Súkkulaðikleina

Orðið súkkulaðikleina var mikið rætt í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum um helgina eftir að vakin var athygli á því að Hildur Björnsdóttir oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík notaði það um Sönnu Magdalenu Mörtudóttur oddvita Vinstrisins í hlaðvarpsviðtali – reyndar mun Hildur hafa notað orðið um fleiri oddvita í kappræðum. Sumum fannst liggja beint við að túlka orðið þannig að það vísaði til húðlitar Sönnu og væri þar með rasískt en öðrum fannst það fráleit túlkun og bentu réttilega á að orðið hefði lengi verið vel þekkt í ákveðnum hópum, og notað um þau sem fá að taka þátt í einhverjum leik eða keppni en er hlíft á einhvern hátt eða þurfa ekki að uppfylla allar kröfur eða skilyrði sem gerð eru til þátttakenda.

Það er ljóst að orðið er ekki nýtt. Elsta dæmi sem ég finn um það á prenti er í DV 1984, í viðtali við mann sem hafði verið skiptinemi í Argentínu. Spurningunni „Hvað lærðirðu í skólanum?“ svara hann „Aðallega tungumál. […] Annars var ég hálfgerð súkkulaðikleina þarna.“ Í Vikunni 1999 segir kona sem sögð hefur verið „sannur fjallagarpur“: „Ég er bara súkkulaðikleina í samanburði við alvöru fjallasportkonur.“ Í Fréttablaðinu 2008 segir: „Ísland hefur um árabil verið súkkulaðikleina í samfélagi þjóðanna. Við stöndum utan stóru efnahagssambandanna en höfum samt náð undragóðum samningum um fríverslun og aðgengi að mörkuðum Evrópu.“ Öll þessi dæmi vísa til þess að þau sem um er rætt fá að fljóta með á einhvers konar undanþágum.

Orðið súkkulaðikleina er vitanlega ekki rasískt í sjálfu sér, ólíkt t.d. orðinu negri sem er alltaf rasískt, og  þótt það tilheyri óformlegu málsniði og sé ekki að finna í orðabókum er ekkert við það að athuga (þótt vissulega megi deila um hversu smekklegt það sé) að nota það í pólitískri umræðu, enda hefur það verið gert áður. Í ræðu á Alþingi 2009 sagði Ragnheiður Elín Árnadóttir: „þrátt fyrir að vera mikill jafnréttissinni vil ég ekki sjá það að ég fái sæti í stjórn eða þingsæti eða hvað það sem ég er að sækjast eftir eingöngu á grundvelli þess að ég er kona. Mér finnst það vera það sem við í Keflavík kölluðum að vera súkkulaðikleina. Það er ef þú færð eitthvað vegna þess að þú átt bágt eða þú ert ekki jafngóður og hinir.“

En þótt súkkulaðikleina sé ekki rasískt orð í eðli sínu gildir sama um það og mörg önnur orð sem notuð eru um fólk að aðstæður skipta öllu máli – mælandi, viðfang og vettvangur. Ef orðið er notað um fólk með dökka húð er það óheppilegt og óviðeigandi, og ef mælandinn er þekktur að rasískum skoðunum liggur beint við að túlka orðanotkunina sem rasíska. Í slíkum tilvikum skiptir nefnilega ekki bara máli hver meining mælandans var – það þarf líka að huga að því hvernig hægt er að túlka það sem sagt er. Fyrir fólk sem þekkir ekki orðið súkkulaðikleina í þeirri merkingu sem hér hefur verið rakin – sem er örugglega meginhluti þjóðarinnar – liggur beint við að tengja notkun þess við húðlit þeirrar sem um var rætt.

Ég hef enga ástæðu til að ætla – og enga trú á – að um rasíska notkun orðsins hafi verið að ræða í því tilviki sem hér um ræðir, heldur hafi orðið verið notað í hugsunarleysi. En það þýðir ekki að ekki megi vekja athygli á því að þessi orðanotkun var óheppileg. Mörgum finnst það ofurviðkvæmni en það er yfirleitt fólk sem ekki hefur sjálft þurft að þola einhvers konar smánun. Fólk úr ýmsum jaðarsettum hópum er vant því að verða fyrir slíku og ekki óeðlilegt að það túlki óheppilegt orðalag af þessu tagi sem rasískt þótt það hafi ekki verið þannig meint. Þetta er áminning til okkar allra, ekki síst þeirra sem eru áberandi í opinberri umræðu, um að gæta þess að haga orðum okkar ekki þannig að þau gætu meitt fólk.