Úti um stéttar

Í „Málvöndunarþættinum“ sá ég spurt hvort væri réttari fleirtala af stétt, stéttir eða stéttar. Í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er eingöngu gefin fleirtalan stéttir og í fornu máli er sú fleirtala einhöfð. Þetta rímar við orðin frétt og rétt sem fá fleirtöluna fréttir og réttir nema í algerum undantekningartilvikum. Flest könnumst við þó við það að í kvæði Þorsteins Erlingssonar „Í Hlíðarendakoti“ segir „úti um stéttar urðu þar“ – það kvæði birtist á prenti í Sunnanfara 1891. Rímið kallar þar ekki á fleirtöluna stéttar frekar en stéttir þannig að engin ástæða er til að ætla annað en þetta hafi verið eðlilegt mál Þorsteins, enda má finna slæðing af dæmum um fleirtöluna stéttar frá seinustu fjórum áratugum nítjándu aldar.

Elsta dæmi sem ég hef fundið um stéttar er í Íslendingi 1862: „sumir, sem lóð eiga að stræti þessu, hafa búið til stjettar fram með húsum sínum, og hinir eru að búa sig undir að láta stjettarnar algjörðar einhvern tíma.“ Í Skírni 1870 segir: „Mörg strætin höfðu fengið nýjar stjettar og steinalög.“ Í Mána 1880 segir: „Í Hafnarfirði reif upp auk annars gamlar bryggjur og stéttar, er aldrei hafa raskast í manna minnum.“ Í Ísafold 1885 segir: „háar stjettar fyrir gangandi menn hlaðnar á báða vegu.“ Í Suðra 1886 segir: „er það nú fögur stétt, helzt ef […] bæjarstjórnin léti við og við bera ofan í stéttarnar.“ Í Reykvíkingi 1891 segir: „Strætin má ekki hækka úr þvi sem þau nú eru, því þá yrðu þau hærri enn stéttarnar, sem ekki má eiga sér stað.“

Vegna þess að fleirtalan stéttar fellur saman við eignarfall eintölu er erfitt að leita rafrænt að dæmum um hana, en hægt er að leita að dæmum um stéttarnar með greini. Þau dæmi eru um 130 á tímarit.is en dæmin um stéttirnar eru 25 sinnum fleiri, um 3.200. Hlutfallið er svipað í Risamálheildinni – um 30 dæmi á móti rúmum 730. Dæmin á tímarit.is dreifast yfir hálfa aðra öld, tímabilið frá 1880 til dagsins í dag, en fer heldur fjölgandi eftir miðja síðustu öld. En þótt fleirtalan stéttir sé vissulega eldri og mun algengari er engin ástæða til annars en telja stéttar rétta fleirtölu líka enda hefur hún tíðkast í hátt í 170 ár og er notuð í vel metnu og vinsælu kvæði. Báðar fleirtölumyndirnar eru líka gefnar í Íslenskri stafsetningarorðabók.

Sams konar tvímyndir koma fyrir í samsetta orðinu gangstétt. Elstu dæmi um báðar myndir eru frá síðustu áratugum nítjándu aldar þótt gangstéttir sé ívið eldri mynd. En munur á tíðni þessara mynda á tímarit.is er talsvert minni en hjá samsetta orðinu – rúm 180 dæmi um gangstéttarnar en um 990 um gangstéttirnar. Í Risamálheildinni er munurinn miklu minni – 144 dæmi um gangstéttarnar á móti 295 um gangstéttirnar, eða 1:2. Það virðist því ljóst að myndin gangstéttar er í sókn. Sjálfur myndi ég alltaf nota fleirtöluna stéttir af stétt en af samsetta orðinu gangstétt finnst mér fleirtalan gangstéttar ekkert óeðlileg. Þótt sú fleirtala sé ekki gefin í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls hlýtur hún að teljast jafnrétt og gangstéttir.