Eiríkur Rögnvaldsson

Í dag var spurt í „Málspjalli“ hvernig fólk bæri fram þátíð sagnarinnar efla, eins og í þetta efldi sjálfstraust hjá honum. Þetta er áhugaverð spurning en henni er ekki auðsvarað og erfitt að skýra þetta út án vísunar í meiri hljóðfræðiþekkingu en venjulegir málnotendur hafa – en ég ætla samt að reyna. Í umræðum um þetta nefndi fólk einkum þrenns konar framburð – evldi, elvdi og eldi. Hér er rétt að benda á að þótt f standi fyrir lokhljóðið b í klasanum fl, eins og í nafnhættinum efla sem er borinn fram ebla, gegnir öðru máli þegar þriðja samhljóðið, d, bætist við – það er útilokað að segja *ebldi. Ef bókstafurinn f á sér einhvern fulltrúa í framburði myndarinnar efldi á annað borð er það hvorki b né f heldur raddaða tannvaramælta hljóðið v.

Klasar með þremur samhljóðum eða fleiri eru erfiðir í framburði og hafa mikla tilhneigingu til að einfaldast, oftast með því að eitthvert hljóð fellur brott – í þriggja samhljóða klösum venjulega miðhljóðið, eins og í margt sem er ævinlega borið fram mart án nokkurs g-hljóðs. Stundum felst einföldunin líka í því að eitt hljóð klasans (eða fleiri) samlagast öðru sem þá lengist, eins og í eignarfallinu vatns sem er langoftast borið fram vass í daglegu tali. Hegðun þessara einfaldana er mjög fjölbreytt – sumar eru skyldubundnar eins og margt > mart, aðrar ekki eins og einföldunin í vatns þar sem hægt er að bera alla samhljóðana fram í formlegu tali. Þetta fer sem sé oft eftir málsniði, talhraða o.fl. og er auk þess misjafnt eftir klösum.

En þótt hljóð falli brott úr klasa skilur það stundum eftir sig ummerki á öðrum hljóðum klasans. Í myndinni vængs, eignarfalli af vængur, er ekki borið fram neitt g í venjulegum framburði – miðhljóð klasans fellur sem sé brott. Við skynjum samt greinilega g-hljóð í vængs og þau sem ekki hafa lært hljóðfræði eru oft handviss um að þar sé g. En það er skynvilla. Það sem við skynjum sem g eru þau áhrif sem g-ið hefur á nefhljóðið á undan, n – það breytir myndunarstað þess, þannig að hann verður svipaður og myndunarstaður g-hljóðsins. Þess vegna heyrum við skýran mun á eignarfallinu vængs og svo væns sem er eignarfall karlkyns af lýsingarorðinu vænn. Í hvorugu orðinu er nokkurt g, en munurinn felst í myndunarstað nefhljóðsins.

Oftast koma áhrif brottfallshljóðsins fram á hljóðinu á undan því, eins og í vængs, en í stöku tilvikum geta þau komið fram á eftirfarandi hljóði eins og í þátíðinni rigndi, af rigna. Í klasanum -gnd- er það aldrei þessu vant ekki miðhljóðið sem fellur brott heldur upphafshljóðið, g-ið, og það virðist skilja eftir sig svipuð spor í n-inu sem kemur á eftir og það gerir í n sem kemur á undan eins og í vængs. Klasinn -gnd- í rigndi er því borinn eins fram og klasinn -ngd- í t.d. hringdi. Þetta er ástæðan fyrir því að ringdi í stað rigndi er mjög algeng stafsetningarvilla – þetta hljómar eins, en vegna þess að uppgómmælta nefnhljóðið þarna er margfalt oftar fulltrúi fyrir sambandið ng en gn hafa málnotendur tilhneigingu til að skrifa ringdi.

Þá erum við loksins komin að upphafsspurningunni, um framburðinn á efldi. Þar er þriggja samhljóða klasinn -fld- og þar getur upphafshljóðið f fallið algerlega brott án þess að skilja eftir sig spor þannig að framburðurinn verði eldi, eins og í nafnorðinu eldi (t.d. fiskeldi). En oftast eimir þó eitthvað eftir af f-inu – eða réttara sagt v-inu því að f stendur þarna fyrir raddað hljóð, en óljóst er hvar það kemur fram – eins og áður segir var bæði evldi og elvdi nefnt sem minnir á rigndi og ringdi hér að framan. Við höfum líka klasann -lfd- eins og í skelfdur og skelfdist og hann fellur alveg saman við -fld- í framburði, rétt eins og -ngd- og -gnd- falla saman. Það er ljóst að málnotendur heyra þarna einhvern v-keim, en átta sig ekki á því hvar hann kemur fram.

Í klösunum -lgd- eins og í fylgdi og -gld- eins og í sigldi verður sams konar samfall – þar fellur g brott ýmist á eftir eða undan l en skilur eftir sig ummerki á l-inu sem nálgast myndunarstað gómfilluhljóðsins g og verður það sem er kallað „gómfillulitað“. En myndunarstað l-hljóðsins verður ekki auðveldlega breytt í átt til v til að bæta upp fyrir brottfall þess. Þess í stað virðast „leifar“ v, sem er (tann)varamælt önghljóð, koma fram í dálítilli nálgun efri og neðri varar – eins og reyndar var nefnt í umræðum í „Málspjalli“. Sú nálgun verður samtímis myndun l-hljóðsins, en vegna þess að við erum ekki vön því að tvö hljóð séu mynduð samtímis heldur hvort á eftir öðru skynjum við þetta ekki sem samtímis myndun heldur ýmist sem vl eða lv.

Nú á tímum falsfrétta, upplýsingaóreiðu og gervigreindarspuna verður sífellt mikilvægara að kanna hvort það sem er birt á ýmsum miðlum sé sannleikanum samkvæmt eða einhvers konar rangfærslur, jafnvel hreinn uppspuni. Á ensku eru sögnin fact-check og nafnorðið fact-checking notuð um slíka könnun og hafa stundum verið þýdd lið fyrir lið á íslensku – staðreyndaprófa og staðreyndaprófun. Í frétt á vef Ríkisútvarpsins í dag segir t.d.: „Margir fjölmiðlar hafa farið yfir ræðu Trumps og staðreyndaprófað hana.“ Hvorugt orðið er í orðabókum þótt sögnin sé eitthvað notuð en nafnorðið er mjög sjaldgæft – í pistli á Facebook-síðunni „Vísindi í íslenskum fjölmiðlum“ í desember sl. segir þó: „Og enginn internetaðgangur. Engin staðreyndaprófun.“

Elsta dæmi sem ég finn um sögnina er á Twitter 2012: „Þarf þjónustu sem fer yfir og staðreyndaprófar fréttir?“ Á Twitter 2017 segir: „Af hverju trúir fólk öllu á internetinu 364 daga á ári, en einu sinni á ári er allt véfengt og staðreyndaprófað?“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „hefðu fréttamennirnir haft fyrir því að rannsaka málið með því að staðreyndaprófa fullyrðingar eða afla auðfáanlegra upplýsinga hjá viðkomandi aðilum hefðu þeir getað séð sóma sinn í að forðast að fara með allt þetta fleipur.“ Á mbl.is 2020 segir: „Facebook hefur legið undir gagnrýni fyrir að neita að staðreyndaprófa pólitískar auglýsingar.“ Í DV 2025 segir: „Svarthöfði er skeptískur að eðlisfari og ákvað að gera tilraun til að staðreyndaprófa yfirlýsingar Hildar.“

Sögnin staðreyndaprófa er fleirsamsett, úr samsetta nafnorðinu stað-reynd og sögninni prófa. Þótt slík samsetning brjóti ekki í bága við íslenskar orðmyndunarreglur eru fleirsamsettar sagnir fáar í málinu, frekar stirðar og fara oft ekki sérlega vel. En við höfum reyndar í málinu sagnirnar sannreyna, sannprófa og staðreyna sem ég sé ekki betur en nái merkingunni sem um er að ræða fullkomlega. Þær eru (nokkurn veginn) samheiti – skýrðar 'láta reyna á (e-ð) af eigin raun, sannprófa (e-ð)', 'láta reyna á hvort e-ð stenst' og 'staðfesta vissu (um e-ð)' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Í stað nafnorðsins staðreyndaprófun má þá nota annaðhvort sannreynsla, sannprófun eða staðreynsla – öll orðin eru til í málinu. Það er óþarfi að elta enskuna í blindni.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ um setninguna „Farðu og spurðu pabba ef það er í lagi“ í teiknimyndaþætti í Ríkissjónvarpinu sem fyrirspyrjanda fannst að ætti fremur að vera „Farðu og spurðu pabba hvort það sé í lagi“. Umræður snerust nokkuð um hátt sagnarinnar (er eða sé) og mynd boðháttar (spyrðu eða spurðu) en látum það liggja milli hluta að sinni. Það sem er áhugaverðast þarna er notkun ef, sem venjulega er talið skilyrðistenging í nútímamáli, í stað spurnartengingarinnar hvort. Eins og bent var á í umræðum lítur þetta út fyrir að vera bein yfirfærsla úr ensku – Go and ask daddy if it is OK eða einhverju slíku. Hið hljóðlíka ef er því notað í stað if – enda er orðsifjafræðilegur uppruni orðanna sá sami og merkingin skyld.

Hér þarf að athuga að umrædd notkun ef er mjög algeng í fornu máli – þar var ef sem sé notað við hlið hvort sem spurnartenging ásamt því að vera skilyrðistenging. Í Bandamanna sögu segir: „En eg mun til húss ríða og hitta Óspak og vita ef hann vill sættast.“ Í Brennu-Njáls sögu segir: „Flosi spurði ef nokkur maður kenndi land þetta.“ Í Egils sögu Skalla-Grímssonar segir: „Egill spyr ef hann vildi upp úr gröfinni.“ Í Gísla sögu Súrssonar segir: „Ingjaldur kemur heim um kveldið og spyr ef Helga batni nokkuð.“ Í Heimskringlu segir: „Jarl spurði ef hann vissi sannindi á því.“ Í Laxdæla sögu segir: „Vil eg vita ef eg megi nokkuð ráða af líkindum hvað manna þetta sé.“ Í Vatnsdæla sögu segir: „Síðan kveikti Þorsteinn log og vill vita ef hann væri á burt.“

En reyndar þarf ekki að leita alla leið í fornmál – einhver dæmi eru um þessa notkun ef á síðari öldum þótt þar kunni stundum að vera um meðvitaða fyrnsku að ræða. Í Íslenzkum þjóðsögum og æfintýrum Jóns Árnasonar frá því upp úr miðri nítjándu öld eru nokkur dæmi, svo sem „Hin ýngri […] spyr, ef Eyjólfur vill hvíla þar hjá sér“ – hér er m.a.s. notaður framsöguháttur í aukasetningunni eins og í dæminu í upphafi. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er ef gefið í merkingunni 'hvort' með dæminu sjá þú, ef hann kemur en í sviga „(i denne Bet. sjælden i Nutidssprog)“, þ.e. „sjaldgæft í þessari merkingu í nútímamáli“, og í Íslenskri orðabók er ef sagt samtenging „um skilyrði, óvissu o.fl.“ og gefið í merkingunni 'hvort' með sama dæmi.

Ég veit ekki hvort sú notkun ef sem vísað var til í upphafi er orðin algeng í nútímamáli – hef ekki séð mörg örugg dæmi um hana, en það má þó vel búast við því að hún verði algengari. En þótt þar sé nær örugglega um ensk áhrif að ræða leiðir það ekki sjálfkrafa til þess að ástæða sé til að amast við þessu. Ef tiltekið orðafar eða setningagerð fellur að íslensku málkerfi og á sér þar skýrar fyrirmyndir eða hliðstæður, og er auk þess komið í nokkra notkun, getur komið til greina að taka það í sátt þrátt fyrir að það sé tilkomið fyrir ensk áhrif. Þar sem þessi notkun ef samræmist því sem tíðkaðist í eldra máli, virðist hafa lifað lengi í málinu, og er nefnd í orðabókum um nútímamál, fyndist mér hæpið að hafna henni með öllu ef hún breiddist út.

Í nýju innleggi í „Málspjalli“ segir: „Orðið kennslumaður virðist orðið útbreitt hjá Sarpi, aldrei heyrt það áður.“ En þótt kennslumaður hljómi vissulega ókunnuglega er það ekki nýtt. Elsta dæmi um það er úr ritinu Verus Christianismus, Edur Sannur Christenndomur eftir Johann Arndt sem kom út 1731-1732: „Kennslumaður hófseminnar.“ Í Ferðabók Tómasar Sæmundssonar frá fjórða áratug nítjándu aldar segir: „að eg fyrra part dags gekk að heyra háskólans kennslumenn.“ Í Sund-reglum Prófessors Nachtegalls sem Jónas Hallgrímsson þýddi og Fjölnismenn gáfu út 1836 er orðið kennslumaður (og einnig sundkennslumaður) ævinlega notað um sundkennarann, e.t.v. til að fá betur fram andstæðuna sundmaður og kennslumaður.

Með innlegginu fylgdi skjámynd úr Sarpi sem er sameiginlegur gagnagrunnur ýmissa íslenskra safna en ef þar er leitað að orðum sem tengjast kennslu koma upp margar færslur sem merktar eru „Kennari, kennslukona, kennslumaður“ og ef leitað er að orðinu kennslumaður sérstaklega koma upp 1590 niðurstöður. Það er ljóst að kennslumaður er þarna notað í merkingunni 'karlkyns kennari'. Væntanlega hefur þótt nauðsynlegt að geta merkt kennara eftir kyni og orðið kennari dugir þá ekki því að það getur vísað til beggja kynja, en hvers vegna kennslumaður er notað fremur en kennslukarl eða karlkennari (sem hefur verið notað) veit ég ekki. En í framhaldi af þessu má skoða merkingu orðsins kennari og breytingar sem hafa orðið á merkingu þess.

Orðið kennari kemur fyrir í fornu máli en orðið kennslukona kemur fyrst fyrir í Ísafold 1877 þar sem segir: „það voru mest megnis kennarar (og kennslukonur).“ Í Framfara 1878 segir: „kennarar og kennslukonur eru samtals 800.“ Í Andvara 1881 segir: „1878 voru þeir þegar orðnir 25 að tölu með alls 80 kennurum (47 föstum, 29 aukakennurum og 4 kennslukonum).“ Í Ísafold 1881 segir: „2 svefnlopt og herbergi, annað fyrir kennarana, en hitt fyrir kennslukonu.“ Í Norðanfara 1882 segir: „Ef menn gjöra ráð fyrir […] 2 kennurum, 1 kennslukonu.“ Í Fróða 1882 segir: „Þar sje 2 launaðir kennarar, með 1600 og 800 kr. árlega auk kennslukonu, sem hafi 500 kr. í árslaun.“ Í Þjóðólfi 1885 segir: „Kennari eða kennslukona sú, er þetta kennir.“

Í fornu máli er kennari eingöngu notað um karlmenn en af því er ekki hægt að draga þá ályktun að ekki hefði verið hægt að nota það um konur. Það er hins vegar ljóst af dæmunum hér að framan og fjölmörgum öðrum að á seinni hluta nítjándu aldar vísar orðið eingöngu til karla – konur sem fást við kennslu eru ævinlega nefndar kennslukonur. Þetta virðist þó fara að breytast undir aldamótin – „hún er kennari“ segir í Dagskrá 1899. Orðið kennslukona hefur þó verið talsvert notað alla tíð og er enn. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er kennari skýrt 'sá eða sú sem kennir nemendum í skóla eða á námskeiði' en í Íslenskri orðabók er orðið skýrt 'maður sem kennir, starfar að uppfræðingu, kennslu' – og þá er spurning hvernig fólk vill skilja orðið maður.

Ekki er þó alltaf gott að segja hvort kennslukona er notað sem þrenging eða nánari skilgreining á kennari eða í andstæðri merkingu við það orð eins og var í upphafi. Spurningin er hvort ímynd kennara sé kona í huga málnotenda núorðið þótt orðið sé karlkyns – í grein Erlu Elíasdóttur Völudóttur um kynjað mál í 19. júní 2019 segir: „Kennarar eru dæmi um stétt sem áður var skipuð körlum að meirihluta og var talað um kennara og kennslukonur til aðgreiningar, þótt hlutföllin séu jafnari í dag.“ Í grein Guðrúnar Kvaran um heiti karla og kvenna í Íslensku máli 1994 segir: „Benda má á að stundum kemur fram blæbrigðamunur í merkingu, t.d. í orðunum […] kennari og kennslukona.“ Ekki er þó nefnt hver þessi blæbrigðamunur sé.

Í grein í Vísi 2014 segir: „ég er kennslukona. Tæknilega er ég víst kennari en mér finnst kennslukona skemmtilegra orð.“ Það er ljóst að viðhorf fólks, einkum kvenna, til orðanna kennari og kennslukona og merkingar þeirra eru dálítið misjöfn  – sumar konur leggja áherslu á að þær séu kennarar og finnst kennslukona asnalegt orð eða móðgun en aðrar kosta kapps um að nota orðið kennslukona. Þetta minnir dálítið á mismunandi viðhorf kvenna til orðsins maður seint á síðustu öld þar sem ýmist var lögð áhersla á að konur væru (líka) menn eða á sérstöðu kvenna gagnvart körlum. En ef þarf að nota starfsheiti sem vísar eingöngu til karlmanna sem fást við kennslu fyndist mér heppilegra að nota kennslukarl en kennslumaður.

Um daginn var mynd af auglýsingu um „súrdeigspizzadeig“ sett inn í hópinn „Málspjall“ og óskað eftir umræðu um hana. Það er vissulega rétt að þetta orð er í fljótu bragði nokkuð undarlegt vegna þess að þar kemur orðhlutinn deig tvisvar fyrir, eins og í bílaleigubíll, borðstofuborð og nokkrum fleiri orðum sem löngum hafa þótt sérkennileg. Eins og ég hef skrifað um á þetta sér þó eðlilega skýringu – deig er þarna notað í tveimur mismunandi merkingum, vissulega mjög skyldum. En í einni athugasemd við þessa færslu var sagt: „Mér finnst helst vanta u-ið; pizzudeig.“ Þetta gefur mér tilefni til að skoða aðeins orðið pizza og hegðun þess í íslensku, með tilliti til beygingar, stafsetningar og orðmyndunar.

Elsta dæmi um orðið pizza í íslensku samhengi er í Fálkanum 1951 þar sem segir: „Sums staðar í Róm rekst maður líka á staði, sem heita pizzeria, þar er sérstaklega framreiddur neapolitanskur matur, sem nefnist pizza, en það er eins konar svellþykk pönnukaka, með ansjósum, olívum, rifnum osti og tómötum í.“ Í Eldhúsbókinni 1958 segir: „Stundum langar okkur öll til að reyna eitthvað alveg nýtt. Hér er uppskrift að ósvikinni ítalskri „pizza“.“ Í Alþýðublaðinu 1961 segir: „Síðasta „della“ Ameríkumanna í matarsmekk er ítalskt lostæti, sem nefnist „pizza“.“ Í Vikunni 1962 segir: „Þau höfðu drukkið bjór með gamla Vic og borðað pizza, sem hann hafði búið til.“ Á næstu árum kemur orðið fáeinum sinnum fyrir en 1971 verður sprenging í notkun þess.

Framan af var orðið pizza notað óbeygt og oft innan gæsalappa, en þar sem það endar á -a lá beint við að beygja það sem veikt kvenkynsorð. Haustið 1970 birtist í blöðum auglýsingin „Margrét Kristinsdóttir, húsmæðrakennari kynnir heimsfrægan ítalskan ostarétt: osta-pizzu“. Eftir þetta er orðið iðulega beygt þótt því fari fjarri að svo sé alltaf. En það þurfti líka að huga að framburðinum. Í Heimilistímanum 1974 segir: „Ef einhver er í vafa, þá er orðið borið fram „pítsa“.“ Venjulega er z auðvitað borið fram s í íslensku en í DV 1979 segir: „Unnandi ítalskrar tungu hringdi og kvartaði yfir því að einn af þulum útvarpsins bæri orðið pizza fram sem pissa en ekki pitsa eins og rétt væri. Er þessari ábendingu komið á framfæri.“

Fljótlega var farið að skrifa orðið eftir framburði og þá fyrst oftast með i en seinna einnig með í. Í Úrvali 1979 segir: „Ég stilli mig enn um að borða […] pitsu, súkkulaðiköku eða eitthvað af mínum gömlu óvinum.“ Í Vestfirska fréttablaðinu 1982 segir: „Pitsu veisla á Hamrabæ. Nú koma allir í pitsu til okkar.“ Í Víkurfréttum 1986 segir: „Borðið var hlaðið fallegum mat; pítsum, kökum, pæum og ýmsum öðrum réttum úr jurtamat.“ Í Þjóðviljanum 1987 segir: „Fólk myndi þá etv. hætta að borða þessa útlensku dellu, eins og pítsur og spagettí eða mexíkanska pottrétti.“ Alla tíð síðan hafa þessir þrír rithættir, pizza, pitsa og pítsa verið notaðir. Sá fyrstnefndi hefur alltaf verið langalgengastur en pitsa kom lengi vel næst, en nú er pítsa næstalgengast.

En þegar vinsældir þessa fyrirbæris snöggjukust upp úr 1980 kom fljótlega að því að málvöndunarfólk vildi gefa því íslenskt nafn – aðlögunin pitsa þótti ekki falla nógu vel að málinu. Í Fréttabréfi Íslenskrar málnefndar 1983 var kynnt tillaga Málnefndarinnar að heitinu flatbaka. Rökin voru þessi: „Þetta er e.k. baka (e. pie), oftast úr útflöttu brauðdeigi, sem ýmsu er síðan bætt eða stráð í til bragðbætis […]. Síðan er það bakað, enda stundum kallað „pizza pie“ á ensku.“ Þótt skýring orðsins baka í Íslenskri nútímamálsorðabók, 'ofnbakaður réttur úr deigbotni og fyllingu', geti svo sem átt við um fyrirbærið held ég að málnotendum finnist ekki passa að tala um böku – a.m.k. hefur orðið flatbaka ekki slegið í gegn og er lítið notað.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók eru fjögur orð gefin um fyrirbærið – pitsa, pítsa, pizza og flatbaka. Skýringuna '(kringlóttur) flatur brauðbotn með tómatmauki og osti (og öðru áleggi), bakaður í ofni, flatbaka' er þó aðeins að finna við fyrstnefnda orðið – undir hinum er aðeins vísað á pitsa sem er líka sá ritháttur sem mælt er með í Íslenskri stafsetningarorðabók, og í Málfarsbankanum segir: „Kvenkynsorðið pitsa er íslenskur ritháttur erlenda orðsins pizza.“ En pítsa er nú mun algengari ritháttur en pitsa – í Risamálheildinni eru tæp fimm þúsund dæmi um pitsa en rúm tíu þúsund um pítsa (og hátt í fimmtíu og fjögur þúsund um pizza). Mér finnst æskilegt að losna við rithátt sem er í andstöðu við framburð eins og pizza og mæli með pítsa.

Og þá er loksins komið að spurningunni hvort ekki ætti að nota myndina pizzudeig – eða fremur pítsudeig – frekar en pizzzadeig / pítsadeig. Því er til að svara að mér finnst hvort tveggja standast. Í myndinni pítsudeig er fyrri liðurinn pítsu- eignarfall eintölu, en í pítsadeig má líta á fyrri liðinn sem eignarfall fleirtölu. Að vísu segir í Íslenskri stafsetningarorðabók að eignarfall fleirtölu af pitsa sé pitsna en það held ég að engum detti í hug að segja, og í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er pitsa eina myndin sem gefin er upp í eignarfalli fleirtölu. Tala fyrri liðarins hefur ekkert merkingarlegt gildi hér og bæði pítsadeig og pítsudeig (eða pitsadeig og pitsudeig ef fólk kýs þær myndir heldur) eru því góðar og gildar orðmyndir.

Í „Málvöndunarþættinum“ var í dag gerð athugasemd við fyrirsögn í Vísi, „Útlit fyrir lægðagang og umhleypingar“ og sagt „ætli blaðamaðurinn hafi verið að hugsa um tilhleypingar?“. Nú hefur fyrirsögninni reyndar verið breytt í „Útlit fyrir lægðagang og umhleypinga“, þ.e. r-inu sleppt aftan af umhleypingar og þar með breytt úr kvenkynsbeygingu í karlkynsbeygingu. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er umhleypingar gefið sem fleirtöluorð í karlkyni, skýrt 'storma- og úrkomusöm veðrátta með frosta- og hlákuköflum á víxl', en í Íslenskri orðabók er orðið gefið í eintölunni umhleypingur með svipaðri skýringu og sagt „einkum ft.“. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er orðið reyndar sagt hvorugkynsorð í fleirtölu en það er augljóslega villa.

Það er ljóst að orðið er upphaflega karlkynsorð og kemur fyrst fyrir á sautjándu öld en framan af var það eingöngu notað í merkingunni 'umrenningur, landhlaupari' – „Um lausgangara og umhleypinga“ stendur í Alþingisbókum Íslands 1683. Þessari merkingu bregður fyrir fram undir þetta – í Skagfirðingabók 1996 segir: „Hann er þá 17 vetra, fæddur um 1636, umhleypingur.“ En elsta dæmi um notkun orðsins í vísun til veðurfars er í Grímsstaðannál frá miðri átjándu öld: „Vetur harður með umhleypingum.“ Einstöku dæmi eru um orðið í eintölu í þessari merkingu – í Fylki 1960 segir: „Hér er ekkert veðurlag stöðugt nema umhleypingurinn“ og í Litla Bergþóri 2016 segir: „þær þoldu ekki umhleypinginn á Suðurnesjum og dóu.“

En vegna þess að orðið er langoftast notað í fleirtölu í veðurfarsmerkingunni falla flestar myndir karlkyns- og kvenkynsbeygingar þess saman. Nefnifallið umhleypingar getur verið hvort heldur sem er en hægt er að greina á milli ef ákvæðisorð fylgja (miklir/miklar umhleypingar, þessir/þessar umhleypingar). Ef nefnifallið er með greini eru myndirnar mismunandi – umhleypingarnir og umhleypingarnar. Í þolfalli eru karlkyns- og kvenkynsmyndir mismunandi, bæði með og án greinis – umhleypinga(na),  / umhleypingar(nar). En í þágufalli og eignafalli eru þær eins, bæði með og án greinis – umhleypingum / umhleypingunum, umhleypinga(nna), og þar eru ákvæðisorð líka eins. Það er því mjög oft útilokað að greina í hvoru kyninu orðið er.

Vegna þess að karlkynið er eldra og algengara verður það að njóta vafans – það er ekki hægt að halda því fram að orðið sé notað í kvenkyni nema ótvíræðar vísbendingar séu um það. Elsta dæmi um slíkt sem ég hef fundið er í Morgunblaðinu 1945: „Vindarnir og umhleypingarnar eiga illa við hann.“ Í Tímanum 1948 segir: „auk þess hefir verið slæm veðrátta, stormasamt og umhleypingar miklar síðari hluta vetrar.“ Í Tímanum 1949 segir: „Snjólétt, en miklar umhleypingar á Austfjörðum í vetur.“ Í Dýraverndaranum 1960 segir: „þar sem lítið er um umhleypingar.“ Í Einherja 1962 segir: „Tíðarfar hér hefur síðan um áramót verið slæmt, stöðugar umhleypingar.“ Í Vísi 1962 segir: „Miklar umhleypingar hafa verið í Grímsey.“

Lengi framan af eru sárafá dæmi um kvenkynið en þeim fer smátt og smátt fjölgandi eftir 1980 og þó einkum eftir aldamót. Í Risamálheildinni eru 22 dæmi um karlkynsmyndina umhleypingarnir en 27 um sambærilega kvenkynsmynd, umhleypingarnar. Það bendir til þess að kvenkynið sé að verða algengara en karlkynið á síðustu árum. Hugsanlega er þetta að einhverju leyti svæðisbundið – mér sýnist tiltölulega mörg dæmi vera um kvenkynið úr Feyki á Sauðárkróki og Degi á Akureyri, sem og úr Skessuhorni og Skagablaðinu á Akranesi – bæði Dagur og Skagablaðið hættu reyndar að koma út áður en dæmum um kvenkynið fór að fjölga að ráði. En þetta þyrfti að kanna nánar. Sjálfum finnst mér ég nota kvenkyn en er alls ekki viss.

Viðskeytið -ing- er algengt bæði í karlkyns- og kvenkynsorðum – karlkynsorðin bæta við sig nefnifallsendingunni -ur. Ef það er notað til að skilgreina fólk út frá einkenni, uppruna, starfi, hegðun o.s.frv. er það haft í karlkyni – Íslendingur, heimspekingur, málfræðingur, sjúklingur, níðingur o.s.frv. Vegna þess að umhleypingur vísaði upphafleg til fólks var því eðlilegt að það væri haft í karlkyni (frekar en umhleyping í kvenkyni), og karlkynið fylgir því þegar það fær nýja merkingu. En þetta breytist þegar eintalan hverfur nánast og orðmyndunarlega séð er ekkert því til fyrirstöðu að umhleypingar geti verið kvenkynsorð, eins og samanburðurinn við tilhleypingar sýnir. Mér finnst einboðið að kvenkynið verði talið rétt, ekki síður en karlkynið.

Eitt þeirra orða sem hafa verið mest áberandi í samfélagsumræðunni undanfarin ár er enska orðið woke. Eins og Kári Emil Helgason rakti í pistli sem var dreift í „Málspjalli“ í fyrra er woke upphaflega „úr mállýsku eða tungumáli sem kallast AAVE, sem útleggjast mætti sem afrísk-amerísk talmálsenska (e. African-American Vernacular English)“ og er þar lýsingarháttur þátíðar og merkir 'sem hefur verið vakinn'. Í Morgunblaðinu 2017 segir að woke í nýrri merkingu sé meðal orða sem hafi verið tekin upp í Oxford English Dictionary við síðustu endurskoðun – flokkað sem lýsingarorð og skilgreint: 'alert to racial or social discrimination and injustice' eða 'á verði gagnvart rasískri eða félagslegri mismunun og óréttlæti'.

Þetta er vandmeðfarið orð og getur ýmist verið jákvætt eða neikvætt eftir því í hvaða samhengi það er notað og af hverjum, en hér er ekki ætlunin að ræða merkingu orðsins heldur íslenskun þess. Orðið virðist fyrst sjást á samfélagsmiðlum árið 2016 – í Twitter-færslu frá því ári segir: „Reglulega gúgla ég það sem ber hæst á baugi í internetslangi til að skilja það sem er að gerast í veröldinni, nú síðast orðið „woke“. Orðið sést fyrst í fjölmiðlum árið eftir – í Fréttablaðinu það ár segir: „Ung og „vöknuð“ (e. woke) rapptýpa skellir sér beina leið á Princess Nokia og lyftir upp hnefa.“ Næstu fjögur árin má finna örfá dæmi um orðið í vefmiðlum og á prenti en árið 2021 verður það algengt og notkun þess hefur farið ört vaxandi síðan – og fer enn.

Framan af hélt orðið venjulega enskri stafsetningu sinni og var oftast haft innan gæsalappa, en fljótlega fóru ýmsar þýðingartilraunir að koma fram. Þýðingin vaknaður var áður nefnd, en einnig má nefna vakandi, vakinn, vökull og ýmis fleiri. En undanfarið ber þó meira og meira á því að myndin vók sé notuð – enska orðið lagað að íslenskri stafsetningu og framburði. Íslensk orð byrja reyndar yfirleitt ekki á vó- (þótt sagnmyndin voru væri reyndar borin fram vóru áður fyrr) en ólíklegt er samt að málnotendur hafi tilfinningu fyrir því að vó- í upphafi gangi ekki. Orðið klókur er annað lýsingarorð þar sem stofninn endar á -ók, en ég veit ekki til að vók sé beygt – ætti að vera vókur og vókir í karlkyni, vókar í kvenkyni fleirtölu og vókt í hvorugkyni.

En í íslensku hefur vók líka verið gert að nafnorði – „Vókið er orðið inngróið í stjórnkerfið, í stofnanirnar, í fyrirtækin“ sagði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nýlega í hlaðvarpsviðtali. Eftir því sem ég best veit er woke ekki notað þannig í ensku, heldur er talað um wokeness eða wokeism (eða wokery sem er neikvætt og einkum breskt) og orðið vókismi hefur líka verið notað í íslensku – „Hin rammíslenska barátta gegn vókisma“ er fyrirsögn á pistli Snorra Mássonar á vef hans 2023. Öðrum nafnorðum hefur einnig brugðið fyrir í sömu merkingu, svo sem orðunum vekni sem Kristján Kristjánsson prófessor stingur upp á í ágætri grein, og vok sem Eva Hauksdóttir lögmaður stakk upp á – hún lagði líka til orðið vákur um fólk sem aðhyllist vók.

Ef ég réði þessu myndi ég velja lýsingarorðið vökull sem er gamalt í málinu og væri þarna gefin sérhæfð merking, og nafnorðið vekni sem er nýyrði en kemur fyrir sem hluti af nafnorðinu árvekni. Kosturinn við þessi orð er að þau eru orðsifjafræðilega skyld woke og hljóðfræðilega tengd því líka. Hins vegar hafa þessi orð ekki breiðst út þrátt fyrir að nokkuð sé síðan þau komu fram og ég á varla von á að þau slái í gegn úr þessu, og er hræddur um að við sitjum uppi með vók. Það er svo sem hægt að lifa við það – vók sem nafnorð fellur ágætlega að málinu, rímar við orð eins og mók, kók, djók o.fl., og öfugt við lýsingarorðið beygist það eins og framangreint dæmi sýnir. En vissulega væri skemmtilegra ef lýsingarorðið vók færi líka að beygjast.

Í grein í Vísi í dag segir: „Framlínustarfsfólk, sem hélt samfélaginu gangandi, var í gjörólíkum aðstæðum en þau sem gátu unnið heima.“ Í „Málvöndunarþættinum“ var spurt hvort sambandið ólíkum – en væri gott og gilt á sama hátt og t.d. meira – en. Þetta er vissulega frekar óvanalegt orðalag – orðið en er þarna samanburðartenging og oftast notað með miðstigi lýsingarorða sem felur í sér samanburð – meira en, stærra en, minna en, dýrara en, betra en o.s.frv. En í tilvitnuðu dæmi er gjörólíkum frumstig en ekki miðstig og því getur málnotendum fundist að þessi málnotkun sé í ósamræmi við málhefð og gangi ekki upp – sjálfum finnst mér þetta sérkennilegt en ekki beinlínis rangt, og það er hægt að finna ýmis dæmi um ólíkur og gjörólíkur með en.

Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Hún var af kynslóð sem hefur […] lifað við mjög ólíkar aðstæður en þær sem við þekkjum í dag.“ Í Fréttablaðinu 2003 segir: „Ljóðin fjalla öll um fólk sem bjó við ólíkar aðstæður en fólk nú til dags.“ Í Frjálsri verslun 2005 segir: „Ég […] vann þá í fiskbúð sem rekin var á gjörólíkum forsendum en því sem ég þekkti áður.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Og horfin með þeim lífssaga kynslóðar sem ólst upp við gjörólíkar aðstæður en þær sem við þekkjum.“ Í Fréttablaðinu 2007 segir: „Þau þurfa þá að meta […] nálægð þeirra við mjög ólíkar aðstæður en í björtu.“ Á mbl.is 2011 segir: „Við búum við ólíkar aðstæður en tíðkast hjá flestum.“ Í Ský 2015 segir: „Fólkið í Eþíópíu bjó við gjörólíkar aðstæður en Íslendingar.“

En það er hægt að nota samanburðartenginguna en með öðrum orðum en lýsingarorðum í miðstigi að því tilskildu að orðin feli í sér einhvers konar samanburð en um leið andstæðu, eins og t.d. óákveðna fornafnið annar í setningum eins og „Fyrir 150 árum var algengt að fólk gengi í hjónaband af allt öðrum ástæðum en ástinni“ í Fréttablaðinu 2020, eða atviksorðið / lýsingarorðið öðruvísi eins og „Þorpið var öðruvísi en það er í dag“ í Mosfellingi 2020 og „Hér eru allt öðruvísi aðstæður en við Vestmannaeyjar“ í Fréttum 2012. En það má halda því fram að sama máli gegnir um lýsingarorðin ólíkur og gerólíkur – þeim er líka einhvers konar innbyggður samanburður og andstæða (líkur felur einnig í sér samanburð, en ekki andstæðu).

Það má því búast við að hægt sé að nota önnur lýsingarorð sem fela í sér samanburð og andstæðu með en, eins og t.d. frábrugðinn. Sú er líka raunin – í Náttúrufræðingnum 1961 segir t.d.: „rækta þær svo við allt önnur og jafnvel mjög frábrugðin skilyrði en þau, sem þær áttu áður að venjast.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2021 segir: „Ljós Óslóartrésins voru tendruð á Austurvelli í dag við talsvert frábrugðnar aðstæður en verið hefur allar götur síðan árið 1951.“ Slík dæmi eru þó fá, og það er ljóst að notkun lýsingarorða í frumstigi með en, jafnvel þótt þau feli í sér samanburð, er í ósamræmi við málkennd margra. Ég sé þó ekki betur en þessi notkun sé rökrétt og eigi sér nokkra sögu, og það er ekki einfalt að orða þetta á annan hátt. Þetta getur því ekki talist rangt.

Í fyrirsögn á Vísi í gær stóð: „Rikki G kafnaði aftur í beinni útsendingu.“ Mér fannst þetta nokkuð sérkennilegt vegna þess að ég hef vanist því að sögnin kafna merki 'deyja af völdum súrefnisskorts í lungum' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók og við deyjum bara einu sinni – en þarna var atviksorðið aftur samt notað. Þegar fréttin er lesin kemur þó í ljós að málið var ekki alveg svona alvarlegt – Rikki er sprelllifandi en „svelgdist svona svakalega á vatnssopa“ og „var fljótlega orðinn kófsveittur og kafnandi“ en „jafnaði sig að fullu af þessum áföllum“. Það er sem sé ljóst að sögnin kafna var þarna notuð í óhefðbundinni merkingu, en það er samt ekki einsdæmi að hún sé notuð um atvik sem leiða ekki til dauða.

Á Bland.is 2008 segir: „Var eitthvað að reyna að losa mig við það en það fór ekki lengra en í kokið á mér og ég kafnaði.“ Á Bland.is 2008 segir: „Það hafði ekki verið hreynsað nógu vel úr öndunarfærunum á mér eftir fæðinguna og ég kafnaði í legvatni sem var enn ofan í mér.“ Á Hugi.is 2009 segir: „Aha og ég kafnaði við að drekka kók.“ Á Hugi.is 2011 segir: „ég gubbaði svo mikið í nóv einn dag að ég kafnaði.“ Á Twitter 2011 segir: „Þá var mér hent í sjóinn og ég kafnaði.“ Á Twitter 2015 segir: „Ég kafnaði létt á hnetusmjöri rétt áðan.“ Á Twitter 2018 segir: „Reyndi að kyngja of stórum bita af sellerírót, festist og kafnaði, ældi því síðan á gólfið á skrifstofunni.“ Auk þess er fjöldi dæma um líkingar eins og kafna úr hlátri og kafna úr hita.

Án þess að geta fullyrt það finnst mér mjög líklegt að á bak við þessa breyttu notkun sagnarinnar kafna liggi enska sögnin choke sem getur vissulega merkt 'kafna' en þá einkum í sambandinu choke to death – dauðinn er sem sé ekki sjálfkrafa innifalinn í ensku sögninni en hefur verið það í þeirri íslensku, þótt það virðist vera eitthvað að breytast. Þess vegna ætti að vera óþarfi að segja kafna til dauða en um það eru þó ýmis nýleg dæmi. Á Málefnin.com 2006 segir: „Merkilegt að fólk sem er að kafna til dauða úr krabbameini í lungum er ennþá reykjandi.“ Á Hugi.is 2008 segir: „fiskurinn er veiddur og síðan látinn kafna til dauða.“ Í DV 2011 segir: „dagsgamlir ungar eru settir í tætara eða hent í tunnu þar sem þeir kremjast og kafna til dauða.“

Sögnin choke getur einnig tekið andlag og merkir þá 'kæfa' eða 'kyrkja', en auk þess hefur hún víðari merkingu sem hægt er að orða á ýmsan hátt á íslensku, svo sem lenda í andnauð, missa andann, ná ekki andanum, standa á öndinni, svelgjast á, standa í, hrökkva ofan í (I choked on something). Í stað þess að nota sögnina kafna í framangreindri fyrirsögn hefði verið hægt að segja Rikki G lenti aftur í andnauð eða Rikki G stóð aftur á öndinni eða Rikka G svelgdist aftur á eða það hrökk aftur ofan í Rikka G. Það er ástæðulaust að láta íslenska sögn elta merkingu enskrar sagnar þegar völ er á ýmsu góðu orðalagi til að ná merkingunni. Svo má auðvitað velta því fyrir sér hvort andnauð sé fréttaefni þótt í beinni útsendingu sé – en það er annað mál.

Ég var spurður að því í dag hvaða forsetningu ætti að nota með nafnorðinu bragð – hvort ætti að tala um bragð að einhverju eða bragð af einhverju. Um þetta eru málfræðingar ekki á einu máli. Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 2003 segir Jón G. Friðjónsson: „Venja er að tala um bragð að einhverju en ekki bragð af einhverju, sbr. málsháttinn: Bragð er að þá barnið finnur.“ En í grein í Morgunblaðinu 2008 kemur fram að Jón vill nota mismunandi forsetningar eftir setningarlegu umhverfi: „Ég tel að merkingarmunur sé á forsetningarliðunum í bragð er að e-u ('hvar') og finna bragð af e-u ('hvaðan') og að hliðstæðar merkingarandstæður hafi verið virkar allt frá fornu máli.“ Hið sama kemur fram í pistli Jóns frá 2018 í Málfarsbankanum.

Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 2008 amaðist Jón G. Friðjónsson við orðalaginu finna bragð að í nýrri þýðingu Biblíunnar og taldi það ekki í samræmi við hefð. Þessu andmælti Baldur Jónsson í Morgunblaðinu skömmu síðar og sagði: „Nokkrar helstu orðabækur tveggja síðustu alda eru á einu máli um að bragð sé að einhverju og hafa orðalagið finna bragð að e-u. Nefna má orðabók Konráðs Gíslasonar 1851 […], orðabók Blöndals 1920-1924 og allar útgáfur Íslenskrar orðabókar 1963, 1983 og 2002“ (nú er búið að bæta af við í vefútgáfu). Og Baldur hélt áfram: „Orðalagið að finna bragð að e-u er því rétt og góð íslenska og á sér djúpar rætur. Hins vegar er tæpast hefð fyrir því að nota af í stað að í þessu sambandi, þótt þess séu dæmi.“

Jón G. Friðjónsson svaraði skömmu síðar, enn í Morgunblaðinu: „Orðalagið finna bragð að e-u er óvenjuleg íslenska og samræmist naumast almennum reglum um notkun forsetninganna að og af. Ekki mun vera unnt að benda á neinar heimildir er sýni raunverulega notkun orðasambandsins né hliðstæður þess, hvorki úr fornu máli né síðari alda máli.  Eina heimildin um orðasambandið er dæmi úr orðabók Konráðs Gíslasonar (1851) og ætla má að þaðan hafi það ratað í orðabók Blöndals og Íslenska orðabók.“ Það er vissulega rétt að margt í Íslenskri orðabók og Íslensk-danskri orðabók er ættað úr Danskri orðabók með íslenzkum þýðingum eftir Konráð Gíslason, en ýmsar aðrar heimildir um finna bragð að eru þó til – jafnvel eldri.

Í Þjóðólfi 1850 segir: „Fyrst talar hún um smekkleysur Þjóðólfs og furðar á, að hann skuli ekki finna bragð að vatninu.“ Í Þjóðólfi 1852 segir: „mun á hverri öld og í hverju landi mælast vel fyrir henni nema af þeim einum, sem ekki finna bragð að öðru, en súrdeiginu gamla.“ Í Iðunni 1885 segir: „hann þekkir ekki meiningu fræðibókanna fremur en spónninn finnur bragðið að súpunni.“ Elsta dæmi um finna bragð af er í Dagsbrún 1894: „ef ég færi að bragða á henni, þá myndi ég finna bragð af pappírnum.“ Í Fjallkonunni 1901 segir: „vel á það við að sjálfur bjórgerðarmaðurinn finni bragðið af því ölinu, sem hann hefir sjálfur bruggað.“ Í Lögbergi 1924 segir: „Einhver setti mig niður á stól og eg fann bragð af sterku víni fyrir innan varirnar á mér.“

Í áðurnefndu svari til Baldurs Jónssonar segir Jón G. Friðjónsson: „Því ber ekki að neita að um langt skeið hefur verið talsverð óvissa um notkun orðasambandanna finna bragð af matnum og finna bragð að matnum. En skyldi það ekki einmitt vera vegna þess að í síðara tilvikinu er um að ræða 'skólakenningu' sem reist er á veikum grunni, kenningu sem stangast á við málkerfið og málkennd almennings.“ Það sem segir um óvissuna er alveg rétt – bæði að og af hafa verið notaðar til skiptis í þessu sambandi síðan í byrjun tuttugustu aldar þótt dæmin um af séu meira en þrisvar sinnum fleiri og af hafi verið algengari síðan um miðja öldina. En fráleitt er þó að halda því fram að notkun að hafi „stangast á við málkerfið og málkennd almennings.“

Baldur Jónsson vildi sem sé alltaf tala um bragð að, bæði í samböndum eins og bragð er að einhverju og finna bragð að einhverju, en Jón G. Friðjónsson vildi hafa að í fyrrnefnda sambandinu og af í því síðarnefnda vegna þess að forsetningin að tákni að jafnaði kyrrstöðu (bragðið 'er þarna') en af hins vegar hreyfingu – þegar við finnum bragð þá 'berst það til okkar' í einhverjum skilningi. Ég held að almennir málnotendur hafi enga tilfinningu fyrir þessum merkingarmun forsetninganna í þessu sambandi og það sé tilgangslaust að reyna að kenna hann. Í Risamálheildinni eru 10-20 sinnum fleiri dæmi um bragð af en bragð að, hvert svo sem umhverfið er. Bæði bragð er af einhverju og finna bragð af einhverju er vitanlega rétt mál.

En þetta þýðir þó ekki að bragð að sé úrelt samband eða eigi aldrei við – það er auðvitað notað í máltækinu bragð er að þá barnið finnur. Orðið bragð hefur nefnilega fleiri merkingar – „lýtur að útliti og merkir stundum 'svipur' eða 'ásýnd', jafnvel sama og yfirbragð“ segir Baldur Jónsson í Morgunblaðinu 2008. Baldur segir enn fremur: „Ef manni þykir mikið til einhvers koma, er „bragð að því“. Þá er einhver veigur eða mergur í því.“ Í samræmi við þetta finnst mér hægt að segja t.d. þetta er matur sem bragð er að í merkingunni 'gott / sterkt / einkennandi bragð' en í þetta er matur sem bragð er af finnst mér bragð hlutlaust – merkja bara 'eitthvert bragð' og eiginlega þurfi lýsingarorð að vera með – t.d. þetta er matur sem gott bragð er af.