Tvímyndir og hljóðavíxl í beygingu

Nafnorð sem enda á -uður og hafa ö í stofni eru áhugaverð vegna tvímynda og hljóðavíxla í beygingu sem eru í sumum þeirra – einkum orðunum fögnuður, jöfnuður og söfnuður. Þessi orð hafa þegar í fornu máli einnig myndir með a í nefnifalli – fagnaður, jafnaður og safnaður. Þau koma öll fyrir í ýmsum samsetningum og þá er ýmist hvor myndin er notuð og hvor er algengari ef báðar eru til. Venjulega er sagt mannfagnaður þótt mannfögnuður sé einnig til, mannjöfnuður þótt mannjafnaður sé einnig til, mannsöfnuður þótt mannsafnaður sé einnig til, afmælisfagnaður þótt afmælisfögnuður sé einnig til, ójöfnuður þótt ójafnaður sé einnig til, liðsafnaður þótt liðsöfnuður sé einnig til. Stundum er merkingar- eða blæmunur á myndunum.

Myndir með a í stofni halda því hljóði í allri beygingunni nema þágufalli fleirtölu, en myndir með ö í stofni fá stundum a í staðinn í eignarfalli eintölu og fleirtölu. Þannig er eignarfall eintölu af fögnuður ýmist fögnuðar eða fagnaðar, af jöfnuður ýmist jöfnuðar eða jafnaðar, og af söfnuður ýmist söfnuðar eða safnaðar. Í fleirtölunni er eignarfallið af fögnuður ýmist fögnuða eða fagnaða, af söfnuður ýmist söfnuða eða safnaða, en jöfnuður er yfirleitt ekki haft í fleirtölu. Í fornu máli höfðu þessi orð líka a í þágufalli eintölu og nefnifalli og þolfalli fleirtölu – fögnuður beygðist þannig fögnuður – fögnuð – fagnaði – fagnaðar í eintölu, fagnaðir – fagnaði – fögnuðum – fagnaða í fleirtölu. Þarna hafa sem sé orðið áhrifsbreytingar í báðar áttir.

Við hlið nefnifallsmynda með ö, eins og fögnuður, hafa orðið til nefnifallsmyndir með a, eins og fagnaður, fyrir áhrif frá aukafallsmyndum með a, eins og fagnaði og fagnaðar. Í beygingu þeirra mynda sem héldu ö í nefnifalli hafa svo myndir með ö, eins og fögnuði og fögnuðir, oft komið í stað mynda með a, eins og fagnaði og fagnaðir. En einnig eru til orð með sömu stofngerð sem hvorki hafa tvímyndir né víxla hljóðum í beygingu, heldur hafa alltaf ö. Þetta eru gerandnafnorð eins og frömuður, hönnuður og könnuður. Engin dæmi eru um myndir eins og *framaður, *hannaður eða *kannaður, og ö helst líka í eignarfalli þessara orða – frömuðar, hönnuðar, könnuðar í eignarfalli eintölu og frömuða, hönnuða, könnuða í eignarfalli fleirtölu.

Það má þó finna einstöku dæmi um að þessi orð fái a í eignarfalli eins og orðin í hinum hópnum. Í Morgunblaðinu 1984 segir: Það hefur nokkuð borið á því [...] að fólk hafi ekki réttan skilning á starfi fatahannaðarins.“ Í Morgunblaðinu 1981 segir: „eins og einn fatahannaðanna kemst að orði.“ Í Vikunni 1949 segir: „Höfundur hennar er frú Evelyn Stefánsson, kona Vilhjálms landkannaðar.“ Í Búnaðarritinu 1936 segir: „Skyrbjúgur hefur verið höfuðfjandi landkannaða.“ En þessi dæmi eru örfá og ég hef engin dæmi fundið um eignarfallsmyndirnar *framaðar eða *framaða af frömuður. Þarna er líka um að ræða áhrifsbreytingu, en af öðru tagi – ekki frá öðrum föllum sama orðs eins og í hinum dæmunum, heldur frá öðru beygingarmynstri.