Að sitja fyrir svörum

Í fréttum Ríkissjónvarpsins í gærkvöldi staldraði ég við setninguna „Utanríkisráðherra sat fyrir svörum utanríkismálanefndar í dag“. Sambandið sitja fyrir svörum er auðvitað vel þekkt, í merkingunni 'taka við spurningum og svara þeim' eins og það er skýrt í Íslenskri nútímamálsorðabók, en það var viðbótin utanríkismálanefndar sem mér fannst ekki eiga þarna heima. Merkingin er þó vitanlega ljós – það er utanríkismálanefnd sem ber fram spurningarnar sem ráðherra er ætlað að svara. En ég á því ekki að venjast að sambandið sitja fyrir svörum taki með sér spyrjanda í eignarfalli og hefði fremur notað forsetningarlið, eins og t.d. í „Kristrún Frostadóttir situr fyrir svörum hjá utanríkismálanefnd í dag“ í Vísi 2026.

Sambandið sitja fyrir merkir í fornu máli eiginlega 'sjá um, bera ábyrgð á, framkvæma' eða eitthvað slíkt, svipað því sem standa fyrir gerir í nútímamáli í samböndum eins og standa fyrir máli sínu, standa fyrir veislu. Í Sturlungu segir: „Hann var þingmaður Einars Þorgilssonar og aldavinur, og sat fyrir gisting hans, hvort sem hann fór við fleiri menn eða færri.“ Í Jómsvíkinga sögu segir: „sé sá höfðingi í borginni að skipa þeim málum er eg hefi áður fyrir setið.“ Sambandið sitja fyrir svörum merkir því 'svara gagnrýni, veita andsvör, svara fyrir' eða eitthvað í þá átt. Í Bandamanna sögu segir: „Ger hvort er þú vilt, seg upp sættina eða sit fyrir svörum.“ Í Huldu-Hrokkinskinnu segir: „farið í braut sem skjótast en eg mun sitja fyrir svörum.“

Sama máli virðist gegna í elstu dæmum á tímarit.is. Í Skírni 1867 segir: „Keisarinn [..] leyfir þingmönnum að gera fyrirspumir um allt, er máli þykir skipta, en lætur ráðherra sína sitja fyrir svörum.“ Í Skírni 1871 segir: „Gladstone sat fyrir svörum í neðri málstofunni og Granville í hinni – og varð hvorumtveggja heldur lítið fyrir að bera af sjer höggin.“ Í þessum og öðrum elstu dæmum er ljóst að merkingin er 'svara gagnrýni, veita andsvör, svara fyrir' eins og að fornu, og þá er stutt í skýringu Íslensk-danskrar orðabókar frá 1920-1924, 'føre Ordet', þ.e. 'vera framsögumaður'. Sú skýring endurómar svo í skýringu Íslenskrar orðabókar, 'svara (fyrir hönd hóps)'. Á þessu er vissulega blæbrigðamunur en merkingarþróunin ljós og skiljanleg.

Þarna er farið að nálgast merkinguna 'taka við spurningum og svara þeim' og sú merking er greinilega komin til í fundarfrásögn í Tímanum 1966: „Fluttu þrír úr hópi aðkomumanna stuttar inngangsræður um viðhorf ungu kynslóðarinnar. Var síðan setið fyrir svörum.“ En sambandið var mjög sjaldgæft lengi vel – fram undir miðjan sjöunda áratug síðustu aldar eru aðeins um tuttugu dæmi um það á tímarit.is. Yfirleitt var það notað án þess að nokkur eignarfallsliður fylgdi, en í Tímanum 1929 segir þó: „Ólafur Thors mun hafa tekið að sér að sitja fyrir svörum Íhaldsflokksins gegn rökum Tímans um „sannvírði vinnunnar“.“ Þarna er greinilegt að um eldri merkinguna er að ræða – Ólafur er málsvari Íhaldsflokksins, svarar fyrir hans hönd.

En haustið 1968 fór af stað sjónvarpsþátturinn „Setið fyrir svörum“ þar sem stjórnmálamenn og aðrir áhrifamenn voru spurðir spjörunum úr. Vegna stöðu sjónvarpsins á þessum tíma olli þetta því að sambandið komst í tísku og varð fljótt mjög algengt og hefur verið það síðan – dæmin á tímarit.is eru rúm átta þúsund og í Risamálheildinni hátt á sjöunda þúsund. Eðli umrædds sjónvarpsþáttar var þannig að bæði eldri merking sambandsins, 'svara gagnrýni, veita andsvör, svara fyrir', og sú yngri, 'taka við spurningum og svara þeim' gæti átt við, en ljóst að sú síðarnefnda nær smám saman yfirhöndinni. Það sést greinilega á því að fljótlega fara að koma fram dæmi um eignarfallslið með sambandinu – í annarri merkingu en áður.

Í Degi 1969 segir: „Halldór E. Sigurðsson sat fyrir svörum fréttamanna.“ Í Morgunblaðinu 1971 segir: „Munu og sitja fyrir svörum gesta alþingismennirnir Björn Pálsson og Pálmi Jónsson.“ Í Alþýðubandalagsblaðinu 1972 segir: „Magnús Kjartansson iðnaðarráðherra sat fyrir svörum hlustenda.“ Í Morgunblaðinu 1978 segir: „Þjálfari liðsins [...] sat fyrir svörum blaðamanna.“ Í Tímanum 1984 segir: „fulltrúar Bandaríkjanna og Sovétríkjanna [...] sitja fyrir svörum gesta.“ Í DV 2005 segir: „kvikmyndagerðarmenn og leikarar sitja fyrir svörum áhorfenda.“ Þarna vísar eignarfallsliðurinn til þeirra sem spyrja spurninganna en ekki til þeirra sem bera ábyrgð á svörunum. Sambandið er ekki lengur skilið út frá einstökum orðum þess, heldur sem heild.

Þegar fólk fer að skilja sambandið sitja fyrir svörum svo að það merki einfaldlega 'svara spurningum' er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að upp komi tilhneiging til að bæta við eignarfallslið sem vísar til þeirra sem spyrja spurninganna – 'svara spurningum einhverra'. Að sitja fyrir svörum utanríkismálanefndar merkir þá ‚svara spurningum utanríkismálanefndar‘ en ekki 'svara fyrir hönd utanríkismálanefndar'. Þessi notkun sambandsins er vissulega nýjung og í ósamræmi við forna merkingu þess, en hún er orðin a.m.k. sextíu ára gömul og hefur tíðkast síðan sambandið var í raun endurvakið á sjöunda áratugnum. Þótt þessi notkun eignarfallsins sé ekki í samræmi við mína málkennd finnst mér því ekki hægt að segja að hún sé röng.