Hvað varð um -stjórana?

Þegar ég var að alast upp var flestum verkefnum ríkisins stýrt af alls konar stjórum kenndum við verksvið sitt – þetta voru til dæmis brunamálastjóri, búnaðarmálastjóri, fiskimálastjóri, flugmálastjóri, fræðslumálastjóri, hagstofustjóri, póst- og símamálastjóri, rafmagnsveitustjóri, raforkumálastjóri, ríkisskattstjóri, siglingamálastjóri, skattrannsóknastjóri, tollstjóri, útvarpsstjóri, veðurstofustjóri, vegamálastjóri, veiðimálastjóri, veiðistjóri, verðlagsstjóri, vita- og hafnarmálastjóri og eflaust ýmsir aðrir stjórar sem ég man ekki eftir í svipinn.  Björn Jóhann Björnsson skrifaði um þetta í Morgunblaðinu 2014 og sagði: „Með sameiningum ríkisstofnana og tilheyrandi lagabreytingum hafa ýmis starfsheiti yfirmanna sömu stofnana verið lögð niður.“

Björn gerði nánari grein fyrir ýmsum þessara breytinga og bætti við: „Síðan eru enn í gildi titlar eins og tollstjóri, ríkislögreglustjóri, ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri, sem ómögulegt er að segja til um hvort haldist um ómunatíð.“ Það gerðu þeir sannarlega ekki. Þrjú þessara starfsheita eru nú horfin en eftir stendur ríkislögreglustjóri sem reyndar var ekki til í mínu ungdæmi frekar en ferðamálastjóri og fiskistofustjóri – oft er líka talað um fangelsismálastjóra en opinbera starfsheitið er forstjóri Fangelsismálastofnunar. Af áðurnefndum tuttugu stjórum standa aðeins eftir hagstofustjóri og útvarpsstjóri þótt gamalgróin heiti eins og veðurstofustjóri og vegamálastjóri séu iðulega notuð enn þrátt fyrir að vera ekki opinber starfsheiti.

Í mörgum tilvikum eru þær stofnanir sem umræddir stjórar stýrðu ekki til lengur nema sem hluti annarra stofnana og því sjálfgefið að starfsheitið hyrfi. Þetta gildir t.d. um Brunamálastofnun, Flugmálastjórn, Siglingastofnun, Vita- og hafnarmálastofnun og fleiri. Í öðrum tilvikum héldu stofnanir sér í meginatriðum þótt þær breyttu um nafn, en -stjóra-heitið tengdist ekki nýja nafninu – þegar Verðlagsstofnun breyttist í Samkeppnisstofnun varð verðlagsstjóri ekki samkeppnis(mála)stjóri heldur forstjóri Samkeppnisstofnunar. Veðurstofan og Vegagerðin halda sínum gömlu heitum þótt aðrar stofnanir hafi sameinast þeim, en yfirmenn þeirra heita núna í lögum forstjóri Veðurstofu Íslands og forstjóri Vegagerðarinnar.

Þessar breytingar á starfsheitum endurspegla væntanlega breytt viðhorf í samfélaginu – stjóra-heitin voru börn síns tíma, þegar embættismenn voru fáir og stýrðu vanmegnugum stofnunum þar sem þeir voru nokkurs konar einvaldar, stundum jafnvel eini starfsmaðurinn. Þótt orðið sem oftast kemur í staðinn, forstjóri, endi vissulega líka á -stjóri er það miklu almennara og á eftir kemur heiti stofnunarinnar – það felur sem sé í sér að sá sem gegnir starfinu stýrir viðkomandi stofnun en hefur ekki alræðisvald á því sviði sem stofnunin starfar á. Fleiri starfsheiti sem hafa svipaðan blæ hafa verið lögð niður, svo sem húsameistari ríkisins. Heitið landlæknir helst hins vegar enn þótt deilt hafi verið um heiti embættis landlæknis á Alþingi árið 2011.

En þótt flestar þessar breytingar hafi verið eðlilegar og óhjákvæmilegar má vissulega halda því fram að frá málfarslegu sjónarmiði hafi gömlu starfsheitin verið svipmeiri og skemmtilegri. Í áðurnefndri grein í Morgunblaðinu 2014 er vitnað í Jóhannes Bjarna Sigtryggsson málfræðing sem „segir þessi starfsheiti mörg hver vera áratugagömul og hafa skapað sér ríka hefð í tungumálinu. Þess vegna þurfi mjög góðar og gildar ástæður til að breyta þeim“. Og Jóhannes hélt áfram: „Það er eftirsjá að þessum nöfnum. Þau eru yfirleitt mjög lýsandi heiti, stutt og góð, og draga nafn sitt af heiti upprunalegu stofnunarinnar. Alltaf er þetta spurning um hve mikið vægi hefðin á að hafa í tungumálinu og í þessum tilvikum ætti hefðin að hafa mikið vægi.“