Eiríkur Rögnvaldsson

Í fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins í gær stóð: „Vill að ríkið setji markmiðin og hætti að þjónka við lykilgreinar.“ Þarna er notuð sögnin þjónka sem vissulega er til í málinu en var þó til skamms tíma sjaldgæf, a.m.k. ekki nógu algeng til að komast í Íslenska nútímamálsorðabók. Hana er þó að finna í Íslenskri orðabók og tvær merkingar hennar gefnar, önnur þeirra 'þjóna'. Eitt dæmi er um sögnina í fornum textum og þar hefur hún merkinguna 'þjóna', en oft virðist þjónka þó vera neikvæðari og fela í sér meiri undirlægjuhátt en þjóna. Það rímar við skýringuna 'þrælsleg hlýðni' sem Íslensk nútímamálsorðabók hefur á nafnorðinu þjónkun sem væntanlega er leitt af sögninni en er margfalt algengara og fjöldi dæma er um í fornu máli.

En auk merkingarinnar 'þjóna' er merkingin 'undiroka' gefin í Íslenskri orðabók og í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er eingöngu sú merking gefin – þjónka er þá 'gera að þjón'‘ eins og þrælka er 'gera að þræl'. Merkingarnar 'þjóna' og 'undiroka' virðast vera andstæðar og því er nokkuð sérkennilegt að sama sögnin skuli hafa þær báðar. Í merkingunni 'undiroka' tekur sögnin með sér andlag í þolfalli. Í Tímanum 1959 segir: „að ástæða sé til að vera á varðbergi gegn eiturlyfjaneyzlu í þjóðfélagi, þar sem [...] hömluleysi heilans þjónkar mannskepnuna.“ Í Stúdentablaði jafnaðarmanna 1964 segir: „hugsunina notar maðurinn til þess að þjónka náttúruöflin.“ Þessi merking virðist alltaf hafa verið mjög sjaldgæf og er horfin úr sögninni.

Sögnin þjónka er nefnd í riti Alexanders Jóhannessonar, Die Suffixe im Isländischen, frá 1927, en engin dæmi eru um hana í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans og elsta dæmi sem ég finn um hana á tímarit.is er í Heimdalli 1930: „Kardínáli frá Rómaborg studdi þennan nýja málstað, að Íslendingar færu að eins og aðrar þjóðir og þjónkuðu undir einhvern konung.“ Þarna er merkingin sú sama og í þjóna en sambandið þjóna undir er skýrt 'vera í þjónustu einhvers' í Íslenskri orðabók – þarna ætti 'heyra undir' þó betur við. Í leikdómi í Árbliki 1938 segir: „Guðjón þjónkar og flestum hlutverkum vel.“ Í þessum dæmum er merkingin frekar hlutlaus, en í flestum dæmum er merkingin þó neikvæðari, eins og í fréttinni sem vísað var til í upphafi.

Í Alþýðublaðinu 1944 segir: „að ríkisstjórnin muni telja sér frekar skylt að þjónka undir atvinnurekendavaldið.“ Í Stéttabaráttunni 1974 segir: „Thieu klíkan hefur þverbrotið hvert ákvæði samkomulagsins [...] til að þjónka bandarísku heimsvaldastefnunni.“ Í Austurlandi 1982 segir: „Að þjónka undir útlendinga virðist eitt aðalmarkmið þessa hóps.“ Í DV 1988 segir: „Til hvers er eiginlega verið að hafa strætisvagnaferðir svona lengi fram eftir, nema til að þjónka við þá unglinga sem eru að þvælast í miðborginni.“ Í DV 2002 segir: „Það er með eindæmum, hvernig stjórnvöld [...] þjónka við sjómenn.“ Þessi dæmi sýna að sögnin er notuð á fjölbreyttan hátt setningafræðilega – tekur með sér forsetningu, ýmist undir eða við, eða andlag í þágufalli.

Merking sagnarinnar virðist því hafa breyst á tuttugustu öld, úr því að vera sú sama og í þjóna yfir í 'sýna þrælslund' eða eitthvað slíkt. Sama breyting virðist hafa orðið á nafnorðinu þjónkun – í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er það skýrt 'þjónusta, þjónustuveiting', í Íslenskri orðabók er skýringin annars vegar ‚þjónusta, það að veita þjónustu‘, og hins vegar 'þrælsleg hlýðni', sem er eina skýringin í Íslenskri nútímamálsorðabók eins og fyrr segir. Stundum er sögnin notuð í miðmynd, í sömu merkingu og germyndin að því er virðist. Í Baldri 1947 segir: „þeim var meira í mun að þjónkast kröfum Bandaríkjamanna en þörfum íslenzkrar alþýðu.“ Í Tímariti Máls og menningar 1958 segir: „forystumenn flestir vildu þjónkast herveldinu.“

Sögnin þjónka var lengi sjaldgæf eins og áður segir en virðist hafa sótt mjög í sig veðrið að undanförnu – verulegur hluti þeirra rúmu hundrað dæma sem eru um hana á tímarit.is er frá þessari öld. Í Risamálheildinni eru um 180 dæmi um hana, flest frá þessari öld – þar af þriðjungur úr Alþingisræðum þar sem „klögumálin gengu á víxl“. Í flestum tilvikum virðist hún vísa til undirlægjuháttar en stundum er merkingin þó sú sama og í þjóna, eins og í „Ég var að reyna að finna mig aftur en gymmið þjónkaði ekki alveg minni lund“ í Fréttablaðinu 2018. Í þessum dæmum tekur sögnin oftast þágufallsandlag en sambandið þjónka við sem vísað var til í upphafi kemur einnig fyrir í hátt í þrjátíu af þessum dæmum – og er auðvitað gott og gilt.

Nýlega var spurt í „Málspjalli“ hvenær fólk hefði byrjað að hringja sig inn veikt – hvort þetta væru áhrif frá call in sick í ensku. Þetta orðalag finnst ekki í orðabókum og er væntanlega ekki ýkja gamalt en eins og með aðrar nýjungar er trúlegt að það hafi tíðkast í málinu um hríð áður en það komst á prent. Elsta ritmálsdæmi sem ég finn er í Alþýðublaðinu 1988: „margir þorðu ekki fyrir sitt litla líf í vinnuna, hringdu sig inn veika.“ Í Helgarpóstinum 1996 segir: „ég var eiginlega aldrei í ástandi til að mæta og hringdi mig inn veika trekk í trekk.“ Orðalagið er orðið algengt á samfélagsmiðlum upp úr aldamótum en dæmum um það á prenti fer smátt og smátt fjölgandi upp úr því þótt það verði ekki verulega algengt fyrr en á síðustu tíu árum eða svo.

Dæmin um þetta orðalag í Risamálheildinni eru um 900, þar af um 700 af samfélagsmiðlum. En einnig eru alls um 100 dæmi um það án inn, einkum á samfélagsmiðlum. Á Bland.is 2004 segir: „Ætti ég að hringja mig veika?“ Á Twitter 2016 segir: „Er búinn að hringja mig veikan í vinnunni á morgun.“ Örfá dæmi eru úr öðrum textum. Í Morgunblaðinu 2012 segir: „getur verið snúið að taka sér leyfi eða hringja sig veikan.“ Á mbl.is 2023 segir: „Það er náttúrlega bömmer að hringja sig veika í vinnunni.“ Ég er reyndar viss um að sögnin hringja er ekki alltaf notuð í bókstaflegri merkingu í hringja sig (inn) veikan – það er nokkuð öruggt að í sumum tilvikum hefur fólk sent tilkynningu í tölvupósti, á samfélagsmiðlum eða í smáskilaboðum.

Áður var oftast notað orðalagið tilkynna sig veikan – elsta dæmi um það er í Íþróttablaðinu 1974: „Ég man t.d. einu sinni [...] að ég mætti ekki, og tilkynnti mig veikan.“ Þetta orðalag er enn algengt, en á seinni árum mun sjaldgæfara en hringja sig (inn) veikan. Einnig er stundum sagt melda sig veikan – „stór hluti símvirkjanna hefur þegar meldað sig veikan“ segir í DV 1984. Fleiri sagnir sem merkja 'tilkynna, láta vita' koma til greina, eins og segja – „Samkvæmt upplýsingum stjórnarmanna KSÍ báðu forráðamenn Stuttgart Ásgeir að segja sig veikan“ segir í Tímanum 1983. En sögnin hringja hefur þessa merkingu aðeins í sambandinu hringja sig (inn) – við getum sagt ég tilkynnti þetta, ég sagði þetta, ég meldaði þetta, en ekki *ég hringdi þetta.

Sagnir þessarar merkingar er yfirleitt hægt að nota í tveimur setningagerðum – annars vegar með nafnhætti og þolfallsandlagi, eins og ég tilkynnti mig veikan, ég sagði mig veikan, ég meldaði mig veikan, og hins vegar með að-setningu, ég tilkynnti að ég væri veikur, ég sagði að ég væri veikur, og jafnvel ég meldaði að ég væri veikur. Það er hins vegar útilokað að hafa aukasetningu á eftir hringja (inn) – við getum ekki sagt *ég hringdi (inn) að ég væri veikur, enda hefur hringja ekki umrædda merkingu nema í hringja sig (inn) eins og fyrr segir. Þótt sambandið hringja sig (inn) sé komið inn í málið, væntanlega úr ensku, hagar það sér sem sjálfstætt fast samband og hefur ekki áhrif á merkingu eða setningarstöðu hringja að öðru leyti.

Í frétt á mbl.is segir „Segja þeir að gæta þurfi varhugar við áframhaldandi samningsgerð.“ Ég hjó eftir þessu vegna þess að orðið varhugur – eða varhugi, báðar myndir eru til – er yfirleitt aðeins notað í einu föstu orðasambandi, gjalda varhug(a) við einhverju, rétt eins og boðstóll er aðeins notað í hafa/vera á boðstólum og takteinn í hafa á takteinum. Þarna er orðið hins vegar notað með sögninni gæta og haft í eignarfalli sem er venjulegt andlagsfall sagnarinnar. Orðalag fréttarinnar er komið úr bókun fulltrúa Sjálfstæðisflokksins á fundi skóla- og frístundaráðs en þar segir hins vegar „gæta varhug við áframhaldandi samningsgerð“ – þar er varhug í þolfalli eins og með gjalda. En þótt ég hafi ekki kannast við gæta varhug(ar) við er það ekki nýjung.

Þegar í fornu máli kom orðið varhugi eingöngu fyrir í sambandinu gjalda varhuga við sem merkir 'vera á verði gagnvart', t.d. „Hann lét þá vandlega gæta hans og galt mikinn varhuga við svikum hans“ í Ólafs sögu helga. Í öllum fornmálsdæmum er veika myndin varhugi notuð og það er ekki fyrr en undir aldamótin 1900 sem sterka myndin varhugur fer að sjást. Sú veika var samt lengst af mun algengari og í Íslenskri nútímamálsorðabók segir undir varhugur: „oftar: gjalda varhuga við e-u.“ En um 1970 náði sterka myndin yfirhöndinni og hefur aukið forskotið smátt og smátt. Sú veika virðist vera alveg að hverfa ef marka má tímarit.is og í Risamálheildinni er sterka myndin tólf sinnum algengari en hin í textum frá þessari öld.

Orðið varhugi/varhugur er sæmilega gagnsætt, en vegna þess að sögnin gjalda hefur augljóslega ekki venjulega merkingu sína í sambandinu gjalda varhug(a) við skiljum við það sem heild og það er skýrt sem heild í orðabókum. Þess vegna er ekkert undarlegt að málnotendur hneigist til að breyta því í átt til meira gagnsæis með því að nota sögnina gæta í staðinn. Um það er á sjötta tug dæma á tímarit.is, þau elstu frá því á nítjándu öld eins og þetta í Norðanfara 1875: „Verður því að gæta varhuga við, að hún komist að mat.“ Elsta dæmi um sterku myndina varhugur með gæta er í Heimskringlu 1889: „ökumenn skyldu einnig gæta varhuga við slíkri óþarfa nærgengni drengja.“ Eins og með gjalda eru dæmi um veiku myndina að hverfa.

Sögnin gæta stjórnar venjulega eignarfalli eins og áður er nefnt og framan af var venjulega talað um að gæta varhugar þegar sterka myndin var notuð – sú veika er eins í öllum aukaföllum og því sést ekki hvort notað er þolfall eða eignarfall í gæta varhuga. En á seinni árum er oftast notað þolfall af sterku myndinni. Elsta dæmi um það er í Mánudagsblaðinu 1953: „Samt sem áður verður að gæta varhug við mjóum götum.“ Af tíu dæmum um sterku myndina með gæta í Risamálheildinni eru níu með þolfall, gæta varhug. Þarna er búið að rjúfa tengslin við venjulega hegðun sagnarinnar gæta – engum dytti í hug að segja t.d. *gæta varúð. Þetta er því farið að haga sér eins og fast orðasamband þar sem merkingin felst í heildinni en ekki einstökum orðum.

Merking sambandsins gæta varhug(ar) er reyndar eitthvað á reiki – í sumum tilvikum virðist sambandið fremur haft í merkingunni ‚fara varlega‘ en ‚vera á verði gagnvart‘ og er þá yfirleitt notað án þess að við komi á eftir. Í Búnaðarritinu 1887 segir: „Verður því að gæta varhuga við kaup á því“ (hér kemur að vísu við á eftir en það á við kaup, ekki varhuga). Í Vísi 2012 segir: „Hún hvetur fólk til að gæta varhugar þar sem öfgarnar geti eyðilagt góðan málstað.“ Einhver dæmi eru líka um þessa merkingu í gjalda varhug þótt þau virðist ekki vera mörg. Í Morgunblaðinu 2005 segir: „það þarf að gjalda varhug eigi enskan ekki að sigla upp að hlið íslenskunnar.“ Í Vísi 2012 segir: „við eigum jafnframt að vera á varðbergi og gjalda varhug.“

Það má halda því fram að sambandið gæta varhuga/varhugar/varhug við sé tilkomið fyrir misskilning en þó liggur beinna við að segja að þarna hafi orðasambandi sem var torskilið og ruglingslegt, vegna þess að í því var algeng sögn sem augljóslega hafði ekki venjulega merkingu, verið breytt í samband sem var skiljanlegt út frá merkingu einstakra orða í því. En þegar farið er að nota þolfall með gæta í stað eignarfallsins sem sögnin tekur annars, og segja gæta varhug við, verður í raun til nýtt fast orðasamband sem verður að skilja í heild. Hvað sem þessu líður er ljóst að þótt sögnin gjalda sé upphafleg í þessu sambandi á sögnin gæta sér hálfrar annarrar aldar sögu í því. Mér finnst ekkert að því að telja gæta varhug við gott og gilt.

Í „Málvöndunarþættinum“ var tilfærð setningin „Síðar stigu tvær konur til viðbótar fram með ásakanir gegn leikaranum sem hefur ekki borið sitt barð síðan“ úr frétt í DV og spurt „Hvaða barð?“. Þetta er ekki óeðlileg spurning vegna þess að í venjulegri gerð orðasambandsins sem um er að ræða er notað orðið barr en ekki barð – sambandið bera ekki sitt barr er skýrt 'ná sér ekki aftur' í Íslenskri orðabók. Í fljótu bragði mætti því ætla að þarna hafi misskilningur eða misheyrn valdið því að notað sé rangt en hljóðlíkt orð, barð í stað barr – eða einfaldlega sé um prentvillu að ræða. En við nánari athugun kemur í ljós að málið er ekki endilega svo einfalt –umrætt orðasamband á sér forvitnilega sögu og er til í ýmsum myndum allt frá sautjándu öld.

Í kvæðum eftir séra Jón Magnússon frá miðri sautjándu öld segir: „þaðan af aldrei beið sitt barð“ og „Svo á holdinu aldrei barð sitt beið“. Í kvæði frá seinni hluta átjándu aldar segir: „Aldrei meir sitt biðu barð.“ Í kvæði eftir Benedikt Jónsson Gröndal frá því um 1800 segir: „En hvört minn fífill bíður barð.“ Í Safni af íslenzkum orðskviðum eftir Guðmund Jónsson frá 1830 segir: „Ég bíð aldrei mitt bar.“ Í Fróða 1882 segir: „að hann máske bíður aldrei sitt barð.“ Í Lögbergi 1906 segir: „og hefir aldrei beðið sitt barð síðan.“ Í Íslenskum þjóðsögum og sögnum Sigfúsar Sigfússonar frá því í byrjun tuttugustu aldar segir: „og beið Eiríkur eigi sitt barð síðan.“ Ekki verður betur séð en merkingin í þessum dæmum sé svipuð og í bera ekki sitt barr.

Undir lok nítjándu aldar hverfa dæmi um bíða sitt barð að mestu en sögnin bera kemur í stað bíða. Í Fjallkonunni 1893 segir: „Ekkjan ber aldrei barð sitt rétt upp frá því.“ Í Landskjálftum á Íslandi eftir Þorvald Thoroddsen frá því um 1900 segir: „fjölda margir munu aldrei bera sitt barð eða verða jafngóðir.“ Í Fjallkonunni 1900 segir: „síðan hefir Spánn aldrei borið sitt barð.“ Í Heimskringlu 1922 segir: „Og beri Alþjóðafélagið barð sitt eftir þetta.“ Í Heimskringlu 1943 segir: „Bar Rosseau-nýlendan ekki barð sitt eftir þetta.“ Í Heimskringlu 1946 segir: „Þó jafnvel þjóðirnar [...] reisi þeim nú í þakkarskyni níðstöng, munu Bandaríkin barð sitt bera.“ Dæmin þrjú frá tuttugustu öld eru öll úr vesturíslensku sem sýnir að þetta hefur varðveist lengur þar.

Nútíðarmynd sambandsins, bera ekki sitt barr, kemur fyrst fyrir í orðabók Björns Halldórssonar, Lexico Islandico-Latino-Danicum, frá síðari hluta átjándu aldar að því er Jón G. Friðjónsson segir í Merg málsins. En þar er reyndar notuð myndin bar – „Hann ber ekki sitt bar úr þessu“. Sama máli gegnir um öll nítjándu aldar dæmi á tímarit.is, það elsta í Skírni 1861: „bar ekki sitt bar hin næstu 100 ár.“ Myndin barr kemur ekki fyrir í þessu sambandi fyrr en í Heimskringlu 1909: „En eftir það kvaðst hann aldrei hafa borið sitt barr.“ Allmörg dæmi eru þó um myndina barr í öðru samhengi á tímarit.is frá síðustu áratugum nítjándu aldar, en fyrst hún kemur ekki fyrir í umræddu sambandi má spyrja hvort barr og bar sé endilega sama orðið.

Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er bar sérstakt flettiorð sem er skýrt 'fræ fífunnar' og 'frjóangi' en einnig sem 'barr' – þessar skýringar er einnig að finna í Íslenskri orðabók. Það er sem sé vel hugsanlegt að merking orðsins bar í bera ekki sitt bar sé ekki 'barr'. Í Merg málsins segir Jón G. Friðjónsson: „Líkingin er dregin af barrtré sem fellir nálarnar.“ Mér finnst þetta ekki endilega líkleg skýring í ljósi þess að þegar sambandið kom fram voru engin barrtré á Íslandi. Auðvitað gæti þetta verið komið úr dönsku eða myndað út frá dönskum aðstæðum, en önnur skýring liggur þó beinna við – að bar merki þarna 'frjóangi' eða 'brumhnappur' – sem raunar er ein skýring myndarinnar barr í Íslenskri orðabók, með dæminu bera ekki sitt barr.

Hér eru komnar fjórar myndir sambandsins: bíða sitt barð, bera sitt barð, bera sitt bar, bera sitt barr – og sú fimmta, bíða sitt barr, kemur fyrir í kvæði eftir Stephan G. Stephansson: „Er hitnaði skap hans þá beið hann sitt barr.“ Reyndar eru samböndin langoftast höfð með neitun – bíða/bera ekki sitt barð/bar/barr. Spurningin er hvernig hægt sé að koma þessu heim og saman. Byrjum á sögninni sem er upphaflega bíða en verður síðar bera. Þegar sögnin bíða tekur þolfallsandlag merkir hún yfirleitt 'hljóta, fá, öðlast'. Það má því hugsa sér að bíða ekki sitt bar(r) merki 'bruma ekki', 'fá ekki frjóanga' eða eitthvað slíkt, og bera ekki sitt bar(r) hefur þá sömu merkingu – 'bera ekki brum', 'bera ekki frjóanga' eða eitthvað í þá átt.

Þá er eftir að skýra barð. Það orð getur haft ýmsar merkingar en engin þeirra sem er gefin upp í orðabókum virðist eiga við þarna. Eina skýringin sem mér kemur í hug er sú að barð hafi getað merkt það sama og bar(r). Kvæði Benedikts Jónssonar Gröndal sem áður var vitnað til og heitir „Heilsan“ finnst mér geta bent til þess: „Á haustin allir fíflar fölna / en furðuverk ei lítið er: / Þeir hljóta fyrst að sortna og sölna, / svo endurlifni þeirra fjer [þ.e. fjör];  / en hvört minn fífill bíður barð / blinduð skynsemi tvíla varð.“ Þarna virðist barð merkja bókstaflega 'fræ' eða 'frjókorn'. En hvað sem um þetta er, og hvernig sem tengslum mismunandi mynda orðasambandsins er háttað, virðist orðalag áðurnefndrar fréttar DV eiga fullan rétt á sér.

Eitt sinn var spurt á Vísindavefnum „Hvernig bregður maður einhverjum í þátíð?“ og með fylgdi skýringin: „Orðin að bregða einhverjum eru sjaldan notuð í þátíð. Hvað segir maður þegar maður er nýbúinn að bregða einhverjum? Ég bregðaði þér?“ Í svari Guðrúnar Kvaran segir: „Ein ástæða þess að þátíð er sjaldan notuð í annarri persónu eintölu er að sambandið þú brást mér merkir yfirleitt 'þú hefur svikið mig' og sambandið þú brást mér það er 'lést mér bregða' gæti valdið misskilningi.“ Þetta er í sjálfu sér rétt en hins vegar var ekki spurt um aðra persónu eintölu heldur fyrstu persónu sem ætti að vera ég brá þér. Það gæti vissulega misskilist líka – merkingin er augljóslega önnur í „Ég brá þér á sniðglímu og þú lást“ í Fálkanum 1965.

Það virðist þó vera rétt að í þeirri merkingu sem hér um ræðir er sögnin sjaldan notuð í þátíð – en hið sama gildir reyndar um nútíðina. Í nær öllum dæmum sem ég hef fundið um sögnina í hinni nýju setningagerð með nefnifallsfrumlagi og þágufallsandlagi stendur hún nefnilega í nafnhætti en ekki í persónuhætti. Þetta sést á notkunardæminu í Íslenskri nútímamálsorðabók – hættu að bregða henni sífellt – og í dæmum í fyrri pistli mínum um bregða. Örfá dæmi um persónuhátt má þó finna á samfélagsmiðlum, t.d. „Ég tek aldrei eftir því að hann sé sofandi fyrr en kennarinn bregður honum“ á Hugi.is 2009, „Hún brá honum illilega“ á Twitter 2014, og „Ef hún fer í fýlu þá bregður henni“ á Twitter 2016. En þetta eru algerar undantekningar.

Þótt sögnin bregða sé að þróa með sér nýja setningagerð og þar með bæta við sig merkingu virðist hún því ekki komin alla leið í þessu ferli – málnotendur geta notað hana á nýjan hátt í nafnhætti en af einhverjum ástæðum mun síður í persónuháttum. Vissulega gæti slík notkun valdið misskilningi vegna samfalls eins og áður er nefnt, en það er þó ekki nægileg skýring á þessum mun. Í fyrsta lagi er líka samfall í nafnhætti sem ætti þá eins að geta valdið misskilningi – ég reyndi að bregða þér getur merkt bæði 'ég reyndi að láta þér bregða' og 'ég reyndi að fella þig'. Í öðru lagi eru ótal dæmi í málinu um samfall beygingarmynda sem virðist ekki valda neinum vandræðum. Hugsanlega eru þarna bara eðlileg stig í þeirri þróun sem um er að ræða.

Um þátíðina bregðaði sem nefnd var í spurningunni á Vísindavefnum eru ýmsar munnlegar heimildir en mjög litlar skriflegar. Henni mun lengi hafa brugðið fyrir en líklega þó einkum í máli barna, bæði í merkingunni 'gera hverft við' og '(reyna að) fella' og e.t.v. fleiri merkingum sagnarinnar. Það er þó hugsanlegt að hún sé í seinni tíð fremur notuð í merkingunni 'gera hverft við' til að forðast samfall við merkinguna '(reyna að) fella' þannig að ég brá þér merki 'ég reyndi að fella þig' en ég bregðaði þér merki  'ég gerði þér hverft við'. Þetta er þó aðeins tilgáta en flest þeirra fáu ritmálsdæma sem ég hef um bregðaði virðast fremur hafa merkinguna 'gera hverft við' þótt stundum skorti samhengi til að skera úr um merkinguna með vissu.

Í Risamálheildinni eru aðeins tíu dæmi um myndina bregðaði en í þeim flestum er réttmæti hennar reyndar dregið í efa. Á Hugi.is 2007 segir: „ég fór þarna bakvið gaurinn og bregðaði? honum“ og í athugasemd segir: „bregðaði -> brá (sama hversu skringilega það kann að hljóma).“ Á Bland.is 2007 segir: „Hann bregðaði mér er eitt ljótasta orðskrípi sem ég hef heyrt.“ Á Bland.is 2011 segir: „þetta gæti vel verið vitlaust orðað hjá mér en bregðaði er allavega ekki til.“ Einnig eru fimm dæmi um lýsingarháttinn bregðað – á Bland.is 2015 segir: „Hann virðist hafa kitlað og gripið um upphandlegg hennar í framhaldi af því að hafa bregðað henni.“ Það er þó ekki að sjá að þessar myndir séu í verulegri notkun í máli fullorðinna – enn sem komið er.

Sterka sögnin bregða er með algengari sögnum málsins og hefur ýmsar merkingar eins og títt er um slíkar sagnir. Ein þeirra er 'verða hverft við, verða bilt við, kippast til' og í þeirri merkingu tekur sögnin þágufallsfrumlag sem vísar til þeirra sem bregður, eins og „Mér brá og stóð alveg stjarfur“ í Skessuhorni 2020. Í þessari merkingu kemur sögnin fyrir í fornu máli í samböndum eins og bregða í brún og bregða við. Í Laxdæla sögu segir: „Þá brá Guðrúnu mjög í brún um atburð þenna.“ Í Brennu-Njáls sögu segir: „Þeir Grímur og Helgi komu heim áður borð voru ofan tekin og brá mönnum mjög við það.“ Einnig kemur þessi merking fyrir í lýsingarhættinum brugðið – í Bárðar sögu Snæfellsáss segir: „Ekki sáu þeir presti brugðið um nokkuð.“

En á seinustu árum er sögnin í þessari merkingu farin að sjást í nýrri setningagerð þar sem hún hefur geranda og fær þar með merkinguna 'gera (e-m) bilt við, hverft við'. Í stað þess að hafa þágufallsfrumlag hefur hún þá nefnifallsfrumlag og þágufallsandlag, í setningum eins og „Ég fór á bak við hurð og ætlaði að bregða honum í góðu gríni“ í Fréttablaðinu 2013. Frumlagið vísar þá til þeirra sem gera einhverjum bilt við en þágufallsliðurinn hefur sama hlutverk og í hinni setningagerðinni þótt hér sé hann ekki frumlag heldur andlag. Þessi notkun sagnarinnar virðist vera nýleg – hún er hvorki nefnd í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 né síðustu útgáfu Íslenskrar orðabókar en er hins vegar gefin í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Á Vísindavefnum segir Guðrún Kvaran að það sé „einkum í máli barna“ sem notkun bregða með nefnifallsfrumlagi og þágufallsandlagi komi fyrir. Svarið er frá 2002 og þetta bendir til þess að þessi notkun hafi verið nýjung á þessum tíma og aldur dæma á tímarit.is bendir til hins sama. Elsta örugga dæmið sem ég hef fundið um þessa notkun er í Fjarðarpóstinum 1991: „Bregða honum, því þá hrekkur hann í kút.“ Í Tímanum 1993 segir: „áhorfandinn [...] sér lítið annað en andlit söguhetjunnar og veit þá að nú á að bregða honum.“ Í DV 2006 segir: „Vargas ætlað að hjálpa rúmlega tvítugum frænda sínum [...] að losna við hiksta með því að bregða honum hressilega.“ Í DV 2010 segir: „Ég ætla ekkert að drepa hann – bara bregða honum smá.“

Í grein Guðrúnar segir enn fremur: „Sambandið að bregða einhverjum er vel þekkt, meðal annars í glímu, um að gera tilraun til að fella einhvern. Sambandið að láta einhverjum bregða merkir að 'láta einhvern hrökkva við', til dæmis ,,lét ég þér bregða?“ Þessum samböndum slær oft saman, einkum í máli barna, þannig að sagt er t.d. ,,ég ætlaði ekki að bregða þér,“ það er 'láta þig hrökkva við' eða ,,brá ég þér?“ 'lét ég þig hrökkva við'.“ Þótt aðrar merkingar sagnarinnar geti vissulega hafa haft áhrif þarna er engin nauðsyn að líta svo á að þarna sé samböndum að slá saman. Eðlilegast er að segja að sögnin bregða í tiltekinni merkingu sé að þróa með sér nýja setningagerð með bæði frumlagi og andlagi í stað eintóms frumlags.

Þarna er sem sé að verða til parið þér brá – ég brá þér. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að sögn sem hefur verið notuð án geranda komi sér upp geranda ef hægt er að hugsa sér einhvern slíkan, eins og auðvelt er í þessu tilviki. Allnokkur dæmi eru í málinu um sagnir sem ýmist eru notaðar með þágufallsfrumlagi án geranda eða nefnifallsfrumlagi sem táknar geranda og þágufallsandlagi, t.d. fénu fjölgaði – hann fjölgaði fénu. Sögnin bregða virðist vera að ganga inn í það mynstur. Einnig eru til sambærileg víxl þar sem nefnifallsfrumlag sem ekki táknar geranda verður að þolfallsandlagi þegar gerandi bætist við, t.d. garðurinn stækkaði – hún stækkaði garðinn. Sögnin streyma hefur nýlega bæst í það mynstur eins og ég hef skrifað um.

Ég var spurður í morgun hvort ekki væri „alveg í lagi að segja af gefnu tilefni“. Ég sagði að það hefði yfirleitt verið kennt að það væri rangt, og í Málfarsbankanum segði: „Athuga þó að sagt er að gefnu tilefni.“ Aftur á móti er sagt af engu tilefni, af þessu tilefni o.s.frv. Ástæðan fyrir því að ekki er notuð sama forsetning í af engu tilefni og að gefnu tilefni er sú að setningagerðin er önnur. Í fyrra dæminu stendur óákveðna fornafnið engu sem einkunn með tilefni en í því seinna stendur lýsingarhátturinn gefnu sem viðurlag og gæti líka staðið á eftir nafnorðinu – að tilefninu gefnu eða að þessu tilefni gefnu. Merkingin er þá 'eftir að tilefni hefur verið gefið'. Aftur á móti er útilokað að breyta orðaröð í hinu dæminu og segja *af tilefni(nu) engu.

Forsetningin að hefur því sams konar tímatilvísun í að gefnu tilefni og hún hefur í ýmsum samböndum eins og að loknu verki, að liðnum degi, að honum látnum o.s.frv.. En sú tilvísun er væntanlega ekki sérlega ljós í huga málnotenda í sambandinu að gefnu tilefni, enda er tímavísunin ekki eins ríkur þáttur í gefa og í ljúka, líða og látast. Við það bætast áhrif frá öðrum samböndum með tilefni þar sem forsetningin af er notuð, eins og af þessu tilefni og af engu tilefni. Þess vegna „verður að læra sérstaklega hvort orðið er notað“ segir Árni Böðvarsson í Íslensku málfari og leggur áherslu á að rétt sé „að segja [...] að gefnu tilefni, [...] en [...] „af gefnu tilefni“ er rangt.“ Sama gerir Jón G. Friðjónsson í „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu 2003.

En það er sannarlega engin nýjung að segja af gefnu tilefni. Alls eru hátt í 3.400 dæmi um það samband á tímarit.is, það elsta í Norðanfara 1882: „Af gefnu tilefni frá minni hálfu.“ Dæmin um að gefnu tilefni eru vissulega sex sinnum fleiri, eða um 20.400, en það elsta er úr Skuld 1877 og því litlu eldra en elsta dæmið með af: „Að gefnu tilefni skulum vér geta þess.“ Í Risamálheildinni er munurinn öllu minni – þar eru dæmin með að rúmlega fjórum sinnum fleiri en dæmin með af. Eins og við er að búast fara áhrifin líka í hina áttina, þannig að að komi í stað af. Á tímarit.is eru samtals hátt í 2.500 dæmi um að því tilefni og að þessu tilefni í stað af því tilefni og af þessu tilefni, og í Risamálheildinni eru hátt í 2.200 dæmi um sömu sambönd.

Í samfélagsmiðlahluta Risamálheildarinnar eru dæmin um af gefnu tilefni meira en helmingur á við dæmin um að – 962 á móti 1716. Það er því ljóst að í óformlegu máli almennra málnotenda er sambandið af gefnu tilefni mjög algengt. Í pistli frá 2018 í Málfarsbankanum segir Jón G. Friðjónsson: „verð ég að viðurkenna að ég sé engan merkingarmun á orðasamböndunum að gefnu tilefni og af gefnu tilefni; ég hef ekki séð nein dæmi er sýni þennan mun.“ Það er þá tæpast við því að búast að almennir málnotendur sjái nokkurn mun sem leiðbeini þeim um hvora forsetninguna „eigi“ að nota og það verður þá bara utanbókarlærdómur sem veldur ruglingi. Auðvitað er löngu komin hefð á af gefnu tilefni og algerlega fráleitt að telja það rangt.

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir „Þurftu frá að hverfa vegna blindfærðar“ og orðið blindfærð er einnig notað í texta fréttarinnar. Í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ var bent á þetta og sagt: „Ég vandist því að talað var um blindbyl annars vegar og ófærð hins vegar.“ Orðið blindfærð er ekki að finna í neinum orðabókum en þetta er samt ekki fyrsta dæmið um það. Á Facebook-síðu mbl.is 2015 segir: „hætta er á blindfærð á fjallvegum með kvöldinu“ og á mbl.is 2024 segir: „Spáð er 14 til 18 metrum á sekúndu, blindfærð og skafrenningi.“ Nú hefur blindfærð reyndar verið breytt í blindófærð sem er gefið í Íslensku orðaneti og eitt dæmi finnst um, í Vikuútgáfu Alþýðublaðsins 1932: „heimilisfeðurnir reknir af heimilum sínum í blindófærð um hávetur.“

Þótt blind(ó)færð hljómi ókunnuglega er löng hefð fyrir því að nota hvorugkyn lýsingarorðanna blindaður og blindur um lélegt skyggni, oftast vegna snjókomu – einkum þegar fólk er á ferð. Í Degi 1957 segir: „Gerði þá myrkt af hríð og mjög blindað.“ Í Morgunblaðinu 2008 segir: „Mikið hafði snjóað í logni um nóttina og því mjög blindað.“ Í Vísi 1961 segir: „Dimmt var í lofti, snjór yfir öllu og mjög blint.“ Í Morgunblaðinu 2008 segir: „Loka varð Reykjanesbraut um tíma en mjög blint var á brautinni.“ Einnig má finna dæmi um að lýsingarorðið blindur sé notað með nafnorðinu færð – í Fréttablaðinu 2007 segir: „því gæti orðið nokkuð blind færð.“ Þarna er auðvitað stutt yfir í samsetninguna blindfærð sem er ágætlega gagnsæ.

Nokkrar samsetningar sem enda á -færð eru til – langalgengust auðvitað ófærð en einnig t.d. vetrarfærð, vonskufærð, kafalds(ó)færð, þæfings(ó)færð. Tvö þau síðarnefndu koma fyrir bæði með -færð og -ófærð sem seinni lið. Ég sé ekki að blindfærð – eða blindófærð, hvort sem heldur væri – sé neitt verri eða óeðlilegri samsetning. Einhverjum gæti fundist þetta orð óþarft vegna þess að það merki sama og ófærð en ég er ósammála – merkingin í blindfærð er þrengri en í ófærð vegna þess að fram kemur að ástæða ófærðarinnar er vont skyggni. Ef ástæðan er snjór á vegum frekar en vont skyggni er hins vegar hægt að tala um kafalds(ó)færð eða þæfings(ó)færð. Mér finnst blindfærð gott og gagnlegt orð – og alveg ástæðulaust að breyta því í blindófærð.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ um „gott, kraftmikið og valdeflandi orð“ sem mætti nota sem þýðingu á enska orðinu survivor. Skýring þess orðs í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi er í þrennu lagi: '1. eftirlifandi, maður sem lifir (e-n) . 2. e-r sem kemst lifs af. 3. e-ð sem enn er til eða heldur velli.' Í umræðum í „Málspjalli“ var stungið upp á orðum eins og sigurvegari og lifandi og nýyrðum eins og yfirstígandi, þraukari og tóri, auk þess sem ýmis nefndu lýsingarorð eins og lífseigur, þrautseigur og bjargfær eða orðasambönd eins og lifa af og bentu á að ekki væri alltaf nauðsynlegt að nota nafnorð í íslensku þótt það sé gert í ensku. Það er alveg rétt, en í þessu tilviki væri samt gott að hafa eitthvert nafnorð tiltækt.

Einn möguleiki væri að nota nafnorðið aflifandi – í fleirtölu aflifendur. Það orð hefur reyndar áður skotið upp kollinum, í umræðu um sams konar fyrirspurn í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ fyrir rúmu ári. Þar sagði Arnþrúður Heimisdóttir: „Orðið væri trúlega „aflifandi“, ef það nýyrði væri til.“ En það er ekkert því til fyrirstöðu að taka þetta orð upp og nota það í þessari merkingu. Það má hugsa sér að það sé leitt af lýsingarhætti nútíðar af sögninni aflifa sem er til í málinu og gefin í Íslenskri orðabók í merkingunni 'lifa af, lifa e-n' með dæmunum aflifa harðan vetur og aflifa ættmenn sína. Hér væri það fyrri merkingin og dæmið sem ætti við – í Víkverja 1874 segir t.d.: „Nú erum vér hér og víðar á landinu búnir að aflifa harðan vetr.“

Orðið aflifandi er hliðstætt við eftirlifandi sem vissulega er oftast notað sem lýsingarorð í merkingunni 'sem lifir eftir andlát tiltekins manns' (hún er eftirlifandi eiginkona hans)  en getur einnig verið nafnorð í merkingunni 'sá sem eftir lifir (eftir að aðrir deyja)' og er þá einkum notað í fleirtölu (eftirlifendur styrjaldarinnar, sjálfsvíg eru erfiðust fyrir eftirlifendur). En í stað þess að hugsa sér að nafnorðin aflifandi og eftirlifandi séu upphaflega lýsingarháttur nútíðar af sjaldgæfu sögnunum aflifa og eftirlifa má líta svo á að þarna sé um að ræða lýsingarhátt nútíðar af sögninni lifa, lifandi, og forsetningunum af og eftir sé bætt þar fyrir framan. Hvort tveggja er í fullu samræmi við íslenskar orðmyndunarreglur. Mér finnst aflifandi alveg koma til greina.

En auðvitað er þetta ekki fullkomið orð fremur en flest önnur nýyrði og einhverjum kann að finnast að það nái ekki merkingunni í survivor eða sé villandi. Enska orðið merkir oft eða jafnvel oftast ekki beinlínis 'lifa af' heldur 'komast af, komast í gegnum' eða eitthvað slíkt (t.d. er talað um sexual assault survivor) og í umræðum var reyndar bent á að afkomandi væri kannski besta orðið – ef það væri ekki frátekið fyrir aðra merkingu. Í umræðum var líka nefnt að orðið væri óþægilega svipað aflífandi af sögninni aflífa. Þegar orð eru ókunnugleg reynum við alltaf að lesa einhverja merkingu út úr þeim og lendum þá stundum á villigötum. En ef málsamfélagið gefur nýjum orðum ákveðna merkingu venjumst við henni yfirleitt fljótlega.

Fyrirsögnin „Leigubílstjórar kölluðu til lögreglu vegna hvors annars“ vakti athygli mína á mbl.is í dag, og einnig orðalagið „Tveir leigubílstjórar óskuðu eftir aðstoð lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu vegna hvers annars“ í texta fréttarinnar. Þarna er í tveimur atriðum vikið frá málstaðli – því sem venjulega er talið „rétt mál“. Annað atriðið varðar notkun fornafnanna hvor og hver. Í Málfarsbankanum segir: „Óákveðna fornafnið hvor á við þegar rætt er um annan af tveimur“ og „Fornafnið hver á við þegar rætt er um einn af þremur eða fleirum.“ Þarna er innbyrðis ósamræmi í fréttinni – fornafnið hvor er réttilega notað í fyrirsögninni miðað við þetta, en í texta fréttarinnar er fornafnið hver notað þrátt fyrir að bílstjórarnir séu aðeins tveir.

Hitt atriðið þar sem vikið er frá málstaðli er fallið á hvor/hver og staða forsetningarinnar í samböndunum. Í Málfarsbankanum segir: „Orðin hvor og annar eiga ekki að beygjast saman. Orðið hvor á að standa í sama falli og gerandinn (venjulega í nefnifalli) en annar stendur nær aldrei í nefnifalli.“ Síðan eru tekin nokkur dæmi um þetta, m.a. „Þeir óku hvor til annars (ekki: „til hvors annars“)“ – forsetningin á sem sé að standa næst á undan orðinu sem hún stjórnar. Þetta dæmi er sambærilegt við dæmin í fréttinni nema þar er notuð forsetningin vegna en ekki til, en báðar stjórna eignarfalli. Í fyrirsögninni og fréttinni hefði því þurft að standa hvor vegna annars en ekki vegna hvors/hvers annars til að orðalagið samræmdist því sem talið er „rétt“.

Þegar málfar sem víkur frá málstaðli sleppur í gegnum nálaraugað á vefmiðlum er algengt, a.m.k. á mbl.is, að því sé fljótlega breytt og fært í viðurkennt horf – væntanlega ýmist vegna þess að starfsfólk miðilsins sjálfs veitir því athygli að þetta er ekki í samræmi við staðalinn, eða vegna utanaðkomandi ábendinga. En þetta orðalag hefur staðið óhaggað bæði í fyrirsögninni og texta fréttarinnar síðan upp úr klukkan hálf átta í morgun, eða í hátt í tólf tíma þegar þetta er skrifað. Það hlýtur að benda til þess að engin taki eftir orðalagi af þessu tagi, eða það trufli lesendur ekki neitt. Það kemur í sjálfu sér ekki á óvart – ég er nokkuð viss um að „ranga“ orðalagið er í góðu samræmi við málkennd meginþorra málnotenda en það „rétta“ alls ekki.

Þetta staðfestist í raun fyrir nokkrum árum í viðamikilli rannsókn sem við Sigríður Sigurjónsdóttir prófessor stóðum fyrir, eins og ég hef áður skrifað um. Þar var fólk á öllum aldri beðið að leggja mat á ýmsar setningar, þar á meðal þeim líkar vel hvorum við annan sem er sambærilegt við hvor vegna annars og þeim líkar vel við hvorn annan sem er sambærilegt við vegna hvors annars. Verulegur hluti fólks í öllum aldurshópum taldi að fyrri setningin, sú „rétta“, væri annaðhvort „mjög óeðli­leg“ eða „frekar óeðlileg“. Aftur á móti taldi yfirgnæfandi meirihluti fólks í öllum ald­urs­hópum að seinni setningin, sú „ranga“, væri annað­hvort „mjög eðlileg“ eða „frekar eðlileg“, en mjög fáum fannst hún „mjög óeðlileg“ eða „frekar óeðli­leg“.

„Ranga“ notkun sambandsins hvor annar má rekja alveg aftur á sextándu öld og í rannsókn sem Dagbjört Guðmundsdóttir gerði á notkun sambandanna fyrir tíu árum fann hún á áttunda þúsund dæma frá tuttugustu öld um „ranga“ notkun þess á tímarit.is. Í ljósi þess sem að framan segir má spyrja hvaða tilgangi það þjóni, og hvaða vit sé í því, að halda áfram að kenna málnotkun sem er greinilega í andstöðu við málkennd venjulegra málnotenda sem hina einu réttu, en telja almenna málnotkun „ranga“. Mín skoðun er sú að það geri ekki annað en rugla málnotendur í ríminu og eina vitið sé að taka hina „röngu“ notkun í sátt, við hlið hinnar „réttu“. Það er ekkert að því að málnotendur eigi val – íslenskan þolir það alveg.