Að bíða högg

Fyrirsögnin „Skuggafloti Rússa bíður gríðarlegt högg“ á mbl.is í dag vakti athygli mína – ég minntist þess ekki að hafa sé orðalagið bíða högg áður. Þrátt fyrir það þóttist ég svo sem átta mig á merkingunni – sögnin bíða er þarna notuð í merkingunni 'verða fyrir (e-u)'. Í þessari merkingu tekur hún með sér nafnorð í þolfalli sem táknar yfirleitt einhvers konar missi eða skaða – talað er um að bíða afhroð / bana / hnekki / ósigur / skaða / skipbrot / tap / tjón og svo samsetningar af þessum orðum, svo sem álitshnekki, heilsutjón. Orðið högg getur vissulega fallið í þennan flokk – það er oft notað í óeiginlegri merkingu um missi eða skaða, eins og í „Atvinnulíf í landinu varð við hrunið fyrir gríðarlegu höggi“ í Morgunblaðinu 2009.

En þótt ég kannaðist ekki við að högg í óeiginlegri merkingu væri notað með sögninni bíða má finna um það dæmi. Í Viðskiptablaðinu 2016 segir: „Helst stafar lækkunin af því að túrismi myndi bíða talsvert högg undir afnáminu“ og í Kjarnanum 2020 segir: „Líklegt er að einkaneysla hafi Nýsjálendinga beðið þungt högg á öðrum ársfjórðungi“. Það má líka finna gömul dæmi um fleiri sambærileg orð með bíða, svo sem nokkur um áfall. Í Morgunblaðinu 1940 segir: „hin unga húsfreyja beið áfall af sjúkdómi.“ Einnig eru dæmi um slys og óhapp – í Bjarma 1913 segir: „mig tekur það innilega sárt, að þú skyldir bíða slys af því að bjarga barninu mínu“ og á mbl.is 2019 segir: „Sá síðarnefndi beið óhapp á síðustu sekúndum æfingarinnar.“

Svo má auðvitað nefna „Því Gunnar vildi heldur bíða hel“ í Gunnarshólma Jónasar, og ef grannt er skoðað má örugglega finna einangruð dæmi um að fleiri orð sem merkja missi eða skaða séu notuð með sögninni bíða. Það mætti líka hugsa sér sambönd eins og til dæmis bíða ólán, bíða missi eða bíða sorg en ég finn engin dæmi um þau í fljótu bragði. Þótt sambandið bíða högg sem notað var í áðurnefndri fyrirsögn sé vissulega mjög sjaldgæft er engin ástæða til að hafna því, vegna þess að það er merkingarlega hliðstætt ýmsum öðrum samböndum sem nefnd eru hér að framan. Þetta er dæmi um eðlilega nýsköpun í máli sem ástæða er til að fagna frekar en amast við.