“ á norsku). Hins vegar er hæpið að nota hjálparsögnina vera með þyngja í þessari merkingu – eðlilegra væri að nota hafa og segja henni hefur þyngt, rétt eins og við segjum henni hefur versnað en síður henni er versnað. Öll þessi þrjú dæmi verða því að teljast „rangt mál“ út frá venjulegum viðmiðum vegna þess að í þeim er verið að víkka út hefðbundið orðalag. Hitt er annað mál að auðvitað verður að vera rúm fyrir nýsköpun og frávik frá hefð og fólk verður að meta sjálft hvað því finnst um þessi dæmi.

Einstöku sinnum kemur það fyrir að hversdagsleg orð sem ég þekki vel og er handviss um hvað merkja reynast merkja eitthvað annað hjá meginhluta málnotenda og samkvæmt orðabókum. Í gær las ég frétt á vef Ríkisútvarpsins sem hófst svo: „Sænska þingið hefur ákveðið að banna hjónabönd frændsystkina og annarra náinna skyldmenna.“ Þegar ég las þetta hugsaði ég að það væri nokkuð loðið vegna þess að merking orðsins frændsystkin væri ekki nákvæmlega skilgreind – ekki frekar en merking orðanna frændi og frænka sem eru skýrð 'karlkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðurbróðir eða systursonur' og 'kvenkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðursystir eða bróðurdóttir' í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Sænsku lögin sem þarna er vísað til heita „Förbud mot kusinäktenskap och äktenskap mellan andra nära släktingar“. Það er ljóst að kusinäktenskap vísar til giftingar systkinabarna og þess vegna hélt ég í fyrstu að það væri einfaldlega notað of vítt orð í íslensku þýðingunni. Ég fletti orðinu frændsystkin samt upp og sá mér til furðu að bæði í Íslenskri nútímamálsorðabók og Íslenskri orðabók er það skýrt 'karl og kona sem eru bræðra-, systra- eða systkinabörn'. Þetta kom mér mjög á óvart því að þótt ég noti orðið örugglega oftast um systkinabörn hef ég ævinlega litið svo á að merking þess gæti verið víðari. Ég hika ekki við að segja við frændsystkinin um sjálfan mig og konur sem eru þremenningar eða að öðrum og þriðja við mig.

Sú notkun fær stuðning í Viðbæti Íslensk-danskrar orðabókar frá 1963 þar sem orðið er skýrt 'slægtninge (af begge køn)'. Það er líka hægt að finna eitthvað af gömlum dæmum um að orðið merki annað en 'systkinabörn'. Í Lögbergi 1916 segir: „Trúlofuð eru þau frændsystkini G. G. Zoega verkfræðingur, sonur Geirs Zoega prófessors og Hólmfríður Zoega, dóttir Geirs Zoega kaupmanns og seinni konu hans.“ Þau voru ekki systkinabörn, heldur að öðrum og þriðja – faðir Hólmfríðar og afi Geirs voru bræður. Í Íslendingi 1954 segir: „drukknuðu tvö frændsystkin á Vatnsleysuströnd við að bjarga kindum frá að flæða í skeri. Voru það 11-12 ára drengur frá Litlu-Vatnsleysu og móðursystir hans frá Stóru-Vatnsleysu, rúmlega tvítug.“

Orðið frændsystkin virðist ekki vera ýkja gamalt í málinu – elsta dæmi sem ég hef fundið um það er í sögunni Högni og Ingibjörg eftir Torfhildi Þorsteinsdóttur Hólm, frá 1889, og þar er það notað um systkinabörn. Orðið var ekki algengt framan af en á síðasta þriðjungi tuttugustu aldar margfaldaðist tíðni þess. Hugsanlegt er að notkun orðsins, og aukna tíðni þess undanfarið, megi að einhverju leyti rekja til enskra áhrifa – mörg af eldri dæmum um orðið eru úr þýddum textum og hugsanlegt að það sé notað til að þýða my cousins þar sem ekki er hægt að nota orðið systkinabörn. Það er hins vegar oft erfitt eða útilokað að átta sig á nákvæmri merkingu þess í dæmum á tímarit.is en þar sem það er hægt vísar það vissulega langoftast til systkinabarna.

Dæmin sem tilfærð eru hér að framan eru samt fjarri því að vera þau einu sem ég hef fundið um að orðið sé notað í víðari merkingu. Í umræðu í „Málspjalli“ kom í ljós að það skiptir alveg í tvö horn um skilning málnotenda á orðinu – sumum finnst engin önnur merking en 'systkinabörn' koma til greina en að öðrum hefur aldrei hvarflað að orðið sé takmarkað við þá merkingu. En það kom líka fram að tengsl við fólkið sem um er að ræða skiptu máli og það rímar við mína tilfinningu – ég myndi frekar nota orðið um fólk sem ég þekki – annað en systkinabörn – en fólk sem ég hef lítil tengsl við.  Mér fyndist eðlilegt að breyta skýringu orðsins í orðabókum en þessi tvíræðni þess er vitaskuld meinlaus – en skemmtileg.

Í ensku er sögnin do hjálparsögn sem hefur vítt notkunarsvið eins og flestum er kunnugt – er m.a. ævinlega notuð í já/nei-spurningum (did you see this?) og með neitun (I did not see this). Þótt íslenska sögnin gera samsvari do að mörgu leyti er hún aldrei notuð í setningum af þessu tagi svo að ég viti – ég hef aldrei rekist á setningar eins og *gerðir þú sjá þetta? eða *ég gerði ekki sjá þetta og þær hljóma fáránlega. En do er líka notuð í vísun til þess sem á undan er komið, t.d. í I read this book last week, and so did my wife, eða Did you sleep well? – I (certainly) did. Íslenska sögnin gera er oft notuð á svipaðan hátt: Ég las þessa bók í síðustu viku og konan mín gerði það líka, og Svafstu vel? – Það gerði ég (svo sannarlega).

Það er þó einn mikilvægur munur á notkun do og gera í slíkum setningum. Í íslensku verður gera að taka með sér fornafnið það sem vísar til þess sem um er rætt, en do tekur ekki með sér slíkt fornafn. Það er ekki hægt að segja *Ég las þessa bók í síðustu viku og konan mín gerði líka, eða Svafstu vel? – *Gerði ég (svo sannarlega). Mér datt þetta í hug þegar ég rakst á bók sem var þýdd úr ensku á íslensku fyrir nokkrum árum og heitir á frummálinu The Book You Wish Your Parents Had Read (and Your Children Will be Glad That You Did). Á íslensku heitir hún Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú gerir). Þarna tekur gera sem sé ekki með sér neitt fornafn og mér finnst það eiginlega ekki ganga í íslensku.

Hins vegar fyndist mér ekki heldur fara sérlega vel á því að bæta fornafninu við og hafa titilinn Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú gerir það). Ástæðan er sennilega setningafræðilegs eðlis – setningin á undan inniheldur tilvísunarsetningu sem veldur því að fornafn er þarna óeðlilegt og tilvísun óljós, en það er of flókið til að fara nánar út í skýringar á því á þessum vettvangi. Annar kostur væri að nota ekki gera í seinni setningunni heldur endurtaka sögn fyrri setningarinnar og segja Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú lesir) en slík endurtekning hljómar líka svolítið óeðlilega. Mér finnst sá kostur samt skárri en nota gera, hvort sem væri með það eða án.

Tilgangurinn með þessum skrifum er ekki að gagnrýna umræddan bókartitil, enda frávik hans frá hefðbundnu máli ekki mikið. En þegar verið er að þýða úr ensku getur oft verið erfitt að varast að ensk setningagerð laumi sér inn í íslenska textann, sérstaklega þegar munurinn á ensku og hefðbundinni íslensku er mjög lítill eins og í þessu tilviki. Ég hef ekki séð dæmi af þessu tagi í setningum sem eru frumsamdar á íslensku en vitaskuld má vel vera – og er ekki ólíklegt – að slík dæmi séu til. Ég vildi bara benda á að þarna er smávægilegur munur á ensku og íslensku – munur sem gæti verið að hverfa og ekki er víst að sé lengur til í máli allra. Það væri svo sem ekkert alvarlegt þótt hann hyrfi, en samt alltaf æskilegt að halda sig við málhefð.