Á pari (við), undir pari, yfir pari

Í færslu í gær notaði ég sambandið vera á pari við eitthvað alveg umhugsunarlaust. Á eftir áttaði ég mig samt á því að þetta væri líklega nýlegt í mínu máli, og sennilega í íslensku máli yfirleitt. Orðið par er vitanlega gamalt í málinu í merkingunni 'tvennt af e-u samstæðu, samstæða' eins og það er skýrt í Íslenskri nútímamálsorðabók – er upphaflega tökuorð úr miðlágþýsku samkvæmt Íslenskri orðsifjabók og þangað komið af lýsingarorðinu pār í latínu sem merkir 'jafn'. Það er sú merking sem liggur á bak við notkun orðsins í golfmáli þar sem það merkir 'viðmið um höggafjölda', þ.e. 'fjölda högga sem góður kylfingur þarf að nota til að koma golfkúlunni í holuna'. Í Kylfingi 1935 segir: „Allar hinar holurnar á A að leika á ,,pari“.“

En síðan fer sambandið á pari (við) að skjóta upp kollinum í almennu máli í merkingunni 'jafnt, í jafnvægi, jafnast á við', annaðhvort fyrir áhrif frá golfmáli, bein áhrif frá on (a) par (with) í ensku, eða hvort tveggja. Í DV 1987 segir: „Hófí og eiginkonan eru á pari.“ Í sama blaði sama ár segir: „Hann er á pari, persónuafsláttur hans dugir nákvæmlega fyrir reiknuðum sköttum.“ Í DV 1990 segir: „sá munur finnst vel og er á pari við gömlu 1800-gerðina.“ Í Heimsmynd 1990 segir: „Sýnarmenn áttu þá forkaupsrétt að þeim 85 milljónum, sem eftir voru á pari, 1:1.“ Í DV 1993 segir: „hemlar eru mjög góðir, raunar á pari við mun stærri bíla.“ Í Morgunblaðinu 1995 segir: „Þannig er hagvöxtur hér nú á pari við það sem gerist að meðaltali í OECD-löndunum.“

Í golfi er talað um að vera undir pari eða yfir pari þegar notuð eru færri eða fleiri högg en eðlilegt er, og vitanlega er gott að nota sem fæst högg – vera undir pari. Þessi orðanotkun kemur líka fram í venjulegu máli. Í Morgunblaðinu 2004 segir: „Aðrir leikmenn voru langt undir pari.“ Í Viðskiptablaðinu 2007 segir: „Bréfin voru seld undir pari“. Í Vísi 2009 segir: „Þetta var bara slök frammistaða og undir pari.“ Í Vísi 2015 segir: „Ekki að verk Bjarkar á síðastliðnum áratug hafi verið langt undir pari.“ En í þessum dæmum, og öðrum sem ég hef séð um sambandið undir pari í almennu máli, hefur það öfuga merkingu við þá sem það hefur í golfmáli – þar er það góð frammistaða að vera undir pari, en dæmin sýna að í almennu máli er það léleg frammistaða.

Öðru máli gegnir með sambandið yfir pari – þar virðist þetta vera sitt á hvað. Á fótbolti.net 2018 segir: „Yfir allt eigum við einn slæman hálfleik, seinni hálfleikinn á móti Nígeríu. Restin fannst mér á okkar pari og jafnvel yfir pari.“ Hér hlýtur yfir pari að vísa til betri frammistöðu en búast mátti við. En í Víkurfréttum 2018 segir: „Hörður Axel var atkvæðamestur Keflvíkinga með 17 stig og Gunnar Ólafsson skoraði 14. Aðrir voru langt yfir pari.“ Í DV 2021 segir: „Metnaðurinn í klúbbnum er bara að vera Íslands- og bikarmeistari á hverju ári. Allt undir því er yfir pari.“ Í þessum dæmum virðist ljóst að yfir pari vísar til lélegri frammistöðu en við væri að búast – eins og í golfinu. Þessi gagnstæða merking getur vitanlega verið ruglandi.

Um fjörutíu ár eru síðan farið var að nota sambandið vera á pari (við) í almennu máli og það hefur augljóslega fest sig kyrfilega í sessi – í Risamálheildinni eru um 4.800 dæmi um á pari við og 5.500 önnur dæmi um á pari en talsverður hluti þeirra er úr umfjöllun um golf. Það er athyglisvert að öfugt við flestar aðrar nýjungar er sambandið síst meira notað í óformlegu máli en formlegu, og þrátt fyrir enskan uppruna hef ég aldrei rekist á að amast hafi verið við því. En það er gaman að sjá að þarna hefur sama orðið komið tvisvar inn í málið – fyrst úr miðlágþýsku fyrir mörgum öldum í merkingunni 'tvennd' og síðan úr ensku á síðustu öld í merkingunni 'jafnt'. Þessar merkingar eru auðvitað skyldar og eiga rætur í sama latneska orðinu.