Posted on — Ein athugasemd

Enskættuð orðasambönd í íslensku

Í gær sagðist hópverji hafa rekist nokkrum sinnum undanfarið á orðalag eins og ég sé engan harm í, og ekki bara hjá yngra fólki. Það er nokkuð ljóst að á bak við þetta liggur enska orðalagið I see no harm in og örfá dæmi má finna um þessa málnotkun í Risamálheildinni – og einnig dæmi sem virðast byggjast á enska orðasambandinu do no harm. Á Hugi.is 2003 segir: „ég sé engan harm í því sem bgates er að gera.“ Á Hugi.is 2008 segir: „Þeir eru bara að taka í burtu möguleika sem gerir þessum “casual” spilurum engan harm.“ Á Bland.is 2008 segir: „er ekki viss, ég borðaði sterkan mat þegar ég var ólétt og gerði engan harm.“ Í Feyki 2012 segir: „Knapinn skutlar sér á eftir hestinum og saman komast þeir í land og enginn harmur skeður.“

Örfá dæmi til viðbótar má finna á netinu, öll af samfélagsmiðlum eins og dæmin hér að framan nema dæmið úr Feyki. Það er því ekki að sjá að þetta orðalag sé komið mikið inn í málið, þótt vitanlega geti það verið miklu algengara í talmáli en ritmálsdæmin benda til. En auðvelt er að benda á dæmi um ýmis orðasambönd sem eiga sér augljóslega erlenda – nær alltaf enska – fyrirmynd og hafa breiðst út í málinu á allra síðustu árum, ekki bara í óformlegu málsniði. Gott dæmi um þetta er eins og enginn sé / væri morgundagurinn sem augljóslega er sniðið eftir as if there was / were no tomorrow. Þetta samband sást fyrst á prenti í árslok 2005 en varð fljótlega ótrúlega algengt – 570 dæmi eru um það á tímarit.is og rúm 2600 í Risamálheildinni.

Almennt séð finnst mér að orð og orðasambönd eigi ekki að gjalda uppruna síns og ég sé ekkert að því þótt orðalag sem augljóslega er ættað úr ensku sé tekið upp í íslensku – ef það fellur að málinu. Eins og ég hef áður skrifað um sé ég þess vegna enga ástæða til að amast við eins og enginn sé / væri morgundagurinn – það hvorki breytir né útrýmir einhverju sem fyrir er í málinu og vel má færa rök að því að það auðgi málið, þótt sjálfsagt mætti líka halda því fram að það sé ofnotað. Öðru máli gegnir um sjá engan harm í og gera engan harm – þar er orðið harmur augljóslega notað í ensku merkingunni, 'mein, skaði, tjón' en ekki í þeirri íslensku, 'mikil og þungbær sorg'. Þarna er merkingu orðsins breytt að óþörfu – forðumst þessi sambönd í íslensku.

Posted on — Færðu inn athugasemd

Margir orðrómar

Í gær var hér nefnt í innleggi að fleirtalan orðrómar sæist nú oft en hefði áður verið leiðrétt. Það er rétt – í málfarshorni Morgunblaðsins sagði t.d. árið 2019: „Fleirtalan „orðrómar“ ber þess merki að hafa orðið til við enskulestur; enskan á rumo(u)rs […]. Orðrómur er í stórum dráttum óljós og óstaðfest fregn. Og það er eintöluorð.“ En á hverju byggist sú staðhæfing að orðrómur sé eintöluorð? Orðið kemur vissulega aðeins fyrir í eintölu í fornu máli og fram á 20. öld en elstu dæmi um fleirtölumyndir orðsins eru þó meira en hundrað ára gamlar og varla ensk áhrif. Elsta dæmi sem ég finn er í Morgunblaðinu 1913 þar sem segir: „Taldi hann mjög miður farið, hversu mikið væri hjalað um njósnarmálin, og hve rangir orðrómar bærust af þeim.“

Fleirtölumyndum orðsins bregður fyrir stöku sinnum alla 20. öldina þótt þær hafi ekki verið algengar til skamms tíma – alls eru hátt í 150 dæmi um þær á tímarit.is. En eftir aldamót verður fleirtalan skyndilega mjög algeng, og í Risamálheildinni eru hátt í 2700 dæmi um fleirtölumyndir orðsins. Fleirtölubeyging þess er gefin athugasemdalaust í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls sem er auðvitað lýsandi en ekki stýrandi. Það eru því engin beygingarleg rök fyrir því að segja að orðrómur sé eintöluorð – fleirtala orðsins er greinilega til þótt amast sé við henni. Ekki er heldur hægt að finna augljós merkingarleg rök gegn fleirtölunni – af hverju ætti orð sem merkir 'óljós og óstaðfest fregn' ekki að geta verið til í fleirtölu?

Ástæðan fyrir því að orðrómur var áður aðeins í eintölu en er nú iðulega í fleirtölu virðist vera sú að merking orðsins hefur hnikast til. Áður merkti það 'umtal, almannarómur' (Íslensk orðabók gefur líka merkinguna 'lof, hrós' sem sögð er forn og úrelt) – var sem sé fremur almennt og óafmarkað. Þess vegna var fleirtalan ekki notuð, eins og sjá má á skýringarorðunum umtal og almannarómur sem eru ekki heldur höfð í fleirtölu í nútímamáli. Í nútímamáli er vísun orðsins ekki jafn óljós – það vísar til mun skilgreindari og afmarkaðri fregnar en áður og þar með verður eðlilegt að nota það í fleirtölu. Það eru fjölmörg hliðstæð dæmi í málinu þar sem eintöluorð með óhlutstæða merkingu fara að vísa til einhvers afmarkaðs og fá þá fleirtölu.

Posted on — Færðu inn athugasemd

Er íslenska „ónákvæmari“ en enska?

Hér spannst í morgun fróðleg umræða út frá frétt í Vísi þar sem enskt orð var haft í sviga á eftir íslensku orði eins og til skýringar. Ég held að það hafi færst í vöxt að undanförnu að setja ensk orð inn í íslenskan texta á þennan hátt. Nýleg dæmi af vefmiðlum: (1) „Svo myndi ég kannski segja að mín „signature“ flík á meðgöng­unni séu magabolir eða stuttar (e. cropped) flíkur þar sem kúl­an fær að vera ber og njóta sín.“ (2) „Flíkurnar eru sjónræn tjáning af athöfnum (e. rituals) sem eiga það sameiginlegt að stuðla að jarðbindingu og dýpka teningu við sjálfið.“ (3) „Reyndar er þetta endurbyggjandi aðgerð (e. reconstructive surgery), ekki fegrunaraðgerð að þessu sinni.“ (4) „Ég er mikið á splittbretti, brimbretti og róðrarbretti (e. paddleboard).“

Þessi dæmi eru af ýmsum toga. Í dæmi (4) er um að ræða heiti á fyrirbæri sem ekki er orðið vel þekkt á Íslandi, og íslenska orðið um það (sem er reyndar ýmist róðrabretti eða róðrarbretti) þá ekki heldur, og ekki komið í orðabækur. Þess vegna er það ekki óeðlileg þjónusta við lesendur að láta enska orðið fylgja – það er þá hægt að gúgla það. Annar möguleiki væri vitanlega að útskýra á íslensku um hvað er að ræða. Öðru máli gegnir um hin dæmin. Mér finnst engin ástæða til að hafa cropped í sviga í dæmi (1), og rituals í dæmi (2) er venja að þýða sem (helgi)siði á íslensku frekar en athafnir. Í dæmi (3) ætti endurbyggjandi aðgerð að vera nógu skýrt til að óþarft væri að láta reconstructive surgery fylgja, enda styður samhengið við skilning.

Mér finnst þetta sem sé eðlilegt meðan lesendur eru að venjast nýju orði eins og í dæmi (4) þótt vitanlega sé álitamál hversu langan tíma eigi að gefa þeim til þess. Í öðrum tilvikum getur þetta gefið til kynna að fréttaskrifarinn þekki ekki venjulega íslenska samsvörun orðsins sem verið er að þýða, eins og í dæmi (3), og það er vitanlega óheppilegt ef um vel þekkt orð er að ræða. En svo getur líka verið að fréttaskrifari þekki réttu orðin og noti þau, en hafi enskuna í sviga til að auðvelda lesendum að tengja það sem rætt er um við fyrirbæri sem líklegt er að þeir þekki – úr ensku. Þannig gæti þetta verið í (1) og (3) – cropped um flíkur gæti vakið hugrenningatengsl sem stuttar gerir ekki, og svipuðu máli gæti gegnt um reconstructive og endurbyggjandi.

Í fréttinni í Vísi sem umræðan spannst af er talað um „fyrstu Íslensku myndasöguna (e. picture story)“. Orðið myndasaga er auðvitað vel þekkt íslenskt orð og samsvarar picture story merkingarlega lið fyrir lið, en í umræðunni kom fram að enskan væri höfð með í sviga vegna þess að myndasaga væri ekki nógu nákvæmt orð – „Verkið samanstandi bæði af sögunni og myndunum, myndirnar séu aðalatriðið og ekki sé hægt að sundurgreina textann og myndirnar“ eins og segir í frétt Vísis. Vissulega er rétt að myndasaga er notað sem þýðing á fleiri enskum orðum, ekki síst cartoon og comic strip. En er það ekki í góðu lagi? Í þessu tilviki var lítil hætta á misskilningi, auk þess sem eðli sögunnar er skýrt í fréttinni til að taka af allan vafa.

Nú vil ég leggja áherslu á að þessi umræða snýst, af minni hálfu a.m.k., ekki um þessa tilteknu frétt Vísis enda þótt hún hafi orðið kveikjan að umræðunni. En ástæðan fyrir því að ég skrifa þetta er sú að ég hef það á tilfinningunni (þótt ég geti ekkert fullyrt um það) að enskunotkun í dæmum af þessu tagi stafi stundum af því að mörgum finnist (örugglega oftast ómeðvitað) að íslenska sé á einhvern hátt „ófullkomnari“ eða „ónákvæmari“ en enska – að þegar íslenska skiptir merkingu á orð á svolítið annan hátt en enska þá sé það „galli“ á íslenskunni því að enska sé einhvers konar „frummál“ eins og málshefjandi í umræðunni í morgun sagði. Sé eitthvað til í þessu er það umhugsunarefni og sýnir þörf fyrir meiri umræðu um tungumálið og eðli þess.