Hrýfi

Í nýrri skýrslu um veðurfarsbreytingar í Grindavík eftir eldsumbrotin þar í grennd koma orðin hrýfi og yfirborðshrýfi nokkrum sinnum fyrir. Ég hafði aldrei áður rekist á þessi orð en gat svo sem giskað á merkinguna út frá samhengi og svipuðum orðum. Þess þurfti þó ekki, því að merkingin er skýrð sérstaklega í skýrslunni: „Hin áhrifin eru varanleg og felast í auknum hrjúfleika eða yfirborðshrýfi eins og það er kallað.“ Orðið hrýfi er ekki gefið í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Íslenskri orðabók er það sagt „fornt/úrelt“ og skýrt 'hrjúfleiki' en einnig 'útbrot á húð' og 'holdsveiki'. Sömu skýringar eru í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 og þar er orðið einnig merkt sem úrelt. Vitnað er í þessar skýringar í Málfarsbankanum.

Þótt orðið hrýfi sé sagt úrelt í orðabókum og aldrei notað í almennu máli lengur virðist það hafa verið endurvakið sem íðorð á síðustu áratugum. Það er að finna í „Vegorðasafni“ í Íðorðabankanum, skilgreint sem 'yfirborðsáferð slitlags með bylgjulengdir allt að 500 mm' og samsvarar rugosity á ensku. Trausti Jónsson veðurfræðingur skrifaði einnig sérstakan pistil um orðið á vef Veðurstofunnar árið 2010 þar sem segir: „Fjarlægðin frá yfirborði (hvernig við svo sem skilgreinum það), upp að þeirri hæð sem vindhraði byrjar að vaxa, er kölluð hrýfi (roughness length) eða hrýfisstiki. Nafnið dregið af lýsingarorðinu hrjúfur (betra en hrjúfleiki eða hrjúfleikalengd).“ Orðið er myndað með i-hljóðvarpi, hliðstætt við t.d. sýki af sjúkur.

Nafnorðið hrýfi kemur fyrir í fornu máli og er upphaflega kvenkynsorð, og þannig er það greint í þeim orðabókum sem vísað er í hér að framan. Flest fornmálsdæmin eru líka í kvenkyni en þó er eitt hvorugkynsdæmi, og í Íslenskri orðsifjabók er orðið sagt „kv.“ en „(h.?)“ í sviga. Nútímamálsdæmin eru ákaflega fá, um fjörutíu á tímarit.is og um tuttugu í Risamálheildinni, og flest þeirra gætu verið hvort heldur er í kvenkyni eða hvorugkyni – beyging kvenkyns- og hvorugkynsorða sem enda á -i fellur saman í nefnifalli, þolfalli og þágufalli eintölu án greinis. Þó er ljóst að orðið er í kvenkyni í Framkvæmdafréttum Vegagerðarinnar 2010: „Rannsókn á þróun hrýfi (sléttleika) nýbygginga.“  Þarna stæði hrýfis ef orðið væri haft í hvorugkyni.

En nýleg dæmi virðast þó frekar vera í hvorugkyni, t.d. öll dæmi í skýrslunni sem vísað var til í upphafi. Þar segir m.a.: „Nýja hraunið er grófara en það eldra, hrýfið eykst og því hægir meira á vindi en áður.“ Í áðurnefndum pistli Trausta Jónssonar segir: „Hrýfið er þannig t.d. meira yfir landi en sjó.“ Í Upp í vindinn frá 2011 sýnir lýsingarorð í nokkrum dæmum að orðið er í hvorugkyni – þar er t.d. talað um „vörpun á mældu eðlisfræðilegu hrýfi yfir í straumfræðilegt hrýfi“. Á Fréttavef Suðurlands 2022 segir: „því er hrýfið hærra í þéttbýli en á sléttu túnunum.“ Út frá stofngerð gæti hrýfi ekkert síður verið hvorugkynsorð en kvenkynsorð, og rímar við hvorugkynsorðið þýfi – sem og hnýfi og ýfi sem reyndar eru bæði mjög sjaldgæf eða úrelt.