Allt heila gillimojið

Orðið gillimoj (eða gillemoj) er mörgum kunnugt þótt það sé ekki að finna í neinum orðabókum og sjáist sjaldan á prenti – oftast notað í sambandinu allt (heila) gillimojið sem merkir svipað og allt heila klabbið. Ég rakst á umræður um uppruna orðsins á Facebook þar sem því var velt upp hvort það væri skylt eða komið af the whole megillah í ensku sem er notað í svipaðri merkingu – megillah er ættað úr hebresku þar sem það merkir 'handritsrolla'. Vissulega er þarna hljóðlíking milli gilli- og -gillah – og að einhverju leyti líka milli -moj og me- þótt þau líkindi séu miklu minni. En orðhlutarnir eru í öfugri röð í íslensku miðað við ensku og ef á að tengja þessi orð saman þarf að finna skýringu á þeim víxlum, þannig að rétt er að skoða annað.

Sambandið allt heila gillið er gefið í Íslenskri nútímamálsorðabók og skýrt 'allt saman' – í Íslenskri orðabók er skýringunni ‚allt heila klabbið‘ bætt við. Þetta er komið úr dönsku þar sem gilde merkir '(rausnarleg, villt) veisla' og betale hele gildet er þekkt orðasamband. Í Speglinum 1938 segir: „ekki er að fárast um þó gillið kostaði ein skitin hundrað þúsund.“ Í fyrisögn í Vísi 1955 segir: „„Gillið“ kostaði milljón.“ Sambandið allt heila gillið kemur fyrst fyrir í Alþýðublaðinu 1939. Í Alþýðublaðinu 1968 segir: „Hún elskar mig og börnin mín og húsið mitt og bílinn minn og budduna mína og innistæðuna mína og rakkettið mitt og heila gillið.“ Alls eru rúm hundrað dæmi um heila gillið á tímarit.is en sambandið virðist vera á útleið úr málinu.

Orðið moj er skýrt 'fyrirhöfn' í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Íslenskri orðabók er það einnig skýrt 'rusl, skran; bull, þvæla'. Sama gildir um Íslenska orðsifjabók þar sem orðið er sagt tökuorð úr dönsku møg sem merki 'mykja, saur, óhreinindi' eða 'eitthvað einskisvert eða lítils virði'. Í Ingólfi 1912 segir: „þó ég sé nú reyndar aldanskur frá hvirfli til ilja, með húð og hári, gleraugum og öllu, heila mojinu.“ Í Speglinum 1926 segir: „Bið jeg yður þarafleiðandi, að públisera heila mojið í yðar heiðraða sjúrnali.“ Þetta eru einu dæmin um (allt) heila mojið á tímarit.is og engin slík dæmi eru í Risamálheildinni. Þar eru vissulega hátt í 250 dæmi um moj en þar virðist orðið alltaf hafa merkinguna 'fyrirhöfn' eins og í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Það er sem sé ljóst að til hafa verið í málinu samböndin (allt) (heila) gillið og (allt) (heila) mojið í svipaðri merkingu, en bæði virðast vera að hverfa og í stað þeirra hefur komið (allt) (heila) gillimojið. Um það (og hliðarmyndina gillemoj) eru ellefu dæmi á tímarit.is, það elsta í grein eftir Guðmund Andra Thorsson í Heimsmynd 1993: „Sjálfir vilja þeir ekki sjá samfélagið, kirkjuna, fjölmiðlana, stjórnmálaflokkana, allt heila gillimojið.“ Þetta er vitanlega mjög óformlegt orð og í Risamálheildinni eru aðeins tæp tuttugu dæmi um það – reyndar fæst af samfélagsmiðlum. Mér finnst langlíklegast að þetta samband sé samsteypa úr hinum tveimur þótt vissulega sé hugsanlegt að tenging við whole megilla eigi einhvern hlut að máli.