Hvað merkir frændsystkin?

Einstöku sinnum kemur það fyrir að hversdagsleg orð sem ég þekki vel og er handviss um hvað merkja reynast merkja eitthvað annað hjá meginhluta málnotenda og samkvæmt orðabókum. Í gær las ég frétt á vef Ríkisútvarpsins sem hófst svo: „Sænska þingið hefur ákveðið að banna hjónabönd frændsystkina og annarra náinna skyldmenna.“ Þegar ég las þetta hugsaði ég að það væri nokkuð loðið vegna þess að merking orðsins frændsystkin væri ekki nákvæmlega skilgreind – ekki frekar en merking orðanna frændi og frænka sem eru skýrð 'karlkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðurbróðir eða systursonur' og 'kvenkyns skyldmenni af ýmsum ættliðum, t.d. móðursystir eða bróðurdóttir' í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Sænsku lögin sem þarna er vísað til heita „Förbud mot kusinäktenskap och äktenskap mellan andra nära släktingar“. Það er ljóst að kusinäktenskap vísar til giftingar systkinabarna og þess vegna hélt ég í fyrstu að það væri einfaldlega notað of vítt orð í íslensku þýðingunni. Ég fletti orðinu frændsystkin samt upp og sá mér til furðu að bæði í Íslenskri nútímamálsorðabók og Íslenskri orðabók er það skýrt 'karl og kona sem eru bræðra-, systra- eða systkinabörn'. Þetta kom mér mjög á óvart því að þótt ég noti orðið örugglega oftast um systkinabörn hef ég ævinlega litið svo á að merking þess gæti verið víðari. Ég hika ekki við að segja við frændsystkinin um sjálfan mig og konur sem eru þremenningar eða að öðrum og þriðja við mig.

Sú notkun fær stuðning í Viðbæti Íslensk-danskrar orðabókar frá 1963 þar sem orðið er skýrt 'slægtninge (af begge køn)'. Það er líka hægt að finna eitthvað af gömlum dæmum um að orðið merki annað en 'systkinabörn'. Í Lögbergi 1916 segir: „Trúlofuð eru þau frændsystkini G. G. Zoega verkfræðingur, sonur Geirs Zoega prófessors og Hólmfríður Zoega, dóttir Geirs Zoega kaupmanns og seinni konu hans.“ Þau voru ekki systkinabörn, heldur að öðrum og þriðja – faðir Hólmfríðar og afi Geirs voru bræður. Í Íslendingi 1954 segir: „drukknuðu tvö frændsystkin á Vatnsleysuströnd við að bjarga kindum frá að flæða í skeri. Voru það 11-12 ára drengur frá Litlu-Vatnsleysu og móðursystir hans frá Stóru-Vatnsleysu, rúmlega tvítug.“

Orðið frændsystkin virðist ekki vera ýkja gamalt í málinu – elsta dæmi sem ég hef fundið um það er í sögunni Högni og Ingibjörg eftir Torfhildi Þorsteinsdóttur Hólm, frá 1889, og þar er það notað um systkinabörn. Orðið var ekki algengt framan af en á síðasta þriðjungi tuttugustu aldar margfaldaðist tíðni þess. Hugsanlegt er að notkun orðsins, og aukna tíðni þess undanfarið, megi að einhverju leyti rekja til enskra áhrifa – mörg af eldri dæmum um orðið eru úr þýddum textum og hugsanlegt að það sé notað til að þýða my cousins þar sem ekki er hægt að nota orðið systkinabörn. Það er hins vegar oft erfitt eða útilokað að átta sig á nákvæmri merkingu þess í dæmum á tímarit.is en þar sem það er hægt vísar það vissulega langoftast til systkinabarna.

Dæmin sem tilfærð eru hér að framan eru samt fjarri því að vera þau einu sem ég hef fundið um að orðið sé notað í víðari merkingu. Í umræðu í „Málspjalli“ kom í ljós að það skiptir alveg í tvö horn um skilning málnotenda á orðinu – sumum finnst engin önnur merking en 'systkinabörn' koma til greina en að öðrum hefur aldrei hvarflað að orðið sé takmarkað við þá merkingu. En það kom líka fram að tengsl við fólkið sem um er að ræða skiptu máli og það rímar við mína tilfinningu – ég myndi frekar nota orðið um fólk sem ég þekki – annað en systkinabörn – en fólk sem ég hef lítil tengsl við.  Mér fyndist eðlilegt að breyta skýringu orðsins í orðabókum en þessi tvíræðni þess er vitaskuld meinlaus – en skemmtileg.