Handan orða

Í fyrirsögn á mbl.is í gær stóð: „Maður er handan orða“. Þar var vitnað í orð þjálfara körfuboltaliðs karla í Grindavík sem sagði eftir að hafa unnið Íslandsmeistaratitil: „Maður er handan orða og það er mjög góður staður til að vera á.“ Ég kannaðist ekki við þetta orðalag í íslensku en tengdi það strax við beyond words í ensku sem getur merkt 'orðlaus (af undrun, áfalli, geðshræringu)' enda átti sú merking augljóslega við þarna. En þegar að var gáð reyndist orðalagið handan orða ekki vera alger nýjung í íslensku þótt það hafi aldrei verið algengt. Elsta dæmi sem ég finn um það er í kvæðinu „Sumarkvöld á heiði“ eftir Þorstein Valdimarsson í Tímariti Máls og menningar 1953: „ógnar handan orða / elds og bróðurmorða.“

Í Úrvali 1970 segir: „Þetta var allt ósköp einfalt, ósköp venjulegt og blátt áfram, handan rökræðna, handan hugsana, handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1980 segir: „Klaus Kinski sameinast einhverju ytra afli sem er handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1990 segir: „þá kemur upp úr kafinu að það sem maður hélt að væri, er einhvers staðar handan orða sem ekki hafa enn verið sögð.“ Í Andvara 1995 segir: „Guð er handan orða og biblían notar því táknmál til að gefa þeim sem fjötraðir eru af tímanum hugmynd um hið eilífa.“ Í Morgunblaðinu 1995 segir: „Þótt sú veröld, sem þar bregður fyrir í svip, sé handan orða og handan okkar takmarkaða skilnings.“ Árið 1997 gaf Sigrún Guðmundsdóttir út ljóðabókina Handan orða.

Á tímarit.is eru 55 dæmi um sambandið, öll nema fjögur frá 1990 og síðar, og í Risamálheildinni eru 34 dæmi um það. Í öllum þessum dæmum hefur sambandið merkinguna 'ólýsanlegt – svo stórkostlegt, öfgafullt eða yfirþyrmandi að ekki er hægt að koma orðum að því'. Þá merkingu hefur sambandið líka í ensku, auk merkingarinnar 'orðlaus'. Vitanlega er þetta mjög skylt, en munurinn sá að annars vegar er vísað til atburðar eða fyrirbæris en hins vegar til ástands eða tilfinningar einstaklings, eins og í setningunni sem vitnað var til hér í upphafi, og sú notkun virðist vera nýjung í íslensku. Það er auðvitað ekki óvænt að íslenskan elti enskuna á þennan hátt, en smekksatriði hvort eigi að amast eitthvað við því.