Eiríkur Rögnvaldsson

Fyrir hálfu fjórða ári skrifaði ég pistil um orðið rafvarnarvopn sem dómsmálaráðherra og lögregla höfðu þá tekið upp í stað orðsins rafbyssa sem lengi hafði verið notað í málinu. Ég benti á að tilgangurinn með upptöku þessa nýyrðis væri augljóslega sá að slá ryki í augu almennings og gera fólk sáttara við heimildir lögreglu til að nota slík vopn með því að láta líta svo út að þeim yrði fyrst og fremst eða eingöngu beitt í sjálfsvörn – „þetta er auðvitað fyrst og fremst varnarvopn“ sagði þáverandi dómsmálaráðherra. Formaður Landssambands lögreglumanna sagði þó í viðtali að auðvitað væri þetta notað til að yfirbuga fólk sem ógn stafaði af. Það hefur líka sýnt sig að vopnin eru ekki bara notuð í sjálfsvörn lögreglumanna.

Í nýrri skýrslu Ríkislögreglustjóra, „Rafvarnarvopn við handtöku“, segir: „Rafvarnvarvopn voru tekin í notkun sem valdbeitingartæki hjá lögreglu í september 2024. Rafvarnarvopnin eru á sama stigi í valdbeitingarstiganum og kylfa og varnarúði og gefa lögreglu aukna möguleika á að velja þann varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni.“ Þótt hér sé talað um „varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni“ er ljóst að hin svokölluðu rafvarnarvopn eru fyrst og fremst valdbeitingartæki og notuð til að ógna fólki – í skýrslunni kemur fram að vopnin hafi verið dregin úr slíðrum eða ógnað með þeim alls 130 sinnum frá upphafi, þótt þeim hafi aðeins verið beitt sextán sinnum. Vitanlega er fráleitt að þar hafi alltaf verið um sjálfsvörn að ræða.

Þetta má glöggt sjá í fréttum. Á vef Ríkisútvarpsins er í dag vitnað í dagbók lögreglunnar þar sem segir: „Lögregla mætti á vettvang og kom að aðilunum, dró rafvarnarvopn og beindi að einum aðila á vettvangi en þurfti ekki að beita vopninu.“ Vitanlega hafa fleiri en einn lögreglumaður komið þarna að, ekkert kemur fram um að sá sem var handtekinn hafi verið vopnaður eða gert atlögu að lögreglunni, og hótun um beitingu rafbyssu því ekki gerð í varnarskyni. Sama má segja um hið hræðilega mál nýlega þegar kviknaði í manni eftir að lögregla skaut á hann með rafbyssu – það er engin leið að fá mig til að trúa því að beiting byssunnar hafi verið eðlileg og nauðsynleg sjálfsvörn margra lögreglumanna gegn einum.

Nú kann vel að vera að eðlilegt sé að lögreglan hafi heimildir til að nota slík tæki – og beiti þeim stundum. En það er ekki til umræðu hér, heldur orðanotkunin – hvernig stjórnvöld misbeita tungumálinu til að hafa áhrif á viðhorf almennings. Í flestum fréttum af því máli sem vitnað var til hér á undan er orðalag lögreglunnar tekið beint upp og talað um rafvarnarvopn. Undantekning er þó frétt Ríkisútvarpsins þar sem í fyrirsögn segir „Lögregla dró upp rafbyssu eftir tilkynningu um innbrot“. Það er hlutverk fjölmiðla að veita stjórnvöldum aðhald og taka ekki orðalag þeirra gagnrýnislaust upp. Orðið rafvarnarvopn er alls ekki lýsandi fyrir það sem um er að ræða, heldur gert til þess gert að blekkja og afvegaleiða. Gætum okkur á slíku.

Þetta er yfirleitt ekki vettvangur fyrir afmælisgreinar en í dag verður að gera undantekningu – Bubbi Morthens er sjötugur. Fáum á íslenskan meira að þakka í seinni tíð. En þegar Bubbi var að byrja feril sinn sat hann undir stöðugum árásum sjálfskipaðra eigenda íslenskunnar – hann talaði vitlaust, skrifaði vitlaust, sletti ensku, fór ekki eftir bragreglum, og svo framvegis. Eins og hann hefur sjálfur sagt „hafa menn gegnum tíðina notað tungumálið nánast sem valdatæki þeirra sem töluðu rétt mál og skrifuðu rétt og beitt því gegn þeim sem notuðu það ekki rétt eða gátu ekki skrifað rétt. Þeir voru settir á lúserabásinn og urðu niðursetningar íslenskrar tungu.“ Ýmsir hefðu guggnað í hans sporum og annaðhvort hætt allri textagerð eða flúið yfir í enskuna.

Það hefði verið óbætanlegt tjón fyrir íslenska dægurmenningu, íslenska þjóð og íslenskuna ef Bubbi hefði látið andstöðuna brjóta sig niður. En hann hélt sem betur fer sínu striki eins og Silja Aðalsteinsdóttir, sem alla tíð hefur staðið með honum, skrifar á Facebook í dag: „[M]ig langar til að þakka honum innilega fyrir að hafa haldið sig við íslenskuna – við kynnum ekki alla þessa texta nema vegna þess að þeir eru á íslensku og hann var sá sem bjargaði íslenskri tungu á þessu sviði, sviði dægurtónlistar.“ Undir þetta má sannarlega taka. Íslenskan hans Bubba er sú íslenska sem fólkið í landinu notar og það er ekki síst þess vegna sem hann hefur alla tíð náð svo vel til þjóðarinnar. Til hamingju með afmælið, Bubbi, og haltu áfram sem lengst!

Orðið gillimoj (eða gillemoj) er mörgum kunnugt þótt það sé ekki að finna í neinum orðabókum og sjáist sjaldan á prenti – oftast notað í sambandinu allt (heila) gillimojið sem merkir svipað og allt heila klabbið. Ég rakst á umræður um uppruna orðsins á Facebook þar sem því var velt upp hvort það væri skylt eða komið af the whole megillah í ensku sem er notað í svipaðri merkingu – megillah er ættað úr hebresku þar sem það merkir 'handritsrolla'. Vissulega er þarna hljóðlíking milli gilli- og -gillah – og að einhverju leyti líka milli -moj og me- þótt þau líkindi séu miklu minni. En orðhlutarnir eru í öfugri röð í íslensku miðað við ensku og ef á að tengja þessi orð saman þarf að finna skýringu á þeim víxlum, þannig að rétt er að skoða annað.

Sambandið allt heila gillið er gefið í Íslenskri nútímamálsorðabók og skýrt 'allt saman' – í Íslenskri orðabók er skýringunni ‚allt heila klabbið‘ bætt við. Þetta er komið úr dönsku þar sem gilde merkir '(rausnarleg, villt) veisla' og betale hele gildet er þekkt orðasamband. Í Speglinum 1938 segir: „ekki er að fárast um þó gillið kostaði ein skitin hundrað þúsund.“ Í fyrisögn í Vísi 1955 segir: „„Gillið“ kostaði milljón.“ Sambandið allt heila gillið kemur fyrst fyrir í Alþýðublaðinu 1939. Í Alþýðublaðinu 1968 segir: „Hún elskar mig og börnin mín og húsið mitt og bílinn minn og budduna mína og innistæðuna mína og rakkettið mitt og heila gillið.“ Alls eru rúm hundrað dæmi um heila gillið á tímarit.is en sambandið virðist vera á útleið úr málinu.

Orðið moj er skýrt 'fyrirhöfn' í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Íslenskri orðabók er það einnig skýrt 'rusl, skran; bull, þvæla'. Sama gildir um Íslenska orðsifjabók þar sem orðið er sagt tökuorð úr dönsku møg sem merki 'mykja, saur, óhreinindi' eða 'eitthvað einskisvert eða lítils virði'. Í Ingólfi 1912 segir: „þó ég sé nú reyndar aldanskur frá hvirfli til ilja, með húð og hári, gleraugum og öllu, heila mojinu.“ Í Speglinum 1926 segir: „Bið jeg yður þarafleiðandi, að públisera heila mojið í yðar heiðraða sjúrnali.“ Þetta eru einu dæmin um (allt) heila mojið á tímarit.is og engin slík dæmi eru í Risamálheildinni. Þar eru vissulega hátt í 250 dæmi um moj en þar virðist orðið alltaf hafa merkinguna 'fyrirhöfn' eins og í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Það er sem sé ljóst að til hafa verið í málinu samböndin (allt) (heila) gillið og (allt) (heila) mojið í svipaðri merkingu, en bæði virðast vera að hverfa og í stað þeirra hefur komið (allt) (heila) gillimojið. Um það (og hliðarmyndina gillemoj) eru ellefu dæmi á tímarit.is, það elsta í grein eftir Guðmund Andra Thorsson í Heimsmynd 1993: „Sjálfir vilja þeir ekki sjá samfélagið, kirkjuna, fjölmiðlana, stjórnmálaflokkana, allt heila gillimojið.“ Þetta er vitanlega mjög óformlegt orð og í Risamálheildinni eru aðeins tæp tuttugu dæmi um það – reyndar fæst af samfélagsmiðlum. Mér finnst langlíklegast að þetta samband sé samsteypa úr hinum tveimur þótt vissulega sé hugsanlegt að tenging við whole megilla eigi einhvern hlut að máli.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir „Mette-Marit ágerist sóttin“ og í fréttinni sjálfri segir „Mette-Marit elnar nú lungnatrefjunin“ og „Henni er þyngt um þessar mundir“. Í öllum tilvikum er um óvenjulegt orðalag að ræða, og við þetta allt voru gerðar athugasemdir á Facebook-síðu mbl.is. Ég hef áður skrifað um notkun sagnarinnar elna í hliðstæðu dæmi fyrir rúmu ári, „Norsku krónprinsessunni Mette Marit hefur elnað lungnasóttin sem hana hrjáir“. Þar benti ég á að sögnin elna er nánast undantekningarlaust notuð með nafnorðinu sótt, bæði að fornu og nýju. Orðalagið elna lungnatrefjunin er því mjög hæpið og getur vart talist rétt.

Sögnin ágerast í merkingunni 'verða meira, aukast' er vitanlega góð og gild en tekur alltaf aðeins með sér einn nafnlið sem vísar til þess sem eykst eða versnar – sóttin, sjúkdómurinn, veikin o.fl. Í umræddri frétt tekur hún hins vegar einnig með sér nafnlið sem vísar til persónu – væntanlega er sá liður í þágufalli, henni ágerist sóttin, þótt nafnið Mette-Marit sýni það ekki. Sögnin ágerast er því notuð þarna eins og t.d. batna – við getum sagt bæði veikin batnaði og honum batnaði veikin. Það er í sjálfu sér ekkert fráleitt og má vel halda því fram að það sé rökrétt, en hins vegar er engin hefð fyrir því að nota ágerast á þennan hátt.

Sögnin þyngja með þágufallsfrumlagi getur merkt 'versna, líða verr' og sú er merkingin í fréttinni („er blitt en del dåligere“ á norsku). Hins vegar er hæpið að nota hjálparsögnina vera með þyngja í þessari merkingu – eðlilegra væri að nota hafa og segja henni hefur þyngt, rétt eins og við segjum henni hefur versnað en síður henni er versnað. Öll þessi þrjú dæmi verða því að teljast „rangt mál“ út frá venjulegum viðmiðum vegna þess að í þeim er verið að víkka út hefðbundið orðalag. Hitt er annað mál að auðvitað verður að vera rúm fyrir nýsköpun og frávik frá hefð og fólk verður að meta sjálft hvað því finnst um þessi dæmi.

Einstöku sinnum kemur það fyrir að hversdagsleg orð sem ég þekki vel og er handviss um hvað merkja reynast merkja eitthvað annað hjá meginhluta málnotenda og samkvæmt orðabókum. Í gær las ég frétt á vef Ríkisútvarpsins sem hófst svo: „Sænska þingið hefur ákveðið að banna hjónabönd frændsystkina og annarra náinna skyldmenna.“ Þegar ég las þetta hugsaði ég að það væri nokkuð loðið vegna þess að merking orðsins frændsystkin væri ekki nákvæmlega skilgreind – ekki frekar en merking orðanna frændi og frænka sem eru skýrð 'karlkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðurbróðir eða systursonur' og 'kvenkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðursystir eða bróðurdóttir' í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Sænsku lögin sem þarna er vísað til heita „Förbud mot kusinäktenskap och äktenskap mellan andra nära släktingar“. Það er ljóst að kusinäktenskap vísar til giftingar systkinabarna og þess vegna hélt ég í fyrstu að það væri einfaldlega notað of vítt orð í íslensku þýðingunni. Ég fletti orðinu frændsystkin samt upp og sá mér til furðu að bæði í Íslenskri nútímamálsorðabók og Íslenskri orðabók er það skýrt 'karl og kona sem eru bræðra-, systra- eða systkinabörn'. Þetta kom mér mjög á óvart því að þótt ég noti orðið örugglega oftast um systkinabörn hef ég ævinlega litið svo á að merking þess gæti verið víðari. Ég hika ekki við að segja við frændsystkinin um sjálfan mig og konur sem eru þremenningar eða að öðrum og þriðja við mig.

Sú notkun fær stuðning í Viðbæti Íslensk-danskrar orðabókar frá 1963 þar sem orðið er skýrt 'slægtninge (af begge køn)'. Það er líka hægt að finna eitthvað af gömlum dæmum um að orðið merki annað en 'systkinabörn'. Í Lögbergi 1916 segir: „Trúlofuð eru þau frændsystkini G. G. Zoega verkfræðingur, sonur Geirs Zoega prófessors og Hólmfríður Zoega, dóttir Geirs Zoega kaupmanns og seinni konu hans.“ Þau voru ekki systkinabörn, heldur að öðrum og þriðja – faðir Hólmfríðar og afi Geirs voru bræður. Í Íslendingi 1954 segir: „drukknuðu tvö frændsystkin á Vatnsleysuströnd við að bjarga kindum frá að flæða í skeri. Voru það 11-12 ára drengur frá Litlu-Vatnsleysu og móðursystir hans frá Stóru-Vatnsleysu, rúmlega tvítug.“

Orðið frændsystkin virðist ekki vera ýkja gamalt í málinu – elsta dæmi sem ég hef fundið um það er í sögunni Högni og Ingibjörg eftir Torfhildi Þorsteinsdóttur Hólm, frá 1889, og þar er það notað um systkinabörn. Orðið var ekki algengt framan af en á síðasta þriðjungi tuttugustu aldar margfaldaðist tíðni þess. Hugsanlegt er að notkun orðsins, og aukna tíðni þess undanfarið, megi að einhverju leyti rekja til enskra áhrifa – mörg af eldri dæmum um orðið eru úr þýddum textum og hugsanlegt að það sé notað til að þýða my cousins þar sem ekki er hægt að nota orðið systkinabörn. Það er hins vegar oft erfitt eða útilokað að átta sig á nákvæmri merkingu þess í dæmum á tímarit.is en þar sem það er hægt vísar það vissulega langoftast til systkinabarna.

Dæmin sem tilfærð eru hér að framan eru samt fjarri því að vera þau einu sem ég hef fundið um að orðið sé notað í víðari merkingu. Í umræðu í „Málspjalli“ kom í ljós að það skiptir alveg í tvö horn um skilning málnotenda á orðinu – sumum finnst engin önnur merking en 'systkinabörn' koma til greina en að öðrum hefur aldrei hvarflað að orðið sé takmarkað við þá merkingu. En það kom líka fram að tengsl við fólkið sem um er að ræða skiptu máli og það rímar við mína tilfinningu – ég myndi frekar nota orðið um fólk sem ég þekki – annað en systkinabörn – en fólk sem ég hef lítil tengsl við.  Mér fyndist eðlilegt að breyta skýringu orðsins í orðabókum en þessi tvíræðni þess er vitaskuld meinlaus – en skemmtileg.

Í ensku er sögnin do hjálparsögn sem hefur vítt notkunarsvið eins og flestum er kunnugt – er m.a. ævinlega notuð í já/nei-spurningum (did you see this?) og með neitun (I did not see this). Þótt íslenska sögnin gera samsvari do að mörgu leyti er hún aldrei notuð í setningum af þessu tagi svo að ég viti – ég hef aldrei rekist á setningar eins og *gerðir þú sjá þetta? eða *ég gerði ekki sjá þetta og þær hljóma fáránlega. En do er líka notuð í vísun til þess sem á undan er komið, t.d. í I read this book last week, and so did my wife, eða Did you sleep well? – I (certainly) did. Íslenska sögnin gera er oft notuð á svipaðan hátt: Ég las þessa bók í síðustu viku og konan mín gerði það líka, og Svafstu vel? – Það gerði ég (svo sannarlega).

Það er þó einn mikilvægur munur á notkun do og gera í slíkum setningum. Í íslensku verður gera að taka með sér fornafnið það sem vísar til þess sem um er rætt, en do tekur ekki með sér slíkt fornafn. Það er ekki hægt að segja *Ég las þessa bók í síðustu viku og konan mín gerði líka, eða Svafstu vel? – *Gerði ég (svo sannarlega). Mér datt þetta í hug þegar ég rakst á bók sem var þýdd úr ensku á íslensku fyrir nokkrum árum og heitir á frummálinu The Book You Wish Your Parents Had Read (and Your Children Will be Glad That You Did). Á íslensku heitir hún Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú gerir). Þarna tekur gera sem sé ekki með sér neitt fornafn og mér finnst það eiginlega ekki ganga í íslensku.

Hins vegar fyndist mér ekki heldur fara sérlega vel á því að bæta fornafninu við og hafa titilinn Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú gerir það). Ástæðan er sennilega setningafræðilegs eðlis – setningin á undan inniheldur tilvísunarsetningu sem veldur því að fornafn er þarna óeðlilegt og tilvísun óljós, en það er of flókið til að fara nánar út í skýringar á því á þessum vettvangi. Annar kostur væri að nota ekki gera í seinni setningunni heldur endurtaka sögn fyrri setningarinnar og segja Bókin sem þú vildir að foreldrar þínir hefðu lesið (og börnin þín fagna að þú lesir) en slík endurtekning hljómar líka svolítið óeðlilega. Mér finnst sá kostur samt skárri en nota gera, hvort sem væri með það eða án.

Tilgangurinn með þessum skrifum er ekki að gagnrýna umræddan bókartitil, enda frávik hans frá hefðbundnu máli ekki mikið. En þegar verið er að þýða úr ensku getur oft verið erfitt að varast að ensk setningagerð laumi sér inn í íslenska textann, sérstaklega þegar munurinn á ensku og hefðbundinni íslensku er mjög lítill eins og í þessu tilviki. Ég hef ekki séð dæmi af þessu tagi í setningum sem eru frumsamdar á íslensku en vitaskuld má vel vera – og er ekki ólíklegt – að slík dæmi séu til. Ég vildi bara benda á að þarna er smávægilegur munur á ensku og íslensku – munur sem gæti verið að hverfa og ekki er víst að sé lengur til í máli allra. Það væri svo sem ekkert alvarlegt þótt hann hyrfi, en samt alltaf æskilegt að halda sig við málhefð.

Ég geri ráð fyrir að mörg ykkar kannist við hið stórmerka framtak „Gefum íslensku séns“ sem hófst á Ísafirði fyrir nokkrum árum en hefur síðan breiðst nokkuð út. Í vetur var ákveðið að víkka starfið út og gera það formlega með stofnun sérstaks félags sem nær til landsins alls. Í lögum félagsins segir:

„Tilgangur félagsins er að auka vitund fólks um máltileinkun íslenskunnar og stuðla með því að inngildandi samfélagi og gefa öllum íbúum séns á að nota íslenskuna við sitt hæfi miðað við aðstæður hverju sinni. Jafnframt er lögð áhersla á að vekja athygli, einkum íslenskra móðurmálshafa, á mikilvægi framlags þeirra sem almannakennara með því að styðja við formlega íslenskukennslu og styðja þannig við íslenska máltileinkun.“

• Tilgangi sínum hyggst félagið ná með því að stuðla að auknum möguleikum fólks í notkun íslensku á sem víðtækastan og fjölbreyttastan hátt í samfélaginu.
• Félagið nær markmiðum sínum með því að halda viðburði sem gefa fólki tækifæri til að æfa sig í að tala íslensku.
• Félagið nær markmiðum sínum með vitundarvakningu sem kallar almenning til ábyrgðar að miðla tungumálinu til erlendra íbúa sem hafa ekki íslenskuna að móðurmáli.
• Félagið hyggst þróa og kynna markmið sín um land allt.
• Starfssvæðið er allt landið og möguleiki er á starfskjörnum í öllum landshlutum. Félagið tryggir lýðræðislega þátttöku félagsmanna hvaðanæva af landinu og hvetur til frumkvæðis og virkrar þátttöku.“

Nánari upplýsingar um félagið eru á heimasíðu þess, https://gefumislenskusens.is/, og einnig er hægt að fylgjast með starfseminni á Facebook, https://www.facebook.com/GEFUMISLENSKUSENS, og Instagram, https://www.instagram.com/gefumislenskusens/.

Þótt félagið hafi verið formlega stofnað í lok janúar er hægt að skrá sig sem stofnfélaga út þetta ár. Stjórnin hvetur öll þau sem hafa áhuga á stefnumálum félagsins til að skrá sig með því að greiða félagsgjaldið, 2.500 krónur, og senda staðfestingu á gis@gefumislenskusens.is.

Reikningur: 0133-26-021398

Kennitala: 650326-0830

Í sjónvarpsviðtali á kosninganótt sagði Guðmundur Árni Stefánsson oddviti Samfylkingarinnar í Hafnarfirði: „Kannski er minn tími kominn“ – og átti augljóslega við að nú væri komið að endalokum hjá honum í pólitík. Þetta minnir á fræg orð annars krataleiðtoga, Jóhönnu Sigurðardóttur, eftir tap fyrir Jóni Baldvin Hannibalssyni í formannskjöri Alþýðuflokksins 1994: „Minn tími mun koma!“ En þrátt fyrir að orðalagið sé mjög svipað er merkingin þveröfug – Jóhanna átti alls ekki við að komið væri að endalokum hjá henni, heldur að hún myndi ná vopnum sínum þótt síðar yrði. Það er mjög athyglisvert og sérkennilegt að samband nafnorðsins tími og sagnarinnar koma skuli þannig geta haft tvær merkingar sem stangast algerlega á.

Ég fæ ekki betur séð en sambandið hafi lengi haft báðar þessar merkingar. Í Sjómannablaðinu Víkingi 1984 segir: „Ég gerði það upp við mig á örskotsstund að nú væri minn tími kominn, hér hlyti ég að deyja.“ Í Þjóðviljanum 1988 segir: „Ég er orðinn þreyttur á meiðslunum og kannske er minn tími kominn.“ Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Allt í einu sé ég um það bil þriggja metra stóra sprungu opnast fyrir framan mig. […] Ég var skíthrædd um að nú væri minn tími kominn.“ Í Skessuhorni 2001 segir: „„Er minn tími kominn?“ spurði hún. „Nei alls ekki,“ svaraði Guð.“ Í Morgunblaðinu 2001 segir: „Jæja, þá er minn tími kominn og best að drífa sig yfir landamærin.“ Í þessum dæmum er merkingin sú sama og hjá Guðmundi Árna.

En merking sambandsins er líka oft sú sama og hjá Jóhönnu. Í Stefni 1952 segir: „Ég vissi að nú var minn tími kominn. Ég stóð upp, rétti úr styrðnuðum limum mínum og undirbjó mig.“ Í Degi 1994 segir: „Og nú er minn tími kominn, ég vil koma mínum sjónarmiðum á framfæri í bæjarstjórn.“ Í Skessuhorni 2000 segir: „Það má því segja núna loksins sé minn tími kominn, tækifærið sem ég hef alltaf beðið eftir.“ Í Fréttum 2004 segir: „Hann hefur fram til þessa verið drýgri en ég við að ná í verðlaun en eigum við bara ekki að segja að nú sé minn tími kominn.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Einn góðan veðurdag verður minn tími kominn.“ Í Fréttablaðinu 2009 segir: „Þar að auki er minn tími kominn og það þýðir fjör.“

Lykillinn að þessu er sá að sögnin koma er þarna notuð í tveim mismunandi merkingum, sjá Íslenska nútímamálsorðabók. Annars vegar merkir hún 'hreyfa sig til tiltekins staðar', eins og í þetta er komið og þetta er komið gott, en hins vegar 'byrja, hefjast', eins og í það er komið að þessu og stundin er komin. Skylt samband er kominn tími á, og það hefur líka tvær gagnstæðar merkingar eins og ég hef áður skrifað um – annars vegar 'tíminn er liðinn' eins og í „Ég er kannski ekki orðinn leiður á honum en mér finnst kominn tími á mig“ í Vikunni 1983 og hins vegar 'það er tímabært' eins og í „kominn tími á ÍR-inga að fara að vinna leik“ í Tímanum 1983. Það er athyglisvert að sambandið kemur fyrst fyrir í báðum merkingum sama ár, 1983.

Sambandið (einhverra) tími kominn vísar langoftast til fólks og er ekki ýkja algengt en kominn tími á er hins vegar notað um allt mögulegt og er gífurlega mikið notað – alls er á sautjánda þúsund dæma um það í Risamálheildinni. Bent hefur verið á að það hafi að einhverju leyti komið í stað sambandsins kominn tími til, en það samband er þó frábrugðið á ýmsan hátt – bæði hefur það tilbrigðin tími til kominn og tími kominn til og eins hefur það aðeins merkinguna 'það er tímabært'. Báðar áðurgreindar merkingar eru algengar í bæði (einhverra) tími kominn og kominn tími á, og erfitt að sjá hvort önnur er algengari en hin. En mjög oft eru samböndin háð samhengi um túlkun og ég áttaði mig ekki alltaf á merkingunni í dæmum sem ég skoðaði.

Í fyrirsögn á mbl.is í gær stóð: „Maður er handan orða“. Þar var vitnað í orð þjálfara körfuboltaliðs karla í Grindavík sem sagði eftir að hafa unnið Íslandsmeistaratitil: „Maður er handan orða og það er mjög góður staður til að vera á.“ Ég kannaðist ekki við þetta orðalag í íslensku en tengdi það strax við beyond words í ensku sem getur merkt 'orðlaus (af undrun, áfalli, geðshræringu)' enda átti sú merking augljóslega við þarna. En þegar að var gáð reyndist orðalagið handan orða ekki vera alger nýjung í íslensku þótt það hafi aldrei verið algengt. Elsta dæmi sem ég finn um það er í kvæðinu „Sumarkvöld á heiði“ eftir Þorstein Valdimarsson í Tímariti Máls og menningar 1953: „ógnar handan orða / elds og bróðurmorða.“

Í Úrvali 1970 segir: „Þetta var allt ósköp einfalt, ósköp venjulegt og blátt áfram, handan rökræðna, handan hugsana, handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1980 segir: „Klaus Kinski sameinast einhverju ytra afli sem er handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1990 segir: „þá kemur upp úr kafinu að það sem maður hélt að væri, er einhvers staðar handan orða sem ekki hafa enn verið sögð.“ Í Andvara 1995 segir: „Guð er handan orða og biblían notar því táknmál til að gefa þeim sem fjötraðir eru af tímanum hugmynd um hið eilífa.“ Í Morgunblaðinu 1995 segir: „Þótt sú veröld, sem þar bregður fyrir í svip, sé handan orða og handan okkar takmarkaða skilnings.“ Árið 1997 gaf Sigrún Guðmundsdóttir út ljóðabókina Handan orða.

Á tímarit.is eru 55 dæmi um sambandið, öll nema fjögur frá 1990 og síðar, og í Risamálheildinni eru 34 dæmi um það. Í öllum þessum dæmum hefur sambandið merkinguna 'ólýsanlegt – svo stórkostlegt, öfgafullt eða yfirþyrmandi að ekki er hægt að koma orðum að því'. Þá merkingu hefur sambandið líka í ensku, auk merkingarinnar 'orðlaus'. Vitanlega er þetta mjög skylt, en munurinn sá að annars vegar er vísað til atburðar eða fyrirbæris en hins vegar til ástands eða tilfinningar einstaklings, eins og í setningunni sem vitnað var til hér í upphafi, og sú notkun virðist vera nýjung í íslensku. Það er auðvitað ekki óvænt að íslenskan elti enskuna á þennan hátt, en smekksatriði hvort eigi að amast eitthvað við því.

Í gær skrifaði ég pistil um orðið súkkulaðikleina þar sem ég staðfesti það sem hafði komið fram í umræðu að þetta væri ekki nýtt orð heldur hefði tíðkast lengi í óformlegu máli ákveðinna hópa og væri alls ekki rasískt í eðli sínu. Hins vegar benti ég á að það skipti máli hvernig það væri notað og það væri óviðeigandi að nota það um fólk með dökka húð. Þess vegna fannst mér þetta mál tilefni til að ítreka það sem ég hef oft sagt áður, að ætlun mælanda og túlkun hlustenda þurfa ekki að fara saman. Eins og ég sagði hef ég enga trú á því að Hildur Björnsdóttir hafi lagt rasíska merkingu í orðið súkkulaðikleina – þetta er orð sem var notað án umhugsunar í óundirbúnu samtali og það getur vitanlega komið fyrir okkur öll að nota óviðeigandi orðalag.

En þrátt fyrir að ég telji ekki að ætlun mælanda í þessu tilviki hafi verið rasísk er nauðsynlegt og ekkert athugavert við að benda á að orðið er óheppilegt og óviðeigandi þegar það er notað um fólk með dökka húð vegna þess að það býður augljóslega upp á hugrenningatengsl við húðlitinn, sérstaklega hjá þeim fjölmörgu sem þekkja orðið ekki fyrir. Ýmsar hliðstæður má nefna – ég sá t.d. konu nefna á Facebook að hún gæti kallað son sinn apakött ef hann væri að klifra í tré, en það væri alveg útilokað að nota orðið um brúnan bekkjarbróður hans. Því miður kom í ljós – sem kom svo sem ekki alveg á óvart – að mörg þeirra sem skrifuðu athugasemdir við pistilinn í „Málspjalli“ skildu þetta ekki, eða vildu ekki skilja það.

„Ég sá aldrei neitt rasískt við þetta“ voru dæmigerð viðbrögð enda er ég nokkuð viss um að þau sem gerðu lítið úr því að um óviðeigandi málnotkun væri að ræða eru öll hvít á hörund og mörg þeirra sem ekki eru í þeim hópum sem verða fyrir slíkri málnotkun virðast eiga erfitt með – eða skorta vilja til – að setja sig í spor jaðarsettra. Í athugasemdum var sagt að ég væri að krefjast þess að þeim sem væru dökk á hörund væri sýnd meiri tillitssemi en öðrum fyrst ekki mætti nota tiltekin orð um þau. En það er misskilningur – þetta snýst ekki um að sýna meiri tillitssemi en öðrum, heldur einfaldlega um að sýna sömu tillitssemi og öðrum. Notkun tiltekins orðs um tiltekið fólk getur nefnilega verið tillitslaus þótt notkun þess um annað fólk sé saklaus.

Það er einn yfirlýstur tilgangur hópsins „Málspjall“ að vera vettvangur jaðarsetts fólks og standa á bak við það í málfarslegum efnum. Það er ljóst að stórir hópar í þjóðfélaginu – ekki síst hinsegin fólk og fólk með annað móðurmál en íslensku eða annan húðlit en hvítan – eiga undir högg að sækja í málfarslegum efnum og eru jaðarsettir, ýmist af tungumálinu sjálfu eða notendum þess. Mér finnst mikilvægt að þessir hópar hafi rödd og málfar þeirra hafi vettvang og hef reynt að skýra málstað þeirra og tala máli þeirra eftir mætti – og held því áfram. Þau sem setja sig upp á móti því að tillit sé tekið til þessara hópa eiga ekkert erindi í hópinn „Málspjall“ og ég legg því til að þau gangi úr honum og/eða segi upp áskrift að pistlum mínum á Substack.