Hvers konar viðræður?

Í þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst verður spurt: „Á Ísland að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Orðið aðildarviðræður er þarna þýðing á accession negotiations sem ganga út á „skilyrði sem land verður að uppfylla til að vera tekið inn í ESB og beinast einkum að upptöku og framkvæmd lagasafns sambandsins“ („relate to the conditions under which the country will be admitted to the EU and focus on the adoption and implementation of the EU’s body of law (the acquis)“). Orðið aðildarviðræður er nokkuð hlutlaust og hefur lengi verið aðalorðið sem notað er í íslensku um viðræður ýmissa landa við Evrópusambandið og forvera þess, með inngöngu í huga, en ýmsar aðrar þýðingar á accession negotiations hafa komið fram.

Það sem er sameiginlegt öllum orðum sem ég hef séð notuð fyrir accession negotiations er að í þau vantar annan merkingarþáttinn í negotiations. Það orð merkir nefnilega ekki bara 'viðræður', heldur 'samningaviðræður'. Svo getur fólk auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hversu miklu máli þetta skipti, og vissulega má halda því fram að í ýmsu samhengi feli orðið viðræður í sér að um samningaviðræður sé að ræða. Við tölum t.d. yfirleitt um kjaraviðræður frekar en kjarasamningaviðræður þótt það orð sé líka til og hafi verið notað. En aðildarsamningaviðræður er býsna stirt orð þótt það komi fyrir – í Fréttablaðinu 2008 er talað um „tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarsamningaviðræður við Evrópusambandið“.

Ef við lítum fram hjá þessu væri nákvæmasta þýðingin líklega inntökuviðræður eða inngönguviðræður. Fyrrnefnda orðið virðist ekki hafa verið notað en fáein dæmi má finna um síðarnefnda orðið – í Fréttablaðinu 2004 segir t.d.: „Hins vegar séu inngönguviðræður ólíklegar sökum afdráttarlausrar andstöðu Davíðs Oddssonar forsætisráðherra.“ Þegar farið var að ræða hugsanlega aðildarumsókn Ísland að ESB var aðildarviðræður algengasta orðið en fleiri svipuðum orðum brá fyrir – í DV 2008 er talað um að „laga stjórnarskrá íslands að hugsanlegri aðild án þess þó að hefja undirbúningsviðræður“ og í Fréttablaðinu 2008 var hvatt til að „farið verði í undirbúningsvinnu og könnunarviðræður vegna aðildar að Evrópusambandinu“.

En þegar Ísland sótti um aðild að ESB 2009 og umsóknin varð að pólitísku þrætuepli kom fljótlega fram nýtt orð um accession negotiations – aðlögunarviðræður. Í Þjóðmálum 2009 segir Björn Bjarnason að „stjórnarflokkarnir hafi sameinast um þá meginstefnu að fara til aðildar- eða réttara sagt aðlögunarviðræðna í Brussel“ og í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins 2010 segir: „Öllum er ljóst og ESB leynir því hvergi að Ísland er ekki í aðildarviðræðum heldur aðlögunarviðræðum.“ Orðið aðlögunarviðræður var augljóslega búið til og notað í pólitískum tilgangi af andstæðingum aðildarumsóknar, til þess ætlað að gera fólk fráhverft aðild. Það var mikið notað meðan viðræðurnar stóðu yfir á árunum 2010-2013 en sést mun sjaldnar síðan.

Það er ljóst að orðið aðlögunarviðræður getur ekki verið þýðing á accession negotiations og fullnægir ekki skilyrðum sem verður að gera til íðorða. En notendur orðsins vilja væntanlega meina að aðlögunarviðræður sé samt sem áður réttara orð en aðildarviðræður vegna þess að það lýsi því sem felist í ferlinu sem um er að ræða. Það er reyndar hæpið eins og rakið er á Vísindavefnum, en hvað sem um það má segja er þetta skýrt dæmi um það hvernig huglægt orð er notað til að hafa áhrif á viðhorf málnotenda. Það er óumdeilt að Ísland hefur sótt um aðild að ESB og orðið aðildarviðræður er því hlutlaus lýsing á því sem um er að ræða. Það er þar af leiðandi eðlilegt að nota það í þeirri spurningu sem þjóðin verður spurð í lok mánaðarins.