Málfarsleg tillitssemi

Í gær skrifaði ég pistil um orðið súkkulaðikleina þar sem ég staðfesti það sem hafði komið fram í umræðu að þetta væri ekki nýtt orð heldur hefði tíðkast lengi í óformlegu máli ákveðinna hópa og væri alls ekki rasískt í eðli sínu. Hins vegar benti ég á að það skipti máli hvernig það væri notað og það væri óviðeigandi að nota það um fólk með dökka húð. Þess vegna fannst mér þetta mál tilefni til að ítreka það sem ég hef oft sagt áður, að ætlun mælanda og túlkun hlustenda þurfa ekki að fara saman. Eins og ég sagði hef ég enga trú á því að Hildur Björnsdóttir hafi lagt rasíska merkingu í orðið súkkulaðikleina – þetta er orð sem var notað án umhugsunar í óundirbúnu samtali og það getur vitanlega komið fyrir okkur öll að nota óviðeigandi orðalag.

En þrátt fyrir að ég telji ekki að ætlun mælanda í þessu tilviki hafi verið rasísk er nauðsynlegt og ekkert athugavert við að benda á að orðið er óheppilegt og óviðeigandi þegar það er notað um fólk með dökka húð vegna þess að það býður augljóslega upp á hugrenningatengsl við húðlitinn, sérstaklega hjá þeim fjölmörgu sem þekkja orðið ekki fyrir. Ýmsar hliðstæður má nefna – ég sá t.d. konu nefna á Facebook að hún gæti kallað son sinn apakött ef hann væri að klifra í tré, en það væri alveg útilokað að nota orðið um brúnan bekkjarbróður hans. Því miður kom í ljós – sem kom svo sem ekki alveg á óvart – að mörg þeirra sem skrifuðu athugasemdir við pistilinn í „Málspjalli“ skildu þetta ekki, eða vildu ekki skilja það.

„Ég sá aldrei neitt rasískt við þetta“ voru dæmigerð viðbrögð enda er ég nokkuð viss um að þau sem gerðu lítið úr því að um óviðeigandi málnotkun væri að ræða eru öll hvít á hörund og mörg þeirra sem ekki eru í þeim hópum sem verða fyrir slíkri málnotkun virðast eiga erfitt með – eða skorta vilja til – að setja sig í spor jaðarsettra. Í athugasemdum var sagt að ég væri að krefjast þess að þeim sem væru dökk á hörund væri sýnd meiri tillitssemi en öðrum fyrst ekki mætti nota tiltekin orð um þau. En það er misskilningur – þetta snýst ekki um að sýna meiri tillitssemi en öðrum, heldur einfaldlega um að sýna sömu tillitssemi og öðrum. Notkun tiltekins orðs um tiltekið fólk getur nefnilega verið tillitslaus þótt notkun þess um annað fólk sé saklaus.

Það er einn yfirlýstur tilgangur hópsins „Málspjall“ að vera vettvangur jaðarsetts fólks og standa á bak við það í málfarslegum efnum. Það er ljóst að stórir hópar í þjóðfélaginu – ekki síst hinsegin fólk og fólk með annað móðurmál en íslensku eða annan húðlit en hvítan – eiga undir högg að sækja í málfarslegum efnum og eru jaðarsettir, ýmist af tungumálinu sjálfu eða notendum þess. Mér finnst mikilvægt að þessir hópar hafi rödd og málfar þeirra hafi vettvang og hef reynt að skýra málstað þeirra og tala máli þeirra eftir mætti – og held því áfram. Þau sem setja sig upp á móti því að tillit sé tekið til þessara hópa eiga ekkert erindi í hópinn „Málspjall“ og ég legg því til að þau gangi úr honum og/eða segi upp áskrift að pistlum mínum á Substack.