Tíu vandarhagga refsing

Í þætti um forföður minn í Skagfirzkum æviskrám segir að hann hafi lent „í lítilsháttar klandri ásamt móður sinni árið 1813 og voru þau þá hvort um sig dæmd til 10 vandarhagga refsingar“. Ég staldraði við myndina vandarhagga því að í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eingöngu gefin upp myndin vandarhögga í eignarfalli fleirtölu. En þetta reyndist fjarri því að vera einsdæmi. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru sex dæmi um vanda(r)hagga, þau elstu frá því snemma á nítjándu öld, en aðeins eitt um vandarhögga. Á tímarit.is eru 257 dæmi um vandarhagga, það elsta frá 1839, en aðeins 62 dæmi um vandarhögga, það elsta frá 1914. Í Risamálheildinni er 21 dæmi um vandarhagga en 26 dæmi um vandarhögga.

Langflest hvorugkynsorð sem hafa ö í stofni í fleirtölu hafa a í eintölunni – orð eins og barn – börn, land – lönd, gat – göt, lak – lök, mark – mörk, vatn – vötn o.s.frv. Þessi hljóðavíxl eru kennd við svonefnt u-hljóðvarp vegna þess að þau má upphaflega rekja til u sem var í endingu sterkra hvorugkynsorða í nefnifalli og þolfalli fleirtölu. Það er nú löngu fallið brott en hljóðavíxlin haldast þrátt fyrir það og eru mjög virk í málinu eins og sjá má af því að nýleg tökuorð taka þau upp, eins og app – öpp. Ending þessara orða í þágufalli fleirtölu er -um og þágufallið fær því líka ö, en í eignarfalli fleirtölu var aldrei u í endingunni og þess vegna er a en ekki ö í stofni þar – barna, landa, gata, laka, marka, vatna, appa o.s.frv.

Orðið (vandar)högg hefur hins vegar ekki a í eintölu, heldur er ö stofnsérhljóð þess bæði í eintölu og fleirtölu. Þess vegna mætti búast við því að það héldist í eignarfalli fleirtölu og væri (vandar)högga. Þrátt fyrir það er ljóst að vandarhagga hefur lengstum verið hin venjulega mynd eignarfalls fleirtölu þótt hin „rétta“ mynd vandarhögga hafi siglt fram úr á síðustu árum. Þetta er auðvitað ekki orð sem er mikið notað í nútímamáli og búast má við að notendur þess nú séu yfirleitt nokkuð meðvitaðir um hvað telst „rétt“ beyging. Annað svipað dæmi sem ég hef skrifað um er orðið prófkjör sem einnig hefur ö í stofni í eintölu og er ýmist haft prófkjöra eða prófkjara í eignarfalli fleirtölu – báðar myndirnar eru viðurkenndar í Málfarsbankanum.

Þegar málnotendur þurfa að nota tiltölulega sjaldgæfar beygingarmyndir eins og eignarfall fleirtölu, sem óvíst er að þeir hafi lært sérstaklega, leita þeir – ósjálfrátt og ómeðvitað – að mynstri til að fara eftir, og í þessu tilviki er um tvennt að ræða. Annars vegar er hægt að miða við beygingardæmið í heild og þá verður eignarfallið vandarhögga af því að orðið hefur ö í stofni í eintölunni. Hins vegar er hægt að miða eingöngu við fleirtöluna og þá verður eignarfallið vandarhagga af því að þannig er það oftast af orðum með ö í nefnifalli fleirtölu, t.d. orðum með sömu stofngerð eins flögg og plögg, en þau eru flagg og plagg í eintölu. Mér finnst reyndar hvorki vandarhögga né vandarhagga hljóma sérlega vel, en hvort tveggja hlýtur að teljast rétt.