Eiríkur Rögnvaldsson

Sterk karlkynsorð sem hafa ö í stofni í nefnifalli eintölu eru viðsjálsgripir vegna þess að þau geta haft þrenns konar beygingu. Stærsti flokkurinn eru orð eins og köttur sem skipta ö út fyrir e í þágufalli eintölu (ketti) og nefnifalli og þolfalli fleirtölu (kettir, ketti) en fyrir a í eignarfalli eintölu (kattar) og fleirtölu (katta). Svo eru til orð þar sem -ur er ending nefnifalls eintölu og ö helst í allri beygingunni, eins og höldur (eignarfall eintölu hölds, nefnifall fleirtölu höldar); og enn önnur halda ö í allri beygingunni og hafa stofnlægt -r, eins og jöfur (eignarfall eintölu jöfurs, nefnifall fleirtölu jöfrar). Við þetta má bæta orðum með jö í stofni eins og fjörður – þau beygjast eins og köttur að því undanskildu að þau fá i þar sem hin orðin fá e (firði, firðir).

Vandinn er sá að það er engin leið að ráða beyginguna af nefnifalli eintölu einu saman, heldur verður að læra það fyrir hvert orð um sig í hvern þessara flokka það fellur. Þetta er ekkert vandamál með algeng orð eins og köttur og fjörður, enda er beyging þeirra ekkert á reiki. En málið vandast með sjaldgæfari orð, sem fólk rekst síður á í aukaföllum. Orðin kökkur og mökkur beygjast venjulega eins og köttur, en talsvert er um að ö sé haldið í þágufalli og eignarfalli eintölu – kökk, mökk í stað kekki, mekki; kökks, mökks í stað kakkar, makkar. Þetta er ekki nýtt – elsta dæmi um mökks er frá 1878. Athugið að tengsl eru milli stofnsérhljóðs og endingar – ef annað  breytist breytist hitt líka. Það eru engin dæmi um *kökkar, *mökkar í eignarfalli eintölu.

Annað dæmi um orð sem hefur flakkað milli flokka er höldur sem í fornu máli merkir 'jarðeigandi, óðalsbóndi' en er sagt „fornt/úrelt“ í þeirri merkingu í Íslenskri orðabók – í Íslenskri nútímamálsorðabók er það einfaldlega skýrt 'karlmaður'. Í nútímamáli kemur það þó einkum fyrir sem heiti á bílaleigu, Höldur. Það hefur tilhneigingu til að beygjast eins og köttur – í Alþýðublaðinu 1993 segir t.d.: „Við hjá Heldi stöndum þetta af okkur.“ Gísli Jónsson minntist margoft á þetta orð í þáttum sínum um „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu og undraðist árið 1987 „hversu furðulega mönnum gengur illa að fara með jafneinfalt orð og fyrirtækisheitið Höldur. Það beygist nákvæmlega eins og hestur: Höldur, um Höld, frá Höldi, til Hölds.“

Svo er það mögur sem í fornu skáldamáli merkti 'sonur' en kemur í nútímamáli helst fyrir í samsetningunni ástmögur sem skýrt er 'maður sem nýtur mikillar hylli' í Íslenskri nútímamálsorðabók – það eru ekki síst þeir Jónas Hallgrímsson og Jón Sigurðsson sem fá þessa einkunn. Orðið mögur, og samsetningin ástmögur, beygðist eins og köttur en nokkur tilhneiging er til að hafa r-ið stofnlægt og segja ástmögri, ástmögurs í þágufalli og eignarfalli eintölu í stað hinna „réttu“ forma ástmegi, ástmagar – sem ég verð að viðurkenna að mér finnst hljóma undarlega. Einnig má finna dæmi um að orðið sé beygt eins og höldur, þ.e. stofninn hafður ástmög- en ö haldið í allri eintölunni og sagt ástmög í þágufalli og ástmögs í eignarfalli.

Á bak við þetta eru tvær vel þekktar tilhneigingar sem stundum vinna hvor gegn annarri. Önnur er sú að halda sama stofnsérhljóði í allri beygingunni eins og þegar mekki, makkar verður mökk, mökks, og ástmagar verður ástmögurs eða ástmögs. Hin er að laga beygingu orða með sjaldgæf beygingarmynstur að beygingu fjölskipaðri flokka, eins og þegar Höldi, Hölds verður Heldi, Haldar. Ég er almennt þeirrar skoðunar að æskilegt sé að halda í málhefð og þess vegna mæli ég ekki með þeim frávikum frá henni sem hér hafa verið nefnd. Hins vegar eru þau sárasaklaus og engin ástæða til að amast við þeim – ótal dæmi eru um það að fornu og nýju að orð færist milli beygingarflokka og í fæstum tilvikum vita almennir málnotendur af þvi að það hefur gerst.

Á Facebook-síðu Miðju máls og læsis var spurt hvernig hægt væri að þýða enska orðið phubbing sem væri „notað til að lýsa því þegar skjánotkun foreldra verður til þess að fækka samskiptum við börn“. Ég hafði aldrei rekist á þetta orð en gúglaði það og komst að því að merkingin er í raun víðari – það vísar til hvers kyns tilvika þar sem rafræn samskipti eru tekin fram yfir bein samskipti við fólk sem er í návist manns í raunheimum, tilvik þar sem fólk sýnir öðrum áhugaleysi og vanvirðingu með síma- eða tölvunotkun sinni, svo sem með því að skoða símann eða skrifa skilaboð í miðju samtali, matarboði, á fyrirlestri o.s.frv., hafa síma á borðinu meðan á máltíð stendur og annað slíkt – hegðun sem við þekkjum flest (alltof) vel.

Nú er vitanlega stundum sagt að við þurfum ekki alltaf að elta orðaforða enskunnar – þótt enska hafi orð yfir eitthvað þýði það ekki endilega að íslenska þurfi nauðsynlega að hafa samsvarandi orð, heldur sé oft hægt að nýta þau orð sem fyrir eru og orða hlutina á annan hátt en gert er í ensku. Það er satt og rétt, en ég sé samt ekkert að því að búin séu til orð ef kallað er eftir þeim – þau eru þá notuð af þeim sem vilja, og ættu ekki að trufla málnotkun annarra eða valda þeim hugarangri. Í þessu tilviki sé ég alveg að íslenskt orð gæti verið gagnlegt við ýmsar aðstæður og þess vegna fór ég að velta fyrir mér hvernig það gæti verið. Fyrsta hugmyndin var að líkja eftir myndun enska orðsins sem er svokallaður sambræðingur (portmanteau á ensku).

Í sambræðingi eru bútar úr tveimur orðum felldir saman. Í þessu tilviki eru notaðir tveir fyrstu stafirnir í orðinu phone og settir í stað tveggja þeirra fyrstu í orðinu snubbing – úr verður sambræðingurinn phubbing. Ýmis dæmi eru um slíka orðmyndun í ensku – það langþekktasta í seinni tíð er Brexit sem er sambræðingur úr Britain og exit. Þetta er frábrugðið venjulegri samsetningu að því leyti að bútarnir sem bræddir eru saman eru oftast ekki sjálfstæðir orðhlutar í venjulegum skilningi, ekki ph í phone, ubbing í snubbing eða Br í Britain. Eins og ég hef skrifað um er orðmyndun af þessu tagi mjög sjaldgæf í íslensku nema helst í gamni, þótt reyndar megi færa rök að því að eitt algengasta orð málsins, tölva, sé sambræðingur út tala og völva.

Þessi aðferð er því varla heppileg í íslensku og eðlilegra að athuga hvort hægt sé að búa til lipurt samsett orð. Mér datt í hug orðið símahuns – huns er ekki til í málinu, a.m.k. ekki gefið í orðabókum, en er eðlileg myndun af sögninni hunsa. Orðið skjáhuns kæmi einnig til greina – það er víðara og styttra. Orðin eiga sem sé að koma því á framfæri að umhverfið er hunsað í þágu símans eða skjásins. Vissulega væri hægt að lesa gagnstæða merkingu úr orðunum, þ.e. að verið væri að hunsa símann eða skjáinn, en það er eðli flestra samsetninga, jafnvel þeirra sem eru taldar gagnsæjar, að við þurfum að læra hvernig þau eru hugsuð. Ef þessi orð komast í notkun venjast þau smátt og smátt og merkingin sem þeim er gefin festist við þau.

Orðasambandið af og til í merkingunni 'við og við, stundum' er komið af af og til í dönsku sem aftur er komið af ab und zu í þýsku, og hefur verið notað í íslensku frá því snemma á nítjándu öld eins og Jón G. Friðjónsson hefur rakið. Sambandið hefur stundum verið látið gjalda uppruna síns – í Alþýðublaðinu 1976 segir Guðni Kolbeinsson: „orðatiltækið af og til er dönskusletta sem náð hefur mikilli útbreiðslu. Vilji menn vanda mál sitt ber þeim þvi að forðast þetta orðasamband.“ Í dálknum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 1990 segir Jón Aðalsteinn Jónsson: „Fyrir miðja þessa öld mun nemendum almennt hafa verið bent á það af móðurmálskennurum, að ekki færi vel á að nota orðasambandið af og til í vönduðu máli, enda óbreytt tekið úr dönsku.“

Líklega hefur af og til almennt verið tekið í sátt núorðið, en óvíst er að sama gildi um áþekkt samband sem ég heyrði í útvarpi í gær og virtist vera notað í sömu eða svipaðri merkingu – af og á. Ég kannaðist ekki við þá notkun, en við athugun kom í ljós að sambandið hefur verið notað í þessari merkingu a.m.k. frá aldamótum. Í Morgunblaðinu 2001 segir: „þetta er búið að vera núna af og á í bráðum 20 ár sem ég man eftir erni í borginni.“ Í DV 2001 segir: „Við erum búnar að vera að æfa af og á síðan í desember.“ Á Bland.is 2004 segir: „Ég á lítinn strák sem var með í eyrunum af og á í eitt ár.“ Á málefnin.com 2007 segir: „Ég hef búið í Noregi af og á síðan 2010.“ Á Bland.is 2007 segir: „Ég hef notað svefnlyf af og á í nokkur ár.“

Þótt sambandið hafi framan af verið mest áberandi í óformlegu málsniði samfélagsmiðla eins og venja er um nýjungar hefur það einnig sést iðulega í vef- og prentmiðlum, einkum undanfarin tíu ár eða svo. Í DV 2014 segir: „Við höfum verið af og á í Serbíu í fjórar vikur.“ Í Vísi 2015 segir: „Mótmælin hafa staðið yfir af og á í um tvær vikur.“ Á mbl.is 2017 segir: „Upp úr því starfaði hún af og á með hléum en í seinni tíð nokkuð óslitið.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Ég hef starfað á sjó af og á síðan ég var 8 ára.“ Í Stundinni 2021 segir: „þeir gorta sig jafnvel að því að vera dottnir í leiki sem þeir hafa spilað af og á frá níu ára aldri.“ Á fótbolti.net 2023 segir: „Ítalinn hafði háð baráttu við illvígt krabbamein í brisi, af og á frá árinu 2017.“

Varla leikur vafi á að þá notkun sambandsins sem hér um ræðir má rekja til ensku þar sem off and on (eða on and off) hefur einmitt þessa merkingu. Stundum má reyndar líta svo á að merkingin sé fremur 'kveikt eða slökkt' eða 'til staðar eða ekki til staðar' eins og í „Hvernig finnst þér þetta af og á samband hjá Helga og Írisi?“ þ.e. 'samband eða ekki samband' í Víkurfréttum 2004, „Veðrið hefur verið óvenjulegt, [...] svona af og á veður‘ þ.e. '(ó)veður eða ekki (ó)veður' í Vísi 2010, „Við Oscar höfum verið saman, af og á, í fimm ár“ þ.e. 'saman eða ekki saman' í Vísi 2013 og „Samband þeirra er af og á til skiptis“, þ.e. 'samband eða ekki samband'  í DV 2022. En vitanlega er mjög skammt á milli þessa og 'við og við, stundum'.

Í ensku er bæði on and off og off and on notað í merkingunni 'við og við, stundum' og stöku dæmi má finna um röðina á og af í íslensku, eins og „starfsemi sveitarinnar er mjög mikið svona á og af alltaf“ í DV 2008 og „ég hef verið þunglyndur í þónokkra mánuði núna (á og af)“ á Hugi.is 2009. En röðin er þó langoftast af og á sem kann að vera að einhverju leyti fyrir áhrif frá af og til. Hvað sem því líður er ljóst að sambandið á og af í umræddri merkingu er komið inn í íslensku og varla á leið út aftur. Ég nota það ekki (enn) og ætla ekki að mæla sérstaklega með því, en það vekur samt ýmsar spurningar, svo sem: Eru ensk áhrif verri en dönsk? Eru ný erlend áhrif verri en gömul? Eða er það sem annað fólk segir verra en það sem við segjum?

Í pistli sem ég skrifaði fyrr í dag notaði ég sambandið gera gott mót sem ég efast um að ég hafi notað áður í riti enda er það ekki gamalt í málinu og er ekki að finna í orðabókum svo að ég sjái. Væntanlega er uppruna sambandsins að leita í notkun orðsins mót í merkingunni 'íþróttamót' og lengi hefur verið talað um að eiga gott mót í merkingunni 'ná góðum árangri á mótinu'. En í Fréttablaðinu 2005 segir Ólafur Stefánsson: „Það er bara að hafa gaman af þessu og standa sig vel. Gera gott mót eins og maður segir stundum. Gott mót er að vera númer eitt eða tvö í riðlinum.“ Þarna er vissulega verið að vísa til handboltamóts en orðalagið „eins og maður segir stundum“ bendir samt til þess að mót sé þarna einnig notað í yfirfærðri merkingu.

Elsta dæmi sem ég finn um sambandið gera gott mót í yfirfærðri merkingu er í Morgunblaðinu 2000: „Þéttur hljómur, kraftur og keyrsla sem og skemmtilegar raddaðar laglínur gera einkar gott mót.“ Sambandið breiddist fljótt út eftir aldamótin – í Viljanum 2001 segir: „Viddi er sniðugur strákur sem mun án efa gera gott mót sem Listóformaður á næsta ári“ og „Setjið X-ið á réttan stað og þá mun Málfó gera gott mót næsta vetur!“. Í DV 2003 segir: „Liturinn gerir gott mót, myndi að minnsta kosti vekja athygli.“ Í DV 2006 segir: „Hún hefur þó ekki þótt gera jafn gott mót með nýju plötunni sinni“ og „Hann kom út fyrir síðustu jól og þótti gera gott mót.“ Í Fréttablaðinu 2006 segir: „Og hún Posh Beckham er aldeilis að gera gott mót í þessari viku.“

Merkingin í gera gott mót í þessum samböndum er 'virka vel, ná góðum árangri, standa sig vel, slá í gegn' eða eitthvað slíkt – svolítið misjöfn eftir samhengi en þó alltaf augljós. Sambandið hefur verið að gera gott mót undanfarin ár. Í Risamálheildinni eru tæp 1600 dæmi um það – í einhverjum þeirra hefur það bókstaflegu merkinguna 'íþróttamót' eins og í „veðrið var auðvitað frábært sem hjálpaði okkur að gera gott mót betra“ í Feyki 2014, en í langflestum tilvikum er þó um yfirfærðu merkinguna að ræða. Sambandið er vissulega fremur óformlegt, enn sem komið er, en af dæmunum í Risamálheildinni eru þó tæp 600 úr öðrum textum af en samfélagsmiðlum og sambandinu hefur m.a. brugðið fyrir í ræðum á Alþingi.

Út frá áðurnefndri notkun sambandsins eiga gott mót í merkingunni 'ná góðum árangri á mótinu' hefur verið farið að túlka sambandið gott mót út af fyrir sig sem 'góður árangur' og eiga gott mót er þá notað í merkingunni 'standa sig vel' eða eitthvað slíkt án þess að vísað sé til móts, eins og í „þarf hinn ungi Petr Cech í markinu líklega að eiga gott mót“ í Fréttablaðinu 2004. En þegar gott mót er þannig farið að lifa sjálfstæðu lífi er hægt að fara að nota það með öðrum sögnum en eiga – gera er kannski notuð vegna þess að hún felur í sér meiri sjálfstæða virkni af hálfu þeirra sem vísað er til en eiga. Íslenskunni er nauðsyn að vera í stöðugri endurnýjun og mér finnst gera/eiga gott mót fín viðbót við flóru íslenskra orðasambanda.

Það vekur athygli þegar framboðslistar fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í vor eru skoðaðir hvað „óháðir“ eru að gera gott mót eins og sagt er. Þeir bjóða fram með Samfylkingunni í Árborg og Suðurnesjabæ, með Sjálfstæðisflokknum í Vogum og Hrunamannahreppi, með Framsóknarflokknum í Suðurnesjabæ og Strandabyggð, með Vinstri grænum í Múlaþingi og Norðurþingi, og svo mætti lengi telja – kannski er þetta bundið við gamla fjórflokkinn, ég finn ekki dæmi um að óháðir bjóði fram með Miðflokknum eða Viðreisn þótt svo kunni vel að vera. Þetta er svo sem ekkert nýtt og ég hef skrifað um þetta áður – „óháðir“ hafa boðið fram í samstarfi við ýmsa flokka í flestum kosningum a.m.k. frá fjórða áratug tuttugustu aldar.

En auðvitað er ekkert vit í þessu. Lýsingarorðið óháður er skýrt 'frjáls, óbundinn' í Íslenskri nútímamálsorðabók, en hópur fólks sem býður fram sameiginlegan lista með tilteknum stjórnmálaflokki er þar með vitaskuld ekki óháður lengur í neinum eðlilegum skilningi orðsins. Hann hlýtur að vera háður flokknum sem hann býður fram með á einhvern hátt – væntanlega hefur verið gerður einhver málefnasamningur eða samstarfssamningur milli aðilanna. Þarna væri t.d. hægt að tala um lista X-flokks og óflokksbundinna eða eitthvað slíkt – en ekki óháðra. Það er misnotkun á lýsingarorðinu óháður. Við þurfum að gæta þess að láta stjórnmálafólk og flokka ekki komast upp með að gera orð merkingarlaus með því að nota þau ranglega.

Í „Málspjalli“ var í gær vakin athygli á fyrirsögninni „Hætta á snjóföllum til fjalla“ á vef Ríkisútvarpsins og spurt hvort fólk kannaðist við orðið snjóföll yfir snjóflóð. Innleggshöfundur sagðist hafa „lengi verið í þessum snjóflóðabransa“ en aldrei heyrt þetta orð – en fannst það reyndar fallegt. Fyrirsögninni hefur nú verið breytt í „Hætta á snjóflóðum til fjalla“ – en var ástæða til þess? Um orðið snjófall eru hátt í fimm hundruð dæmi á tímarit.is en flest frá því fyrir 1940 og tíðni orðsins hefur lækkað mjög á síðustu áratugum – dæmi frá þessari öld eru sárafá. Það er hvorki að finna í Íslenskri nútímamálsorðabók né Íslenskri orðabók en er hins vegar í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 og er þar skýrt 'snjókoma'.

Sú skýring segir samt ekki alla söguna – snjófall er ekki algert samheiti við orðið snjókoma heldur virðist fremur notað um snjóinn þegar hann er kominn á jörðina en um ofankomu, snjókorn á leið til jarðar, og merkir þá oft 'snjódýpt' eða jafnvel 'snjóalög'. Í Alþýðublaðinu 1937 segir: „Snjófalli var svo háttað á jörðu, að líkum varð ei ekið til kirkju.“ Í Degi 1952 segir: „Útvarpið hefur sagt okkur frá 43-48 cm. snjófalli í Reykjavík.“ Í Vísi 1961 segir: „Snjófall á Vestfjarðahálendi var með minnsta móti í vetur að sögn.“ Í Morgunblaðinu 1978 segir: „Reyndist vetrarákoman 4,90 m, sem er snjófall í meðallagi.“ Í Morgunblaðinu 2000 segir: „hluti þess var opnaður um miðjan síðasta mánuð eftir um þrjátíu sentimetra snjófall.“

Verulegur hluti dæma um orðið snjófall er úr vesturíslensku blöðunum og mætti ímynda sér að notkun orðsins þar mótaðist af enska orðinu snowfall sem skýrt er 'snjókoma, snjór; þykkt jafnfallins snjós' í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi. En þótt ekki sé ósennilegt að tilvist orðsins snowfall í ensku hafi ýtt undir notkun snjófall í vesturíslensku er orðið ekki komið úr ensku upphaflega – allnokkur dæmi eru um það í fornu máli og þar virðist það líka geta merkt ‚snjór á jörðu‘ þótt merkingin ‚ofankoma‘ gæti einnig stundum átt við. Í Strengleikum frá því um 1270 segir: „svo gerðist mikið snjófall að engir voru hamrar né dalir er eigi voru fullir og fönnum huldir.“ Í Ólafs sögu helga segir: „Þá tók snæfall mikið og gjörðist ill færðin.“

Einstöku dæmi má þó finna þar sem snjófall er greinilega notað í merkingunni 'snjóflóð' – þar gæti verið um að ræða áhrif frá orðinu skriðufall sem er oftast notað í fleirtölu, skriðuföll. Í Búnaðarritinu 1899 segir: „Skógurinn bindur jarðveginn, snjóföll og skriður falla mjög sjaldan.“ Í Vísi 1971 segir: „Skriðuföll og snjóföll verða á Austurlandi og einnig Vesturlandi.“ Í Morgunblaðinu 2005 segir: „Farið var á árabát inn að snjóflóðsstaðnum til að leita líkanna og mokað á mörgum stöðum í snjófallinu en menn fundu ekkert.“ En þetta er undantekning og því var rétt að breyta áðurnefndri fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins. Hins vegar er snjófall, í merkingunni 'snjór á jörðu', ágætt orð sem vel mætti vekja til lífsins.

Í morgun var settur inn í „Málspjalli“ hlekkur á svohljóðandi fyrirsögn á vefmiðli: „Svarar engu um afleiðingar þess að flugmaðurinn komi til skaða.“ Innleggshöfundur sagði: „Hnaut um þessa fyrirsögn í morgunsárið og þó ég geti gert mér í hugarlund hvað er átt við finnst mér þetta ekki gott mál.“ Meðal athugasemda sem voru skrifaðar við þetta voru: „Þarna er enskt orðalag (come to harm) augljóslega þýtt beint yfir á íslensku. Að koma til skaða er mjög furðulegt orðalag á íslensku“; „Ömurleg vinnubrögð“; „Einhver sú versta lengi“; „Skelfilega hallærislegt!!!“; „Til skammar“; „Alveg ömurlegt að sjá þetta“; „Hrá þýðing úr ensku!“; „Það ætti að sekta fyrir birtingu á misþyrmdu eigin máli“; „Mjög vond fyrirsögn“; „Afleit fyrirsögn“; „ÆÆÆ“.

Eins og ég hef margsinnis bent á er orðbragð af þessu tagi engum til sóma og síst til þess fallið að efla íslenskuna, fyrir utan það að sumar athugasemdanna eru byggðar þeim á misskilningi. að sambandið koma til skaða sé komið úr ensku. Það er reyndar vel þekkt að mörgum hættir til að halda að allt sem kemur torkennilega fyrir sjónir í máli hljóti að vera komið úr ensku en þó var einnig bent á í umræðunni að þetta gæti eins og ekki síður verið komið úr dönsku, komme til skade. Í Mími 1997 benti Jóhannes Bjarni Sigtryggsson á að í ritdómi í Fjölni 1843 nefnir Konráð Gíslason sambandið „án þess að koma til skaða“ sem dönsk áhrif. Að koma til skaða er því hátt í tvö hundruð ára gamalt í málinu og ástæðulaust að rekja það til ensku.

Örfá dæmi má finna um sambandið koma til skaða á tímarit.is. Í Tímanum 1964 segir: „enginn kom til skaða, að því er upplýst var í dag.“ Í Frjálsri þjóð 1966 segir: „Hið Svissneska fyrirtæki hafði lofað að ekki skyldi koma til skaða á gróðri.“ Í Degi 1983 segir: „fresta mætti Blönduvirkjun um eitt ár án þess að það kæmi til skaða fyrir þjóðina.“ Áðurnefndri fyrirsögn hefur nú verið breytt og ég er ekki að mæla með þessu sambandi, en það er ljóst að það er komið úr dönsku en ekki ensku og á sér langa sögu í málinu. Dönsk áhrif á íslensku voru vitanlega áberandi áður fyrr en mjög hefur dregið úr þeim og jafnvel hefur verið talað um þörf á að „friða síðustu dönskusletturnar“. Mér finnst ástæðulaust að amast við því þótt þeim bregði fyrir.

Ég er að lesa Sölku Völku, í frumútgáfunni frá 1931-1932, og kominn seint í seinna bindið, Fuglinn í fjörunni, þar sem Arnaldur er að reisa skýjaborgir um hið sósíalíska samfélag sem hann sér í hillingum og ætlar að fela Sölku „að vera forstjóri samyrkjubúsins inni í dalnum, þar sem barnaheimilið á að vera“ (bls. 285). „Á að vera barnaheimili þar? spurði hún fegin, en tók að öðru leyti útnefningar hans með salti.“ Ég hrökk við þegar ég las síðustu orðin, „með salti“, vegna þess að ég kannaðist ekki við þetta orðalag þótt ég áttaði mig strax á merkingunni – við þekkjum flest enska sambandið take something with a grain/pinch of salt sem merkir 'taka með fyrirvara' og nokkuð augljóst að það er merkingin sem sambandið taka með salti hefur þarna.

Nú er rétt að nefna að í síðari útgáfum sögunnar hefur þessu verið breytt – þar segir „galt að öðru leyti varhuga við ráðstöfunum hans“ í stað „tók að öðru leyti útnefningar hans með salti“. Það er svo sem alkunna að Halldór breytti oft texta sínum í endurútgáfum en forvitnilegt væri að vita hvers vegna þessu tiltekna sambandi var breytt. Halldór hafði auðvitað verið í Ameríku á þessum tíma og gæti hafa gripið þetta samband upp þar – áttaði hann sig kannski á því síðar að þetta væri endurómun af ensku orðalagi sem ekki ætti neinar rætur í íslensku, og vildi forðast það? Það er ekki óhugsandi, þótt það sé svo sem ekki líkt honum að taka erlend orðasambönd upp á þennan hátt – en þarna var hann vissulega ungur og tiltölulega ómótaður rithöfundur.

En rétt er að athuga að þótt við þekkjum sambandið væntanlega flest úr ensku er það upprunnið í latínu, cum grānō salis. Í Mánudagsblaðinu 1962 segir Ólafur Hansson: „Að taka einhverri sögu cum grano salis er að taka henni með varúð, trúa henni ekki nema mátulega vel. Þetta orðatiltæki er dregið af saltinu í merkingunni gagnrýni. Líklega er þetta orðatiltæki ekki mjög fornt í táknrænni merkingu. Það kemur aldrei þannig fyrir í fornlatneskum ritum. Á lyfseðli hjá Pliniusi kemur fyrir addito grano salis (að viðbættu saltkorni), en þar er það í eiginlegri merkingu, það á að bæta salti í lyfið. Hin óeiginlega merking þessa orðatiltækis, sem nú er orðin svo algeng, er sennilega runnin frá klerkalatínu miðalda eða jafnvel endurreisnartímans.“

Latneska sambandið var stöku sinnum notað í íslenskum blöðum á árunum áður en Salka Valka var skrifuð og Halldór gæti vitanlega hafa haft það þaðan – og íslenskað. Í Vísi 1926 segir t.d. „það er ef til vill vissara að taka ályktanir hans „cum grano salis“. Í Heilbrigðisskýrslum sama ár segir: „Þó alt þetta verði að taka cum grano salis.“ Í Alþýðublaðinu 1927 segir: „Það er því vissara að taka Kínaskeytin, sem hingað koma, „cum grano salis“, – ekki alt of hátíðlega.“ Þetta er það eina af þessum elstu dæmum þar sem sambandið er útskýrt. En er íslenskunin í Sölku Völku frá Halldóri komin? Um það er ekki gott að segja, en ég finn a.m.k. engin eldri dæmi um íslenska gerð sambandsins – og finn það ekki aftur á prenti fyrr en nærri þrjátíu árum seinna.

Í Verkamanninum 1959 segir: „Og þótt tengdapabbi taki þetta kannske með salti, lætur hann þó kyrrt liggja.“ Í Þjóðviljanum 1966 segir: „Og kann því að vera að það sé engin furða þó að Apei taki því með salti“ og í sama blaði sama ár „því er tekið með salti.“ Í Úrvali 1968 segir: „Lengi vel var þessu tekið með salti.“ Í Lesbók Morgunblaðsins 1972 segir: „En á bak við hann stóð unga stúlkan fósturdóttir hans og gaf okkur leynileg merki um að taka úrtölur hans með salti.“ Í Vísi 1978 segir: „alltaf þegar mér eru sagðar draugasögur tek ég þeim cum grano salis, sem er latina og þýðir ,,með salti“ – hér virðist blaðamaður ekki hafa þekkt íslenska gerð sambandsins. Í Morgunblaðinu 2015 segir: „„Hokið“ ber að vísu að taka jafnt með salti og gæsalöppum.“

Í grein Ólafs Hanssonar sem vitnað var í hér að framan er grano salis þýtt saltkorn, og það orð er stundum notað í þessu sambandi – með saltkorni virðist raunar hafa leyst með salti af hólmi. Í Vikunni 1965 segir: „Bæði hjá leikmönnum og vísindamönnum hefur þessum fréttum verið tekið með dálitlu saltkorni.“ Í Tímanum 1989 segir: „Vert að taka þeim orðum með saltkorni í ljósi sögu athafna þeirra sjálfra síðan 1957.“ Í Alþýðublaðinu 1990 segir: „Þetta vita flestir íslenzkir lesendur mætavel, og eru því undir það búnir að lesa á milli lína og taka með saltkorni.“ Í Morgunblaðinu 1997 segir: „Fullyrðingunni um að spuni sé aðeins „hröð kompósísjón“ verður ábyggilega að taka með saltkorni.“ Fáein önnur dæmi má finna frá síðustu árum.

Það er athyglisvert að í sambandinu taka eitthvað/einhverju með salti er ýmist notað þolfall eða þágufall. Í Sölku Völku er notað þolfall, „tók að öðru leyti útnefningar hans með salti“, og sama máli gegnir um sum hinna dæmanna, en í öðrum er notað þágufall, svo sem í „Lengi vel var þessu tekið með salti“ í Úrvali 1968. Í dæmum um taka með saltkorni virðist ævinlega vera notað þágufall. Sögnin taka getur ýmist stýrt þolfalli eða þágufalli – þolfalli t.d. í taka eitthvað með töngum, þágufalli t.d. í taka einhverju með varúð. Hugsanlegt er að mismunandi fallnotkun endurspegli eitthvað mismunandi skilning á merkingu sambandsins en það er þó óvíst. Mér finnst þágufallið eðlilegra þarna og það virðist einhaft í seinni tíð, en þetta er smekksatriði.

Það er ljóst að sambandið taka með salti á sér erlendar rætur, en hins vegar er alls óvíst hvaðan Halldór Laxness hafði það. Latneska sambandið var greinilega eitthvað þekkt á Íslandi og vel má vera að það hafi verið íslenskað fyrir daga Sölku Völku þótt eldri dæmi hafi ekki fundist á prenti. Halldór gæti því hafa haft sambandið úr íslensku, en einnig úr latínu eða ensku. Við vitum heldur ekki hvort hann breytti þessu í síðari útgáfum Sölku Völku vegna þess að honum fyndist það hafa of útlent yfirbragð, eða fannst einfaldlega annað orðalag fara betur. Hvað sem því líður sé ég ekkert að því að nota orðalagið taka með salti eða taka með saltkorni, frekar en nota einfaldlega with a grain/pinch of salt eins og stöku sinnum sést í íslenskum textum.

Í gær var nútíð sagnarinnar hanga til umræðu í „Málspjalli“ – hvort ætti að segja ég heng eða ég hangi. Í umræðunni var nefnt að heng væri „barnamál“ og þátttakendur voru sammála um að hangi væri það rétta – sú beyging er ein sýnd í orðabókum, Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og víðar. Í Málfarsbankanum segir: „Nt. hangi (ekki: „heng“). […] Jakkinn hangir á snaganum (ekki: jakkinn „hengur“ á snaganum).“ Í kverinu Gætum tungunnar segir: „Einhver sagði: Myndin hengur á veggnum. Rétt væri: Myndin hangir á veggnum.“ Í upptalningu á „villum“ í Morgunblaðinu 2010 segir: „við heyrum allt í kringum okkur […] „úlpan heingur“.“ Í Skírni 2017 segir: „Fyrir ber að heyrist í fjölmiðli orðið ,,hengur“ í staðinn fyrir ,,hangir“.

Því fer samt fjarri að myndirnar heng í fyrstu persónu og hengur í annarri og þriðju persónu séu nýjar í málinu – hengur kemur fyrir í elstu prentuðu bók á íslensku, þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu: „Í þessum tveimur boðorðum hengur allt lögmál og spámenn.“ Fleiri dæmi um þessa beygingarmynd er að finna í þýðingum Odds. Myndin heng kemur fyrir í „Kóngssona kvæði“ sem varðveitt er í handriti frá fyrri hluta nítjándu aldar: „Fyrr eg upp í gálga heng / en eg bregði hnífi á streng.“ En annars er það ekki fyrr en seint á tuttugustu öld sem þessar myndir fara að sjást á prenti. Í Stéttabaráttunni 1976 segir: „Á veggnum fyrir ofan hann hengur mynd af einni frægustu frelsishetju Palestínumanna frá stríðinu 1948.“

Það er þó ljóst að þessar myndir eru mjög algengar í óformlegu nútímamáli. Í Risamálheildinni eru um 650 dæmi um heng og um 1300 um hengur ­– næstum allar af samfélagsmiðlum. Þessi mikla tíðni bendir til þess að þær hafi tíðkast lengi í talmáli, hugsanlega um aldir, þótt þær hafi lítið komist á prent. Í sjálfu sér eru þetta mjög eðlilegar myndir – hanga rímar við ganga bæði í nafnhætti og þátíð, hékk – gekk, og því skiljanlegt að málnotendur lagi nútíð hanga að nútíð ganga sem er mun algengari sögn og segi heng, hengur eins og geng, gengur. Myndirnar heng og hengur eru í raun þær sem búast mætti við af sterkri sögn, eins og hanga er venjulega flokkuð vegna þátíðarinnar, en myndirnar hangi og hangir eru óeðlilegar – myndir veikrar beygingar.

Það er þess vegna ekki undarlegt að annars konar tilhneiging til að breyta beygingu sagnarinnar hafi komið fram, þar sem þessar veiku nútíðarmyndir höfðu áhrif á þátíðina. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er myndin hangdi gefin og merkt „(Skag.)“ en þessi þátíð var þó mun útbreiddari eins og kom fram hjá Árna Böðvarssyni sem fjallaði nokkrum sinnum um hana í þættinum „Íslenzk tunga“ í Þjóðviljanum 1960-1961 og sagði m.a.: „Þátíðin hangdi af sögninni að hanga mun miklu útbreiddari en ég hugði, og eru heimildir um hana úr Þingeyjarsýslu, Fljótum í Skagafirði, Fljótsdalshéraði, og einnig kemur hún fyrir í einu handriti Snorra-Eddu (Konungsbók). Því er líklegt hún sé til víðar á landinu en hér hefur verið tilgreint.“

Árni hafði það eftir heimildarmönnum að stundum væri merkingarmunur á hékk og hangdi: „Ef átt er við að eitthvað hangi t.d. neðan í öðru, merkingin er bókstafleg, er notuð venjuleg sterk beyging orðsins: „kjötið hékk í rjáfrinu.“ Hins vegar er notuð þátíðin hangdi í óeiginlegri eða afleiddri merkingu: „maðurinn hangdi í búðinni“, þar sem flestir aðrir segja hékk.“ Þetta er mjög áhugaverður greinarmunur, en hefur þó sennilega ekki verið almennur og veika þátíðin virðist víðast hvar hafa verið notuð í báðum merkingum. Í Norðanfara 1863 segir til dæmis: „fötin hangdu í druslum utan á henni“ og „Jón hangdi nú þarna yfir henni grátandi“ – þarna er veika þátíðin notuð bæði í eiginlegri og óeiginlegri merkingu í sama blaði.

Veika þátíðin var mjög algeng á seinni hluta nítjándu aldar og slagaði hátt upp í þá sterku, en eftir aldamótin fór dæmum ört fækkandi. Það rímar við orð heimildarmanns Árna Böðvarssonar úr Berufirði: „Beygingin hangdi var algeng við Berufjörð í æsku minni um aldamótin. En nær er mér að halda að lærðu kennararanir sem á þeim árum tóku við barnafræðslunni hafi upprætt hana.“ Lífsmark var þó með veiku þátíðinni alla öldina, e.t.v. fremur norðanlands. Gísli Jónsson segir í „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu 1991: „margir segja hangdi í þátíð, og svo lærði ég að tala.“ Í ritdómi um Íslandsklukkuna í Jörð 1945 segir: „Að sjálfsögðu varð Sunnlendingurinn H.K.L. að sækja málleysuna „hángdi“ til Norðurlands, úr því að hún fyrirfannst þar.“

En nú virðist veika þátíðin vera algerlega horfin – í Risamálheildinni er ekki eitt einasta dæmi um hana og ekki hefur þótt ástæða til að vara við henni í Málfarsbankanum. Svo er að sjá sem málvöndunar- og málhreinsunarstefnu fyrri hluta tuttugustu aldar hafi tekist að útrýma henni. En – „þótt náttúran sé lamin með lurk, leitar hún út um síðir“. Eftir sem áður finna málnotendur að beyging sagnarinnar hanga er eitthvað sérkennileg, og leitast við að laga hana að þekktum mynstrum. Fyrst þátíðin fékk ekki að verða veik, hangdi, fær sú tilhneiging útrás í því að nútíðin er gerð sterk, heng – væntanlega fyrst í barnamáli eins og oftast er með málbreytingar, en börnin fullorðnast og halda þessu mörg hver. Mér finnst satt að segja lítil ástæða til að amast við því.

Í frétt í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum sagði: „Nokkrir aðrir lögreglumenn nálguðust Morgunblaðið í gær eftir lestur fréttarinnar og yfirlýsingu lögreglu og furðuðu sig á yfirlýsingunni.“ Ég staldraði aðeins við þetta vegna þess að notkun sagnarinnar nálgast er þarna ekki í samræmi við það sem ég hef vanist. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er sögnin skýrð annars vegar 'koma nær (e-u)' í rúmi eða tíma – notkunardæmin eru hann nálgaðist pósthúsið hröðum skrefum og jólin nálgast. Nálgunin getur líka verið óeiginleg, eins og nálgast þetta viðfangsefni. Hins vegar getur sögnin merkt 'útvega sér (e-ð)', 'ná sér í', eins og margir eru að reyna að nálgast fjármagn til hlutabréfakaupa og hægt er að nálgast bókina hjá höfundinum.

Vitanlega er mjög algengt að tala um að nálgast blað – í Morgunblaðinu 1997 segir t.d.: „Hægt er að nálgast Morgunblaðið á alnetinu á tvo vegu.“ En þarna er augljóslega um að ræða merkinguna 'útvega sér' og ekki verður séð að hún eigi við í umræddri frétt. Eins og svo oft núorðið verður orðalagið hins vegar skiljanlegt ef það er þýtt á ensku – þarna grunar mig sterklega að sögnin approach liggi að baki. Auk þess að hafa þær merkingar sem nefndar eru í nálgast hér að framan getur approach nefnilega merkt 'to speak to, write to, or visit someone in order to do something such as make a request or business agreement' eða eitthvað í átt við 'setja sig í samband við einhvern í ákveðnum tilgangi' – eins og í umræddri frétt.

Sögnin nálgast hefur yfirleitt ekki haft þessa merkingu í íslensku fram undir þetta svo að ég hafi tekið eftir, en ýmis dæmi má þó finna frá síðustu árum. Í Vísi 2014 segir: „Borgin nálgaðist okkur í fyrstu til að vinna þessa grunnvinnu.“ Í Morgunblaðinu 2015 segir: „maður […] nálgast hann í þeim tilgangi að hafa heimildarmann í Biafra.“ Í Vísi 2018 segir: „Jón Þór hafi komið til Stjörnunnar eftir að KSÍ nálgaðist hann.“ Í Morgunblaðinu 2022 segir: „Ég nálgaðist nokkra sem ég vissi að þekktu til í undirheimunum.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2022 segir: „Arnar Már segir að Salomon hafi nálgast hann og hönnunarteymi hans í því skyni að gera skó sína sjálfbærari.“ Í þessum dæmum er hvorki um að ræða nálgun í tíma né rúmi að því er virðist.

Þótt ég telji að þessi merking í nálgast sé ekki gömul í málinu kann vel að vera að hún hafi tíðkast meira og lengur en ég hef áttað mig á, og það væri í sjálfu sér ekkert óeðlilegt eða óvænt. Áhrif af þessu tagi, þar sem íslenskt orð lagar sig að merkingu ensks orðs sem samsvarar því nokkurn veginn, en ekki alveg, eru mjög lúmsk og erfitt að varast þau – ef okkur finnst á annað borð eitthvað að varast. Oft má segja að þetta sé meinlaust eins og mér finnst það svo sem vera í þessu tilviki. Þessi pistill er ekki skrifaður í þeim tilgangi að hneykslast, heldur til að benda á að það er mikilvægt að huga vel að því hvernig venja er að orða eitthvað. Ensk áhrif þurfa ekki að vera vond, en þau benda oft til ófullkominnar þekkingar á íslenskri málhefð. Það er slæmt.