Category: Málfar

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir: „Haframjólk er ekki mjólk“ og í fréttinni segir: „Ekki má lýsa haframjólk sem mjólk. […] Í dómi í dag staðfesti æðsti dómstóll Bretlands bann við því að drykkjarframleiðandinn Oatly noti hugtakið „mjólk“ til að kynna vörur sínar.“ Þarna gerir blaðið þau algengu mistök, sem vissulega eru mjög skiljanleg, að nota íslenska orðið mjólk þótt úrskurður hæstaréttar Bretlands fjalli um orðið milk. Nú getur fólk sagt að þetta sé fullkomlega eðlilegt – milk samsvari mjólk og sé þýtt þannig í öllum orðabókum. Það er út af fyrir sig rétt, en þar er þó litið fram hjá því mikilsverða atriði að um tvö mismunandi tungumál er að ræða og samsvörun orða milli mála er sjaldnast fullkomin enda þótt svo virðist í fljótu bragði.

Ég hef stundum áður fjallað um svipuð dæmi, þar sem fólk gefur sér að það sem á við um tiltekið orð í erlendu máli (oftast ensku) eigi líka við um samsvörun þess í íslensku – dæmi sem ég hef rætt eru Christmas – jól, genocide – þjóðarmorð og slut – drusla. Í þessu tilviki er samsvörunin samt óvenju náin – ekki einasta er merkingin yfirleitt sú sama í milk og mjólk, heldur er beinlínis um sama orðið að ræða frá orðsifjafræðilegu sjónarmiði (komið af *meluk- í frumgermönsku), og hljóðlíkingin mjög mikil. En það er samt komið nokkuð á annað þúsund ára síðan norræna og engilsaxneska skildust að og því geta orðin hafa þróað með sér mismunandi aukamerkingar eða kallað fram mismunandi hughrif í íslensku og ensku.

Í Íslenskri orðabók eru gefnar tvær merkingar orðsins mjólk auk hinnar venjulegu – 'safi ýmissa plantna' (fíflamjólk) og 'svil úr fiski'. Einnig kemur orðið fyrir í samsetningunni húðmjólk sem er skýrt 'þunnfljótandi krem fyrir líkamann' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Þessar merkingar eru upprunnar sem líkingar en þær eru samt góðar og gildar, og merkingin 'plöntusafi' kemur fyrir þegar í fornu máli – í Læknisfræði frá seinni hluta þrettándu aldar segir: „mjólk sú er riðin er úr selju börk […] birtir enn augu og bætir mjög.“ En þar sem hefð er fyrir því að nota mjólk í líkingum eins og t.d. fíflamjólk ætti að vera hægt að nota orðið í öðrum samsetningum um vökva með efni ættuðu úr jurtaríkinu, svo sem haframjólk, möndlumjólk, sojamjólk o.fl.

Hæstiréttur Bretlands hefur augljóslega ekki lögsögu á Íslandi og umræddur úrskurður hefur því ekki gildi hér, fyrir utan það að hann fjallar um orðið milk en ekki mjólk. Hins vegar má spyrja hvort hliðstætt mál gæti komið upp hér, og hvort niðurstaðan yrði þá sú sama – í því sambandi verður að taka fram að milk í ensku getur líka haft merkinguna 'plöntusafi'. En framangreindar samsetningar eru allar flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og komin löng hefð á þær sumar hverjar – elsta dæmi um möndlumjólk er t.d. frá 1901 og það elsta um sojamjólk frá 1933. Ég finn ekki dæmi um að hagsmunaaðilar eins og Mjólkursamsalan hafi amast við þessum orðum þótt svo kunni að vera. Mér fyndist fráleitt að banna notkun þeirra.

Þar fyrir utan felst í umræddum úrskurði bann við að tala um „post-milk generation“ – 'kynslóðina eftir mjólk' – en hann varðar ekki samsetninguna eða orðasambandið oat milk beint. Það skiptir máli, vegna þess að merking orðs sem hluta samsetningar er iðulega önnur en merking orðsins þegar það er sjálfstætt. Þar nægir að vísa til orðsins hús sem ekki merkir bókstaflega 'hús' í orðum eins og eldhús, gleraugnahús, gollurshús, hjónahús, nálhús o.fl. Það er samsetningin í heild sem hefur ákveðna merkingu, sem er ekki endilega fall eða summa af merkingu orðhlutanna. Orðið mjólk hefur merkinguna 'kúamjólk' í venjulegu máli og því væri óeðlilegt að tala um haframjólk sem mjólk – en samsetningin haframjólk er í góðu lagi.

Í gær skrifaði ég pistil um áhugavert mál sem varðar enskunotkun á sveitarstjórnarfundi. Þótt ég reyndi að setja málið í almennara samhengi snerist umræðan í „Málspjalli“ mikið um þetta einstaka tilvik og innflytjandann sem í hlut á, og eins og vill brenna við voru hneykslunarraddir mjög áberandi, svo sem „10 ár og getur ekki tjáð sig. Þvílíkt og annað eins“, „Mér finnst lágmarkskrafa að kjörnir fulltrúar geti tjáð sig á íslensku“, o.s.frv. Auðvitað er ekki hægt að gefa afslátt af kröfum um íslensku í stjórnsýslunni, en ég legg áherslu á að ég var ekki að taka afstöðu í þessu tiltekna máli og í raun ekki að fjalla um það, heldur vekja athygli á því að við getum búist við því að fleiri slík mál komi upp á næstunni og við þurfum að geta tekið á þeim.

Aðalatriðið í málinu er nefnilega þetta: Á Íslandi býr fjöldi fólks sem hefur ekki fullt vald á íslensku þrátt fyrir að hafa búið hér árum saman. Við getum haft þá skoðun að fólkið ætti að kunna íslensku, og við getum haft mismunandi skoðanir á því hvers vegna svo er ekki, en það breytir ekki stöðunni. Þetta er fólk sem borgar hér skatta og nýtir hér ýmsa vöru og þjónustu sem það greiðir fyrir, svo sem í verslunum, veitingahúsum og víðar. Það er því fullir þátttakendur í efnahagskerfi landsins og á sinn þátt í að halda uppi hagvexti. Það er líka að nafninu til þátttakendur í lýðræðislegu stjórnkerfi, í þeim skilningi að það hefur kosningarétt og kjörgengi. En krafa um íslenskukunnáttu veldur því að það hefur tæpast kjörgengi í raun.

Einn þátttakandi í umræðunni í gær sagði: „Ef þú ætlar að bjóða þig fram í sveitarstjórnir eða til Alþingis á Íslandi, þá hlýtur þú að gera ráð fyrir að þurfa að geta lesið, skilið og talað íslensku.“ En ábyrgðin er ekki bara hjá þeim sem bjóða sig fram eins og Sabine Leskopf borgarfulltrúi benti á: „Flokkar setja oft innflytjendur á framboðslista til að laða að atkvæði innflytjenda.“ Hér áður fyrr (fyrir ekki svo löngu) var stundum talað um að flokkarnir settu fáeinar konur á lista sína til skrauts – þeim væri ekki ætlað að hafa nein áhrif en gætu gagnast til að ná í atkvæði kvenna. Kannski er þetta eitthvað svipað með innflytjendur nú, en Sabine bætir við: „en ef viðkomandi er kosinn þá verður að gera honum kleift að sinna því starfinu.“

Það er einmitt málið. Það er andlýðræðislegt ef stórir hópar fólks eru í raun sviptir kjörgengi. Við getum vitanlega sagt að þeir geti sjálfum sér um kennt að hafa ekki lært íslensku, en það leysir ekki vandann hér og nú. Auðvitað gengur ekki ef kjörinn fulltrúi getur ekki sinnt því starfi sem hann er kosinn til vegna þess að honum er meinað að tala annað mál en íslensku – sem hann hefur ekki á valdi sínu, enda er íslenskukunnátta ekki skilyrði fyrir kjörgengi. Það sem ég er að segja er einfaldlega að hvaða skoðun sem við höfum á innflytjendum og íslenskukunnáttu þeirra hljótum við að geta verið sammála um að stjórnkerfi okkar verður að geta leyst svona mál þannig að það sé hvorki gert á kostnað íslenskunnar né lýðræðis og mannréttinda.

Á vef Ríkisútvarpsins í dag er mjög áhugaverð frétt með fyrirsögninni „Bobana gagnrýnir að fá ekki að mæla á ensku á sveitarstjórnarfundum“. Í fréttinni kemur fram að Bobano Micanovic, innflytjandi frá Svartfjallalandi sem situr í sveitarstjórn Vopnafjarðar, hafi gripið fram í fyrir öðrum sveitarstjórnarfulltrúa á fundi og talað ensku, en verið beðin að tala íslensku og hafi þá sagt „I will speak whatever language I want“. Í grein um atvikið í Austurfrétt segir Bobana: „Þegar ég reyndi að koma sjónarmiðum mínum á framfæri, í miklum hita umræðunnar, tjáði ég mig í stuttu máli á ensku. Í kjölfarið hrópaði oddviti minnihlutans á mig „við tölum íslensku hér“ og bað oddvita meirihlutans ítrekað að stöðva mig þar sem enska væri ekki leyfileg.“

Bobana heldur áfram: „Þessi framkoma var augljóslega óvirðuleg og að mínu mati jaðraði hún við mismunun – sérstaklega í ljósi þess að þetta var ekki í fyrsta sinn sem ég hef verið gerð að umtalsefni vegna takmarkaðrar íslenskukunnáttu minnar. Þátttaka allra íbúa í lýðræðislegu starfi er ekki valkostur heldur grundvallarforsenda heilbrigðrar sveitarstjórnar. Í litlu samfélagi eru erlendir íbúar órjúfanlegur hluti af samfélaginu, vinnumarkaðnum og framtíð sveitarfélagsins. Að útiloka fólk á grundvelli tungumáls eða uppruna grefur undan lýðræðislegum gildum og trausti innan samfélagsins. […] Þetta snýst að lokum um virðingu, inngildingu og vernd lýðræðislegrar þátttöku allra þeirra sem kalla þetta samfélag heimili sitt.“

Þetta er erfitt mál þar sem báðir aðilar hafa mikið til síns máls. Sá sem gerði athugsemd við enskunotkun Bobönu vísaði í Lög um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls þar sem segir í áttundu grein: „Íslenska er mál Alþingis, dómstóla, stjórnvalda, jafnt ríkis sem sveitarfélaga […].“ Þetta er óhjákvæmilegt að túlka þannig að skylt sé að nota íslensku í stjórnsýslu sveitarfélaga, þar á meðal á sveitarstjórnarfundum. Umrædd athugasemd átti því fullan rétt á sér. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að hafa í huga að í mörgum litlum sveitarfélögum eru innflytjendur verulegur hluti íbúanna, jafnvel meirihluti. Það er mjög óheppilegt fyrir lýðræðið að þetta fólk sé útilokað frá starfi í sveitarstjórn vegna þess að það hafi ekki fullt vald á íslensku.

Þarna er að koma í bakið á okkur að hafa ekki sinnt því nægilega vel að gera innflytjendum kleift að læra íslensku, og skapa hvata til þess að læra málið. Þetta hefur lengið legið fyrir – ég skrifaði fyrir þrem árum: „Við verðum að átta okkur á því að með auknum fjölda íbúa sem ekki kann íslensku verður óhjákvæmilegt að auka rétt enskunnar og gefa fólki kost á að nota hana við ýmsar aðstæður þar sem nú er eingöngu hægt að nota íslensku. Að öðrum kosti erum við að setja verulegan hluta íbúa landsins skör lægra en fólk sem kann íslensku. Það er ógnvekjandi tilhugsun að sú staða komi upp að stórum hluta íbúa finnist þeir vera útilokaðir frá fullri þátttöku í þjóðfélaginu. Það er íslenskunni ekki til framdráttar að hún sé notuð til að flokka fólk.“

Það kemur ekki til greina að leyfa ótúlkaða ensku á sveitarstjórnarfundum – það er einfaldlega óheimilt samkvæmt lögum, og auk þess er rétt það sem sveitarstjórnarfulltrúinn sem gerði athugasemd við enskunotkunina sagði: „Það skilja ekki allir ensku.“ En mér finnst ekki heldur koma til greina að útiloka verulegan hluta íbúa frá þátttöku í stjórn sveitarfélagsins þar sem þau búa, greiða gjöld og þiggja þjónustu. Langtímalausn á þessu hlýtur að vera sú að innflytjendur læri íslensku og fái til þess tækifæri og stuðning, og hæfilegan aðlögunartíma. En þangað til er eina lausnin sú að gefa fólki kost á að tala annað mál en íslensku á fundum og túlka mál þeirra. Kostnaðurinn við það er auðvitað einhver, en lítill miðað við ávinning af lýðræðislegri þátttöku.

Það er mjög snúið að finna íslenskt orð í stað enska orðsins budget. Ástæðan er ekki sú að merkingin sé óljós, heldur sú að orðið hefur tvær merkingar, vissulega skyldar – annars vegar 'fjárhagsáætlun' ('a plan to show how much money a person or organization will earn and how much they will need or be able to spend') og hins vegar 'fé til ráðstöfunar (í tiltekið verk eða til tiltekinna nota)' ('the amount of money you have available to spend') (orðið ráðstöfunarfé á ekki við þarna því að það vísar til einstaklings, ekki verkefnis). Í sumum tilvikum getur hvor merkingin sem er átt við – what is the budget for this project? getur þýtt bæði 'hver er fjárhagsáætlun þessa verkefnis?' og 'hversu mikið fé er til ráðstöfunar í þetta verkefni?'.

Vegna þess að ekki er til neitt íslenskt orð sem hægt sé að setja í stað budget við allar aðstæður hefur þróunin orðið sú að enska orðið er mjög oft notað í íslensku samhengi – oftast skrifað upp á ensku en fáein dæmi eru einnig um bödget(t). Í Risamálheildinni eru hátt í fjögur þúsund dæmi um orðið, þar af rúm átta hundruð með íslenskum beygingarendingum, einkum budget(t)i, budget(t)ið, budget(t)inu. Orðið virðist því hafa fest rætur í málinu, en þótt engin ástæða sé til að amast við tökuorðum sem falla að hljóð- og beygingakerfi málsins, sem og ritreglum, er budget nokkuð stór biti að kyngja. Þótt orðið beygist vissulega samræmist rithátturinn ekki venjulegum framburði og klasinn -dsj- kemur ekki fyrir í ósamsettum orðum í íslensku.

Þess vegna er æskilegt að finna íslenskt orð sem hægt sé að nota fyrir báðar merkingar orðsins budget. Þar flækist hins vegar hið margrómaða „gagnsæi“ íslenskunnar fyrir – hætt er við að orð sem lýsir annarri merkingunni eigi alls ekki við hina. Orðið fjárhagsáætlun er gamalgróið og ágætt út af fyrir sig, en getur alls ekki náð yfir ‚fé til ráðstöfunar‘. En ég legg til að orðið fjármæli verði tekið upp fyrir budget. Fyrri hlutinn tengist augljóslega báðum merkingum orðsins, en sá seinni, -mæli, getur vísað til einhvers sem mælt er, einhverrar tiltekinnar upphæðar (sbr. afmæli sem merkir upphaflega 'afmældur tími'). Orðið lýsir því sem sé að um afmælda fjárupphæð er að ræða, en segir ekki hvort hún er áætluð eða til ráðstöfunar.

Til að gefa hugmynd um hugsanlega notkun orðsins má nefna setningar eins og fjármælið fyrir þetta verk er tvær milljónir, þetta verk er á/undir fjármæli, það er búið að gera fjármæli fyrir þetta verk, verkið er komið langt yfir fjármæli, það er lítið eftir af fjármælinu, okkur tókst að vera innan fjármælis, o.s.frv. Fyrir low budget mætti þá hafa lágfjármæli, t.d. þetta er lágfjármælismynd, ég fór í lágfjármælisferðalag. Auðvitað hljómar þetta undarlega í fyrstu eins og ný orð gera ævinlega, en ef við teljum skipta máli að eiga völ á íslenskulegra orði en budget ættum við að gefa fjármæli séns – prófa að nota það í mismunandi samhengi í smátíma, og athuga hvort við venjumst því ekki. Annars höldum við bara áfram að nota budget.

Í umræðu um pistil sem ég skrifaði nýlega um beygingu kvennanafna sem enda á -ey og -ný talaði fólk stundum um að það ýmist vildi eða vildi ekki hafa þessi nöfn óbeygð í þolfalli og þágufalli. Það er auðvitað ljóst hvað átt er við – þetta snýst um það hvort þessi orð fá endinguna -ju í þessum föllum (hjá Laufeyju, hjá Dagnýju) eða eru endingarlaus (hjá Laufey, hjá Dagný). Um þetta eru skiptar skoðanir og það er í góðu lagi, en það skiptir samt máli að átta sig á því að þótt nöfnin séu höfð endingarlaus í umræddum föllum jafngildir það ekki því að þau séu óbeygð – þau eru bara beygð öðruvísi en venja hefur verið. Orð þurfa nefnilega ekki að fá endingu í öllum myndum til að beygjast. Endingarleysi getur verið jafngild beyging og ending.

Langflest sterk kvenkynsorð eru endingarlaus í þolfalli og þágufalli eintölu. Endingarleysi umræddra nafna í þessum föllum er því fullkomlega í samræmi við kerfið og er ekkert minni beyging en þótt endingar séu notaðar. Þetta sést vel á nafninu Björk sem ágreiningur hefur verið um hvort eigi að fá -u í þolfalli og þágufalli eða vera endingarlaust. Aðeins endingarlausar myndir eru gefnar í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og Guðrún Kvaran segir í Morgunblaðinu 1992: „Björk er ungt nafn í málinu og engin hefð er fyrir endingum í fyrrgreindum föllum.“ Í Morgunblaðinu 2001 segir Gísli Jónsson: „Mér er eiginlegt að beygja Björk, Björk, Björk, Bjarkar, og svo gera bæði próf. Baldur Jónsson og dr. Guðrún Kvaran.“

Þetta er þó ekki óumdeilt eins og kemur fram í grein Aðalsteins Davíðssonar í Morgunblaðinu 2001: „Í útvarpsþætti […] vandaði Sölvi Sveinsson um málfar landsmanna og taldi ranga nafnmyndina „Björku“ – rétt væri þess í stað að segja „um Björk“ og „frá Björk“. Nafnið ætti sem sagt að beygjast eins og trjáheitið. Hins vegar taldi Sölvi rétt að tala „um Björgu“ og „frá Björgu“. […] Máltilfinning almennings hefur verið að beygja nafnið „Björk“ eins og „Björg“ og virðist ekkert athugavert við það. Mannanöfn hafa lengi haft aðra beygingu en nöfn á hlutum. […] Ég hvet menn til að fylgja almennri máltilfinningu og beygja nafnið Björk eftir mannanafnabeygingu samkvæmt framansögðu þó að björk sem samnafn hafi aðra beygingu.“

Vitaskuld dettur engum í hug að þeir ágætu málfræðingar sem mæla með endingarleysi séu þar með orðnir andstæðingar beyginga. En ef það er í einhverjum skilningi „minni“ beyging, og óæskileg veiking á beygingakerfinu, að hafa -ey- og -ný-nöfnin endingarlaus í þolfalli og þágufalli, þá hlýtur það sama að gilda um önnur nöfn þar sem val er milli endingar og endingarleysis, þar á meðal Björk. Það hlýtur þá að vera „meiri“ beyging, og þar með æskileg styrking á beygingakerfinu, að láta það nafn fá -u-endingu frekar en vera endingarlaust. En auðvitað er það ekki þannig. Í báðum tilvikum er einfaldlega val á milli tveggja möguleika sem báðir rúmast vel innan beygingakerfisins – kerfið stendur jafnrétt sama hvor kosturinn er valinn.

Öðru máli gegnir hins vegar ef þessi nöfn eru höfð án endingar í eignarfalli – sagt t.d. „Svona svipað og svanurinn hennar Björk bara minni“ eins og á Bland.is 2007, „Ég fer alltaf til Oddný á Carino“ eins og á Bland.is 2015, eða „Hvern fjandan kemur bloggið hennar Sóley rannsókn lögreglunar við?“ á Málefnin.com 2007. Það má halda því fram að slík dæmi séu merki um veiklun eða niðurbrot beygingakerfisins því að þau rúmast ekki innan þess – kerfið leyfir ekki að nöfn af þessu tagi séu endingarlaus í eignarfalli. Ég hef það frá ýmsum að dæmi af þessu tagi séu orðin áberandi og get ekki rengt það þótt ég hafi ekki gögn um það. En ef endingarleysi í eignarfalli verður algengt fer e.t.v. að verða ástæða til að hafa áhyggjur af beygingakerfinu.

Í frétt á mbl.is í dag segir: „Lögreglumenn veittu því athygli að það vantaði framhöggvara á bifreiðina og þar með skráningarmerki.“ Vakin var athygli á þessu í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ og sagt: „Orðið framhöggvari er nýtt fyrir mér, er þetta almenna heitið yfir þennan hluta bíls?“ Því er til að svara að höggvari er flettiorð í safninu „Bílorð“ í Íðorðabankanum þar sem það er sagt samheiti við stuðari (á ensku bumper). Í þessari merkingu er orði samsett úr nafnorðunum högg og -vari sem í Íslenskri orðabók er skýrt 'viðliður samsetninga um e-n/e-ð sem ver', sbr. eldingarvari. En einnig er til samhljóma orð sem er myndað af sögninni höggva og viðskeytinu -ari, einkum í samsetningunni myndhöggvari, en einnig steinhöggvari o.fl.

Í Íslenskri orðabók er höggvari gefið í annarri merkingu, en þó skyldri: 'tógsekkur eða -kúla til að taka fyrsta höggið þegar skip leggst að bryggju, stuðpúði'. Í elsta dæmi sem ég finn um orðið um hluta bíls er það haft í hvorugkyni – í Æskunni 1945 segir: „En þegar ekki er orðið nema eitt skref frá höggvari flutningsbílsins að kælinum á hinum.“ Elsta dæmi um karlkynsorðið er í Tímanum 1953: „Lögreglubifreiðina sakaði ekkert að ráði, dældaðist lítils háttar höggvari aftan á henni.“ Orðið var svo nokkuð notað næstu árin, einkum fram um 1980, en er mjög sjaldséð á seinustu árum. Einnig voru samsetningarnar framhöggvari og afturhöggvari nokkuð notaðar, einkum frá því um 1970 og fram yfir 1980, en eru líka mjög sjaldgæfar í seinni tíð.

En langalgengasta orðið í þessari merkingu er auðvitað stuðari. Elsta dæmi sem ég finn um það er í auglýsingu í Vísi 1930: Merkustu endurbætur á CHEVROLET 1930 eru […] verjur (stuðarar) að framan og aftan gegn skemdum af árekstri.“ Orðið var fljótt mikið notað en framan af mjög oft innan gæsalappa enda er það myndað af sögninni stuða sem er tökuorð úr dönsku, støde.  Þess vegna þótti sumum orðið ekki nógu gott, og reynt var að finna önnur orð. Í Nýja dagblaðinu 1930 segir: „Stöngina setti hann því næst sem höggdeyfi („stuðara“) á bílinn sinn.“ Í Tímanum 1961 er sagt að stuðari hafi „einatt verið kallaður höggvari eða höggfjöður, af því að stuðari þykir ekki nógu gott orð, þótt það sé lang skynsamlegast af þessum þremur“.

Í grein í Fréttablaðinu 2017 rifjaði séra Þórir Stephensen upp „gamalt og gott nafn á orðinu „stuðari“ á bifreið, en það var í sumra munni „þormur“, komið af sögninni að þyrma“ – þormur er sem sé sá sem þyrmir bílnum. Þetta orð er gefið í Íslenskri orðabók í merkingunni 'hemlabúnaður til að jafna átak dráttardýra sem draga sama æki' og þá merkingu hefur það greinilega í elsta dæminu, í Búnaðarritinu 1926. En í Heilbrigðisskýrslum 1936 segir: „þormur bílsins rekist á vinstri fót neðan við hnéð.“ Í Heilbrigðisskýrslum 1953 segir: „framþormur bifreiðarinnar hafi skollið á vinstri öxl.“ En þetta orð náði aldrei fótfestu og er algerlega horfið – stuðari hefur verið tekið í sátt þrátt fyrir ætterni sitt og er nær einhaft í þessari merkingu.

Á Facebook-síðu vinar rakst ég nýlega á þessa athugasemd: „Á hverjum degi hlusta ég á þuli RÚV beygja ranglega mannanöfn. Má þar nefna nöfn eins og Laufey og Dagný svo dæmi séu tekin.“ Þótt það sé ekki nefnt geri ég ráð fyrir að þarna sé verið að tala um endingarleysi þessara nafna í þolfalli og þágufalli sem er vel þekkt. Í Málfarsbankanum segir: „Kvenmannsnöfn sem enda á -ý eða -ey í nefnifalli enda almennt á -ýju eða -eyju í þolfalli og þágufalli, sbr. Árný, Bjargey, Bjarney, Bjartey, Dagný, Eirný, Fanney, Friðný, Guðný, Hróðný, Kristný, Laufey, Líney, Marey, Máney, Oddný, Signý, Sigurey, Sóley, Véný, Þórey og Þórný. Undantekningar frá þessu eru nöfnin Jenný, Magný og Marsý, sem eru endingarlaus í þolfalli og þágufalli.“

Þarna er ekki nefnt hver sérstaða síðasttöldu þriggja nafnanna sé, en því er svarað í  Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls þar sem segir: „Ósamsett kvennöfn sem enda á -ý eru endingarlaus, t.d. Anný, Benný, Henný, Magný og Marsý.“ Hin nöfnin sem enda á -ý eru sem sé samsett og hafa seinni liðinn -ný. Skilin virðast samt ekki alveg skýr því að nafninu Jenný sem nefnt er í Málfarsbankanum er þarna sleppt, og í Beygingarlýsingunni er þolfall og þágufall þess nafns gefið sem bæði Jenný og Jennýju. Það er reyndar óvíst að skilin milli samsettra og ósamsettra orða séu skýr í huga málnotenda – fólk hefur tilhneigingu til að skynja mannanöfn og örnefni sem eina heild í stað þess að leysa þau upp og tengja hluta þeirra við önnur orð.

Öll nöfnin sem enda á -ný og -ey eru eingöngu gefin upp með endingunni -ju í þolfalli og þágufalli í Beygingarlýsingu íslensk nútímamáls í samræmi við það sem Málfarsbankinn boðar. En í samtímamáli, a.m.k. óformlegu, er endingarleysi mjög algengt, einkum í nöfnum sem enda á -ey. Í samfélagsmiðlahluta Risamálheildarinnar, sem gefur góða mynd af óformlegu máli, er um 30% þolfalls- og þágufallsmynda -ný-nafnanna Dagný, Guðný, Oddný og Signý án endingar, en um 60% mynda af -ey-nöfnunum Fanney, Laufey, Sóley og Þórey. Í fornu máli voru nöfnin sem enda á -ey endingarlaus í þolfalli og gátu verið endingarlaus í þágufalli líka. Trúlegt er að -u-endingin hafi fest þar í sessi vegna áhrifa frá öðrum nöfnum, einkum þeim sem enda á -ný.

Það er ekkert skrítið þótt þessi nöfn hafi tilhneigingu til að missa endinguna í þolfalli og þágufalli – langflest sterk kvenkynsorð eru endingarlaus í þessum föllum. Fyrir utan fáein orð sem enda á -ur í nefnifalli og -ing-orð eru það nánast eingöngu kvennanöfn sem fá endingu í þolfalli og þágufalli. Orð sem eru samhljóma kvennanöfnum eru líka endingarlaus í þessum föllum, svo sem samnafnið sóley og fyrirtækisnafnið Sóley – „Sóley og Fanney beygjast ekki eins og örnefnið Viðey“ segir í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls. Það getur auðvitað verkað ruglandi á málnotendur þegar sama orðið beygist á mismunandi hátt eftir því hvort það er kvenmannsnafn eða eitthvað annað – koma frá Sóleyju en vinna hjá Sóley og tína sóley.

Tíðnitölur úr Risamálheildinni sem vísað er til hér að framan sýna glöggt að endingarleysi umræddra nafna í þolfalli og þágufalli er eðlilegt mál verulegs hluta málnotenda, og ég hef líka iðulega orðið var við það að sumir nafnberar þessara nafna kunna ekki við -ju-endinguna og vilja frekar hafa nafnið sitt endingarlaust í þolfalli og þágufalli. Almennt séð er eðlilegt að fara að vilja nafnbera um meðferð á nöfnum þeirra, og í ljósi þess að endingarlausu myndirnar eru mjög algengar, samræmast sumar hverjar fornu máli, samræmast venjulegu beygingarmynstri sterkra kvenkynsorða, og sumir nafnberar kjósa þær fremur, kemur ekki annað til greina en viðurkenna þær sem réttar – þótt myndir með endingu séu vitaskuld líka réttar áfram.

Um daginn var spurt í „Málspjalli“ um framburð nafnsins Signý – hvort ætti að bera þar fram lokhljóð eða önghljóð. Stutta svarið er að hvort tveggja er rétt – í Málfarsbankanum er ekki gert upp á milli: „Bæði þekkist að g-ið í nafninu Signý sé borið fram eins og g-ið í sögninni signa og eins og g-ið í sögninni sigra.“ Yfirleitt hefur verið talið að lohljóðsframburðurinn (signa) sé sá almenni en ég veit ekki til þess að það hafi verið rannsakað. Þetta kann að vera eitthvað landshlutabundið eða jafnvel aldursbundið og örugglega að einhverju leyti einstaklingsbundið – víst er að sumar konur sem heita þessu nafni vilja ekkert með lokhljóðsframburðinn hafa. Í tilvikum sem þessum finnst mér eðlilegast að fara að vilja nafnbera, ef hann er kunnur.

En hvers vegna er framburður Signý á reiki? Á milli sérhljóðs og n (og einnig sérhljóðs og l) stendur bókstafurinn g yfirleitt fyrir lokhljóð – signa, vegna, sagnir, rigna, Ragný, Magný o.s.frv. – og þess vegna mætti búast við að sama gilti um Signý. En þetta er samt ekki algilt – við höfum orð eins og hugnæmur, hagnýta o.fl. þar sem er borið fram önghljóð. Munurinn á þessum orðum og hinum er sá að þau eru samsett og skil samsetningarliðanna er milli g og n – hug-næmur, hag-nýta. Það er vel þekkt að orðhlutaskil hindra ýmsar hljóðbreytingar – sömu klasar haga sér ólíkt eftir því hvort þeir eru innan eins orðhluta eða skiptast milli orðhluta. Meðal þeirra breytinga sem skil hindra oft er lokljóðun önghljóða á undan ákveðnum hljóðum.

Nafnið Sig-ný er samsett og fyrri liður þess sá sami og í Sig-urður, Sig-ríður, Sig-mundur o.s.frv. þar sem borið er fram önghljóð. Þess vegna mætti búast við að sama gilti um Sig-ný – þar væri borið fram önghljóð þar sem orðhlutaskilin kæmu í veg fyrir að það breyttist í lokhljóð. Það gerist hins vegar stundum, einkum í algengum orðum, að málnotendur hætta að skynja þau sem samsetningar og þá hætta skilin að hindra ýmsar hljóðbreytingar. Þetta er ekki síst algengt í örnefnum eins og ég hef skrifað um, svo og í mannanöfnum – fólk skynjar þau sem eina heild, sem heiti ákveðins staðar eða persónu, í stað þess að leysa þau upp í samsetningarliði sem það tengir við önnur orð í málinu. Það er væntanlega það sem hefur gerst með nafnið Signý.

Margir málnotendur hafa sem sé farið að skynja nafnið sem eina heild og bera það því fram með lokhljóði. Það er alveg eðlilegt og á sér fjölmörg fordæmi í málinu – en það er líka eðlilegt að halda önghljóðinu. Nafnið Dag-ný, sem einnig hefur seinni liðinn -ný og búast mætti við að hagaði sér eins, er aftur á móti alltaf borið fram með önghljóði. Ástæðan er líklega sú að þótt Dagný sé gamalt í málinu er stutt síðan það varð algengt, og auðveldara er að tengja fyrri liðinn við þekkt og algengt orð, dagur, en í Signý. Nöfnin Magný og Ragný eru hins vegar alltaf borin fram með lokhljóði, enda er seinni liður þeirra ekki -ný heldur er samsetningin Magn-ý og Ragn-ý og málnotendur tengja þau væntanlega við nöfn eins og Magnús og Ragnar.

Í umræðu í „Málspjalli“ um pistil minn um sögnina plata, nafnorðið plat og forskeytið plat- nefndi hópverji að hann þekkti orðið plötuslagari um ómerkilegan mann. Ég hafði aldrei heyrt þetta, en það á augljóslega rætur að rekja til pladeslager í dönsku og Plattenschlager í þýsku sem nefnt var í pistlinum. Þetta orð finnst ekki í orðabókum en hátt í þrjátíu dæmi eru um það á tímarit.is, það elsta í Sameiningunni 1917: „komið þið, nautsvíraðir, svip-ygldir, svíns-kjammaðir, inneygir, heila-skorpnir plötuslagarar“. Þar sem hægt er að átta sig á merkingu orðsins merkir það greinilega 'svikari' – í Pressunni 1990 segir um Einar Benediktsson: „Andstæðingarnir töldu að hann væri bara plötuslagari í stórbrotnum stíl, en ég er sannfærður um að hann trúði á þessa drauma sína.“

Þetta leiðir hugann að öðru orði svipuðu að merkingu og orðgerð en úr gerólíku málsniði – það er nafnorðið plötuskjóða. Þetta er orð sem ég þekki vel en útilokað er að fullyrða nokkuð um aldur þess eða útbreiðslu vegna þess að það er mjög óformlegt, einkum notað í tali barna eða við börn, en sárasjaldan í ritmáli. Munnlegar heimildir benda þó til þess að það sé a.m.k. sextíu ára gamalt. Það er vitanlega ekki í neinum orðabókum og á tímarit.is er aðeins eitt dæmi um það – „Fleiri plötuskjóður en oft áður“ segir í frétt 24 stunda af aprílgöbbum fjölmiðla 2008. Þrjú dæmi eru í Risamálheildinni, eitt af Bland.is 2009 og tvö úr sömu grein í Vísi 2016: „Almann Borgar sagði öllum krökkunum að Dagmundur væri plötuskjóða“ og „Af því að þú ert plötuskjóða!“.“

Þrátt fyrir að fyrri liðurinn sé plöt- en ekki plat- leikur auðvitað enginn vafi á merkingu orðsins og tengslum þess við plat og plata, enda erum við vön því að a og ö skiptist á í beygingu orða og skyldum orðum. Það er líka föst regla í málinu (með ákveðnum undantekningum sem eiga sér sögulegar skýringar) að a getur ekki staðið í næsta atkvæði á undan u, heldur verður þar að koma ö í staðinn – *platuskjóða væri óhugsandi orð í íslensku. En spurningin er hins vegar hvaðan þetta u er komið – hvers vegna er orðið ekki bara *platskjóða? Líkleg skýring er sú að eðlilegri hrynjandi fæst með því að fyrri liðurinn sé tvíkvæður – prófið bara að segja platskjóða og plötuskjóða eins og þið væruð barn eða að tala við barn og ég er viss um að þið áttið ykkur á muninum.

Orðið plötuskjóða er hliðstætt orðum eins og kjaftaskjóða og væluskjóða sem eru gömul í málinu. Eins og fram kom í fyrri pistli var kvenkynsorðið plata stundum notað áður fyrr í sömu merkingu og plat, og hér á undan var nefnt orðið plötuslagari sem hefur lifað í málinu fram undir þetta – níu dæmi frá þessari öld eru um það í Risamálheildinni. Gæti plötuskjóða verið eignarfallsamsetning af plata mynduð með hliðsjón af plötuslagari, eins konar barnamálsútgáfa af því orði? Það er ekki óhugsandi, en langlíklegast er þó að um sé að ræða tengihljóðssamsetningu þar sem u er notað sem tengihljóð (tengistafur, bandstafur) til að líma orðhlutana saman. Slík orðmyndun er væntanlega á ferðum í orðum eins og grenjuskjóða, væluskjóða o.fl. og er mjög algeng í barnamáli.

Sögnin plata og nafnorðið plat eru mjög algeng í nútímamáli. Sögnin er skýrð 'beita (e-n) brögðum, leika á (e-n), gabba (e-n)' í Íslenskri nútímamálsorðabók og nafnorðið er þar skýrt 'það að gabba, gabb' – sambandið allt í plati  er svo algengt að það er skýrt sérstaklega sem 'bara gabb'. Við hvorugt orðið eru nokkrar athugasemdir um málsnið en í Íslenskri orðabók er sögnin merkt „óforml.“. Undir nafnorðinu plata er þar einnig að finna sambandið slá e-m plötu sem er skýrt 'gabba e-n' og sagt „gam[alt]“. Sú merking er einnig í Íslensk- danskri orðabók 1920-1924, og í Íslenskri orðsifjabók er orðið í þessari merkingu sagt vera tökuorð úr dönsku og vísað í sambandið slå en plade sem merki 'pretta e-n' og bætt við: „Af sama toga er so. plata [...] og plat h. [...].“

Uppruni slå en plade (sem í nútímadönsku er yfirleitt stikke en plade) er áhugaverður. Í Íslenskri orðsifjabók er það rakið til þýska orðsins Plattenschlager sem merkir ‘bragðarefur, prettamaður’ en „merkti í öndverðu blikksmið, brynjugerðarmann“. Síðar fékk það merkinguna ‘myntsláttumaður’ sem breyttist svo í ‘myntfalsari, svikari’. Það leiðir til þess að „orðið platte, plade fer að merkja svikna mynt, fals, pretti“ í slå en plade. Sambandið slá plötu var nokkuð notað í íslensku á seinni hluta nítjándu aldar og framan af þeirri tuttugustu. Elsta dæmi sem ég finn um það er í kvæði í Norðanfara 1865: „efldist hann og æ því „sló“ / optar Dönum „plötu“. Þarna eru gæsalappir um bæði sló og plötu sem sýnir að þetta hefur verið skynjað sem (vafasöm) nýjung.

Nafnorðið plata var líka stundum notað eitt og sér, án slá – í Lögbergi 1892 segir: „Sú nýlendustofnun var eins og allir vita, að eins humbug og „plata“.“ Rétt á eftir segir þó: „Hvaða „plötu“ ætlar hann nú að slá?“ þannig að tengslin eru ljós. Í Lögbergi 1901 segir: „Mig og fleiri Íslendinga grunaði það, sem kom á daginn, að þetta væri plata.“ Í Þjóðhvelli 1906 segir: „Og þó það væri svo aldrei nema „plata“ gegn áskrifendum [...] þá trúi ég því ekki.“ Í Vestra 1917 segir: „Eða er það aðeins plata og uppspuni.“ Nafnorðið plata virðist þó lítið notað í þessari merkingu, hvort sem er eitt sér eða í sambandinu slá plötu, eftir fyrsta þriðjung tuttugustu aldar, e.t.v. vegna þess að það var algengt í annarri merkingu – yngsta dæmi sem ég fann um slá plötu er frá 1946.

Í staðinn koma sögnin plata og hvorugkynsorðið plat sem bæði eru í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, merkt með spurningarmerki og einkum sögð „i Börnesprog“ Elsta dæmi sem finnst um sögnina plata er í Vísi 1917: „Bæjarstjórnin hér í Reykjavík á að „plata“ þetta félag.“ Í 19. Júní 1920 segir: „Þar plataði ég ykkur.“ Sögnin varð smám saman algengari en einkum eftir 1970. En elsta dæmi sem ég finn um hvorugkynsorðið plat er í Grallaranum 1924: „Það er bersýnilegt að almenningur hefir haldið að verðlaunin væru „snuð og plat“. Orðið verður smátt og smátt algengara þegar líður á öldina, einkum eftir 1980. Sambandið allt í plati kemur fyrst fyrir í Viljanum 1949: „Sigfús Johnsen [...] ætlaði að afsaka sig með því, að „allt hefði verið í plati“.“

Þetta er mjög skemmtileg þróun. Nafnorðið plata kemur inn í málið í sambandinu slá plötu sem er tekið beint úr dönsku, og er svo stundum notað eitt og sér. Það hverfur svo úr notkun í þessari merkingu, en þó ekki fyrr en það hafði getið af sér tvö ný orð – sögnina plata og hvorugkynsorðið plat, sem eru því í raun íslenskar nýmyndanir en ekki tökuorð. En í seinni tíð hefur plat- líka fengið, í óformlegu máli a.m.k, stöðu forskeytis sem hægt er að setja framan á öll möguleg nafnorð í merkingunni 'eftirlíking, fölsun, gervi-' eða eitthvað slíkt – platbyssa, platvopn, platpeningar, platöryrki, platsíða, platvísindi, platfrétt, platsprengja, plathjónaband, platbrúðkaup, svo að tekin séu nokkur dæmi úr Risamálheildinni. Þetta eru yfirleitt sjaldgæf orð og mjög oft einnota.