Category: Málfar

Annar janúar er einn þeirra daga sem hafa óopinbert heiti í óformlegu máli – hann er stundum kallaður vörutalningardagurinn. Þetta orð sést fyrst á prenti um þennan dag í Morgunblaðinu 1961: „Síðan kemur sunnudagur, svo nýársdagur  og þá vörutalningardagur, og verzlanir ekki opnaðar fyrr en þriðja janúar.“ Þarna er þetta þó augljóslega aðeins skilgreining eða lýsing á deginum en ekki heiti sambærilegt við þrettándinn eða eitthvað slíkt. Orðið varð ekki heiti þessa dags fyrr en eftir að Jón Gnarr notaði það í uppistandi sínu, „Ég var einu sinni nörd“, árið 1998. Þar lýsti hann því hvernig það hefði verið að eiga afmæli annan janúar þegar hafði gleymst að kaupa afmælisgjöf og allar verslanir voru lokaðar vegna þess að það var vörutalningardagur.

Jón notaði orðið líka sem lýsingu, án greinis, en upp úr þessu var farið að bæta á það greini og nota það sem heiti á deginum. Á Bland.is 2004 segir: „Ég á afmæli á vörutalningardaginn.“ Á Hugi.is 2007 segir: „Það er 2. janúar, betur þekktur sem vörutalningardagurinn.“ Í Austurglugganum 2013 segir: „Sjálf á ég afmæli á „vörutalningardaginn“ – 2. janúar.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2014 segir: „Gamli góði vörutalningardagurinn stendur fyrir sínu.“ Á twitter 2015 segir: Gleðilegan vörutalningardag kæru landsmenn!“ Á mbl.is 2019 segir: „Svo er ég ekta steingeit, enda fædd 2. janúar, á sjálfan vörutalningardaginn.“ Í Viðskiptablaðinu 2022 segir: „enda kemur hópurinn ekki saman fyrr en á sjálfan vörutalningardaginn, 2. janúar.“

Það er hátt á þriðja tug dæma um orðið í Risamálheildinni, flest af samfélagsmiðlum og meirihlutinn frá síðustu árunum 2013-2023. Það er skondið að heitið vörutalningardagurinn kom fyrst fram um þær mundir sem það var að verða úrelt – vegna strikamerkinga og rafrænnar skráningar á öllum vörum er það liðin tíð að verslanir séu lokaðar vegna vörutalningar annan janúar. Orðið hefur samt þótt fyndið og þess vegna komist í nokkra notkun, a.m.k. tímabundið. Mér sýnist þó að dregið hafi úr notkun þess á allra síðustu árum, e.t.v. vegna þess að yngra fólk man ekki eftir lokunum verslana vegna vörutalningar og tengir orðið því ekki við neitt. Líklega verður þetta eitt þeirra fjölmörgu orða sem eru aðeins notuð í stuttan tíma og hverfa svo.

Áður fyrr – og ekki fyrir mjög löngu – tíðkaðist og þótti sjálfsagt og eðlilegt að gera grín að fólki og hæðast að því vegna holdafars, fötlunar, þroskaskerðingar, geðröskunar, kynhneigðar, hörundslitar, trúarbragða og fleiri einkenna. Þetta er því miður allt til ennþá í þjóðfélaginu en er sem betur fer að mestu horfið af opinberum vettvangi – við vitum flest að þetta er ekki við hæfi. Það er eðlilegt að gera sérstakar kröfur til almannaútvarpsins, Ríkisútvarpsins, hvað þetta varðar og sérstaklega alvarlegt ef fordómar af þessu tagi koma þar fram. En jafnvel í Ríkissjónvarpinu virðist ein sambærileg tegund fordóma þó enn þykja eðlileg og sjálfsögð – og fyndin. Það eru málfarsfordómar þar sem gert er grín að tilteknum einkennum á máli fólks.

Áberandi fólk í þjóðlífinu verður að láta sér lynda að gert sé grín að skoðunum þess og athöfnum. En það á ekki að líðast – sérstaklega ekki í Ríkissjónvarpinu – að hæðst sé að fólki vegna málfars eins og gert var í upphafsatriði áramótaskaupsins í gær, og þá skiptir engu máli hvort um er að ræða mennta- og barnamálaráðherra eða einhvern annan. Þarna voru ráðherranum lögð í munn ýmis frávik frá viðurkenndu máli – sum þeirra hafa vissulega komið fram í máli hans en önnur alls ekki, og sum eru ekki eðlilegt mál nokkurra sem eiga íslensku að móðurmáli svo að ég viti. Þið getið kallað mig húmorslausan ef þið viljið, en mér fannst þetta ekki fyndið – og ekki bara það: Mér fannst þetta ósmekklegt, óviðeigandi og beinlínis ljótt.

Það er enginn vafi á því að menntamálaráðherra talar eðlilega íslensku – sömu íslensku og tugir þúsunda annarra sem eiga íslensku að móðurmáli. Fólk getur haft þá skoðun fyrir mér að sum einkenni á máli hans falli undir „rangt mál“ sem beri að forðast. Fólk getur líka haft þá skoðun fyrir mér að maður sem talar á þann hátt eigi ekki að vera menntamálaráðherra. Ég er ósammála hvoru tveggja en það er ekki málið – aðalatriðið er að þótt fólk hafi þessar skoðanir gefur það engum leyfi til að hæðast að málfari ráðherrans. Til að setja þetta í samhengi má nefna að við getum haft þá skoðun að óæskilegt og óheilbrigt sé að fólk sé í yfirþyngd, en það gefur okkur ekki leyfi til að vera með opinbera fitufordóma. Þetta er alveg sambærilegt.

Það er nauðsynlegt að við áttum okkur á að fordómar gagnvart því málfari sem fólk hefur alist upp við, og er því eðlilegt, eru engu betri en þeir fordómar sem nefndir voru í upphafi. Þess vegna er óviðunandi að gert sé opinbert grín að málfari fólks og upphafsatriði áramótaskaupsins – þáttar sem mestöll þjóðin horfir á – var handritshöfundum og Ríkisútvarpinu til minnkunar. En kannski var ekki við öðru að búast, miðað við það sem einn handritshöfunda sagði í Vikunni hjá Gísla Marteini á þriðjudagskvöldið að hefði vantað á síðasta ári til að gera grín að. Höfum það nú áramótaheit okkar að hætta að hæðast að málfari fólks á opinberum vettvangi og temja okkur virðingu gagnvart öðru fólki og einkennum þess, hvort sem er í málfari eða öðru.

Í dag er gamlársdagur – eða er kannski gamlaársdagur? Um það eru skiptar skoðanir. Í Íslenskri stafsetningarorðabók sem er á vegum Íslenskrar málnefndar og verður að teljast eins konar hæstiréttur um stafsetningu er aðeins fyrrnefnda myndin gefin, og sama gildir um Réttritunarorðabók handa grunnskólum sem Baldur Jónsson ritstýrði og Námsgagnastofnun og Íslensk málnefnd gáfu út 1989. Í Íslenskri orðabók, 3. útgáfu 2002, eru hins vegar báðar myndir gefnar án þess að gert sé upp á milli þeirra og í Stafsetningarorðabók Halldórs Halldórssonar sem var síðast gefin út 1994 segir: „gamlársdagur eða gamlaársdagur, rétt, að hver riti eftir sínum framburði.“ Allt það sama gildir vitanlega um gamlárskvöld eða gamlaárskvöld.

Orðin gaml(a)ársdagur og gaml(a)árskvöld koma ekki fyrir í fornu máli. Í Sturlungu er talað um „átta aptan jóla“ sem merkir 'kvöldið fyrir áttunda dag jóla', þ.e. gamlárskvöld, eftir því sem Pétur Sigurðsson segir í Safni til sögu Íslands og íslenzkra bókmenta. Árni Björnsson segir í Sögu daganna að áður fyrr hafi dagurinn yfirleitt verið „kenndur við Sylvester páfa sem þá á sér messudag, eða nefndur síðasti dagur ársins, dagurinn fyrir nýársdag eða annað í þeim dúr“. Hann segir að gamlárskvöld sjáist ekki í rituðu máli fyrr en 1791 og gamlársdagur ekki fyrr en í Þjóðsögum Jóns Árnasonar 1862, en reyndar má finna nokkur aðeins eldri dæmi um myndina gamlaársdagur – það elsta í Þjóðólfi 1855. Svo er líka til myndin gaml(a)ársdagskvöld.

Ritháttur þessara orða hefur lengi vafist fyrir fólki. Fyrir sextíu árum benti Davíð Oddsson (síðar forsætisráðherra) á það í háðskri grein í Skólablaði Menntaskólans í Reykjavík að kennarar þar teldu gamlaársdagur hinn eina rétta rithátt þrátt fyrir að uppflettirit ýmist viðurkenndu hvort tveggja eða hefðu aðeins gamlársdagur. Væntanlega endurspeglar rithátturinn gamlaársdagur/-kvöld myndun orðanna – um er að ræða lýsingarorð í veikri beygingu á undan nafnorði, gamla+ár, sem myndar svo eignarfallssamsetningu með dagur/ kvöld. Það er mjög eðlilegt að a falli niður í framburði á undan sérhljóði. Hliðstæðar tvímyndir eru t.d. til í örnefnunum Litl(a)holt og Mikl(a)holt þótt seinni hluti hefjist þar ekki á sérhljóði.

Ég efast um að gamlaársdagur, með a, sé algengur framburður – allavega hefur rithátturinn gamlársdagur, án a, alla tíð verið mun algengari en hinn þótt hann gangi í raun í berhögg við þá meginreglu stafsetningar að fara eftir uppruna orða (alltaf er t.d. ritað Elliðaár þótt a-ið sé líklega sjaldnast borið fram). Rithættinum gamalársdagur og gamalárskvöld bregður einnig fyrir – elstu dæmi um þær myndir eru frá því upp úr 1870 og nokkrir tugir dæma um þær eru í Risamálheildinni, einkum af samfélagsmiðlum. Þessar myndir er í sjálfu sér alveg rökréttar – þar er stofn lýsingarorðsins, gamal-, notaður í stað beygðrar myndar, sbr. gamaldags, gamalmenni, gamalær o.fl. En líklega er réttast að halda sig við ritháttinn gamlársdag/kvöld.

Þegar ég var að skrifa um orðið hjólbörur í gær rakst ég á orð sem ég þekkti en var búinn að gleyma – hjólböruútgáfa. Þetta nafnorð var stundum notað um þykkar bækur, mikla doðranta, og er auðvitað mjög gagnsætt. Orðið er ekki í neinum orðabókum enda tæplega við því að búast, og ég finn aðeins þrjú dæmi á tímarit.is, þar af tvö úr sömu greininni eftir Guðmund G. Hagalín í Vísi 1946: „Mér leiðast bókarflísar, sem varla er hægt að binda í almennilegt band eða finna í skáp – leiðast þær álíka og hjólböruútgáfurnar […] og sárlega kvíði eg því, þegar afturhvarfið kemur frá hjólböruútgáfunum.“ Þriðja dæmið er í grein eftir Guðrúnu Nordal í Morgunblaðinu 1985: „Þetta er mjög myndarleg rit, stórt og þykkt, sannkölluð hjólböruútgáfa.“

Það er vitanlega dálítil gamansemi í þessu orði og þess vegna má halda því fram að það sé frekar óformlegt og því ekki von á mörgum dæmum um það á prenti. En ekkert dæmi er samt um orðið í Risamálheildinni þar sem þó er mikið af óformlegum textum og Google finnur aðeins eitt dæmi á netinu, í Facebook-færslu frá versluninni Bókinni 2023: „Þá verður boðin upp svokölluð „hjólböruútgáfa“ af Einari Ben., mjög flott eintak útgefið af stuðningsmönnum Einars.“ Þótt þetta orð sé orðið a.m.k. áttatíu ára gamalt bendir því margt til þess að það hafi eingöngu lifað í þröngum hópi bókaáhugafólks en aldrei orðið almenningseign. Mér finnst þetta samt skemmtilegt orð sem full ástæða sé til að halda lífi í og nota þegar færi gefst.

Nafnorðið hjólbörur er eitt þeirra orða sem yfirleitt eru aðeins notuð í fleirtölu, eins og t.d. buxur, skæri og ýmis fleiri. Fleirtöluna má í slíkum tilvikum stundum skýra með því að eitthvert grundvallareinkenni fyrirbæranna sem um ræðir er tvöfalt eða tvískipt – hjólbörur hafa tvo kjálka, buxur hafa tvær skálmar og skæri hafa tvo arma. Samt sem áður vísar orðið bara til eins stykkis, eins eintaks af fyrirbærinu í setningum eins og ég ek hjólbörum, ég er í buxum og ég klippi með skærum. Þess vegna væri í sjálfu sér ekkert undarlegt þótt farið væri að nota þessi orð í eintölu, enda liggur ljóst fyrir hver eintala þeirra ætti að vera væri hún notuð, og í dag var nefnt í „Málspjalli“ að eintalan hjólbara væri orðin nokkuð algeng, a.m.k. hjá yngra fólki.

Orðið hjólbörur er þó aðeins sýnt í fleirtölu í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls, og í Málfarsbankanum er sagt: „Kvenkynsnafnorðið hjólbörur er fleirtöluorð.“ Í Íslenskri orðabók er myndin hjólbara þó uppflettiorð en vísað á hjólbörur. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er eitt dæmi um eintöluna, úr þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar frá fyrri hluta tuttugustu aldar. Fáein dæmi má svo finna á tímarit.is. Í Stjörnunni 1919 segir: „Þessi gjörð hefir þá smám saman þroskast stig eftir stig þangað til að hún varð að hjólböru.“ Í Heilbrigðisskýrslum 1956 segir: „vasar hafa ekki nægt fyrir vöruna, en orðið að grípa til hins þjóðlega flutningatækis, hjólbörunnar.“ Í DV 1979 segir: „Æi, þar fór illa fyrir lifandi hjólbörunni.“

Í Risamálheildinni er svo slæðingur af dæmum frá síðustu árum. Í Vísi 2013 segir: „Hjólbaran, skórinn og straujárnið voru öll á barmi þess hverfa úr spilinu fyrir fullt og allt.“ Í Vísi 2015 segir: „Hjólbaran er stelling sem reynir á báða aðila.“ Í Eyjar.net 2009 segir: „var hann með fulla hjólböru af peningum.“ Í Morgunblaðinu 2013 segir: „Enda keyrði ég hjólböruna mörg hundruð ferðir þetta sumar.“ Í Skessuhorni 2021 segir: „hann skóflar kurli í hjólböru.“ Það er eftirtektarvert að nefnifall eintölu, hjólbara(n), er mjög sjaldgæft bæði á tímarit.is og í Risamálheildinni en aukaföllin mun algengari. E.t.v. stafar það af því að aukafallsmyndirnar eru allar með ö eins og fleirtalan hjólbörur og hljóma því ekki jafn framandi og nefnifallið.

En þrátt fyrir að notkun eintölunnar fari greinilega vaxandi er hún tæpast orðin útbreidd málvenja enn, og getur því ekki talist „rétt mál“ samkvæmt hefðbundinni skilgreiningu. Í einu samhengi er orðið þó ævinlega haft í eintölu – það er í fyrri hluta samsettra orða. Við segjum hjólböruhjól, hjólböruhlass, hjólböruakstur, hjólbörudekk, o.s.frv. en ekki *hjólbar(n)ahjól, *hjólbar(n)ahlass, *hjólbar(n)aakstur, *hjólbar(n)adekk o.s.frv. Það er vel þekkt að þegar fyrri liður samsetningar er veikt kvenkynsorð stendur það oft í eignarfalli eintölu þótt fleirtala væri „rökrétt“, sbr. stjörnuskoðun, perutré, gráfíkjukaka, vöruhús o.s.frv., en það er mjög áhugavert að sama skuli gilda um orð eins og hjólbörur sem er annars yfirleitt ekki haft í eintölu.

Fyrir tæpum þrjátíu árum var ég einu sinni sem oftar að kenna nýnemum í íslensku í Háskóla Íslands og hafði m.a. lagt fyrir þau einhver verkefni til að kanna hvernig þau stæðu í ritun – sem var misjafnlega eins og við var að búast. En svo datt mér í hug að láta þau þýða stutta texta úr dönsku og ensku – ekki til að meta hversu góð þau væru í þessum málum, heldur til að skoða íslensku þýðinguna. Ég varð dálítið hissa þegar ég sá að ýmsir nemendur sem höfðu skrifað ágætan frjálsan texta skiluðu nú þýðingu fullri af ambögum og óíslenskulegu orðalagi. Ég dró þá ályktun að málkennd þeirra væri ekki nógu sterk til að standast utanaðkomandi áreiti – þau gátu skrifað góðan texta upp úr sér en þegar þau fóru að þýða flæktist frumtextinn fyrir þeim.

Mér dettur ekki í hug að þarna hafi ég verið að gera einhverja merka uppgötvun en mér fannst þetta athyglisvert á sínum tíma, og það rifjaðist upp fyrir mér í gær þegar umræða um þýðingar á Storytel fór í gang á „Málspjalli“. Þar kom fram að margar „íslenskar þýðingar“ þar væru unnar á þann hátt að fyrst væri gervigreindarlíkan látið „þýða“ textann en síðan færi mannlegur þýðandi yfir hann og lagfærði. Í umræðunum kom fram að þessar þýðingar væru oft gallaðar og orðafar óíslenskulegt. Nefnt var dæmið „Hún fann hönd hans á öxl hennar“ þar sem í allri eðlilegri íslensku væri sagt öxl sinni. Á ensku er hins vegar ekki notað eignarfornafn þarna, heldur persónufornafn, on her shoulder, og það er væntanlega ástæðan fyrir hennar á íslensku.

Nú veit ég ekkert um reynslu eða kunnáttu þeirra sem lagfæra gervigreindartexta hjá Storytel en miðað við þau kjör sem mér skilst að þeim bjóðist finnst mér ekki líklegt að margir færir og þjálfaðir þýðendur fáist til verksins heldur er hræddur um að fólkið sem vinnur við þetta sé kannski á svipuðum stað og nemendur mínir sem ég sagði frá í upphafi. Ég óttast sem sé að þau búi ekki yfir nægilega sterkri og þjálfaðri málkennd og málkunnáttu til að vera fær um að taka eftir og átta sig á óíslenskulegu orðalagi og leiðrétta það. Til þess þarf nefnilega töluvert meira en að geta skrifað skammlausan texta frá eigin brjósti. Og það þarf líka umhugsun og yfirlegu sem varla er hægt að gera ráð fyrir hjá fólki sem vinnur á lágum launum og undir tímapressu.

Ég legg áherslu á að ég hef ekkert á móti gervigreindarþýðingum út af fyrir sig enda rak ég í aldarfjórðung áróður fyrir uppbyggingu íslenskrar máltækni – ekki síst í þeim tilgangi að gera vélrænar þýðingar mögulegar. Slíkar þýðingar eru frábær hjálpartæki þar sem þær eiga við, einkum við þýðingar ýmiss konar nytjatexta, og það er alveg hugsanlegt að í framtíðinni geti þær líka nýst eitthvað við þýðingu bókmenntatexta í höndunum á æfðum og færum þýðendum, þótt ég hafi efasemdir um það. En þýðingar af því tagi sem Storytel býður upp á virðast ekki bara vera svikin vara og móðgun við notendur heldur einnig tilræði við vandaðar þýðingar og færa þýðendur – og síðast en ekki síst við íslenskuna. Við eigum ekki að láta bjóða okkur þetta.

Í umræðu um gleðileg jól og gleðilega hátíð í dag bar sambandið gleðilega rest á góma en það tíðkaðist talsvert áður fyrr, a.m.k. á fyrri hluta síðustu aldar. Í þættinum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 1989 vitnar Jón Aðalsteinn Jónsson í Halldór Halldórsson prófessor sem „segist segja við menn milli jóla og nýárs: Gleðilega rest, og tekur fram, að honum sé þetta tamt frá barnsaldri, en hann er fæddur og uppalinn á Ísafirði“. Halldór var fæddur 1911 og þetta rímar við það að elsta dæmið um gleðilega rest á tímarit.is er í Vestra 1910 en það blað var gefið út á Ísafirði. Í Vísi 1921 segir: „Gleðilega „rest“ segja Reykvíkingar þegar liðin er aðal jólahelgin. Þetta er smekklaus ambaga sem er að ryðja sér til rúms úti um landið og þarf að útrýma.“

Í Morgunblaðinu 1945 segir: „Hvar sem menn hittast kveða við árnaðaróskirnar: „Gleðileg jól“ og „gleðileg hátíð“. Það er sjálfsagt. En svo lenda menn í vandræðum með að orða árnaðaróskirnar þegar komið er fram á annan jóladag og þá grípa menn að láni setningu frá gömlu sambandsþjóðinni og segja „Gleðileg Rest“. – Sumir kunna ekki við dönskuna. Þeir segja sem vafalaust er rjett; við erum sjálfstætt fólk og þurfum ekki að fá neitt að láni hjá neinum. Við getum borið fram okkar árnaðaróskir á eigin tungu. Þeir segja því „gleðilegan afgang“, sem gerir alveg sama gagn og hitt. Fáum dettur í hug að halda áfram að segja bara gleðileg jól, þó að það sje gamall og góður siður, að halda jól þar til á þrettándanum.“

Þetta var þó á undanhaldi um miðja öldina. Í Morgunblaðinu 1948 segir: „Fyrir hádegi í gær hafði jeg ekki hitt einn einasta mann, sem bauð „gleðilega rest“. – Þessi gamli, leiði ósiður er gjörsamlega að hverfa úr málinu – og mátti enda missa sig.“ Í Þjóðviljanum 1950 segir: „Aldrei skal ég aftur segja gleðilega rest. Það er nefnilega komin upp sterk hreyfing á móti gleðilegri rest.“ Í Vísi 1956 segir: „Einu sinni sögðu menn oft gleðilega „rest“, þegar þeir hittust á götu eftir jólin og þótti það góður siður. Nú er þessi siður að leggjast niður, og verður satt að segja ekki eftir séð.“ Í Vísi 1960 segir: „Sem betur fer er nú að hverfa úr málinu sú leiða dönskusletta, sem lengi var hér tízku, að segja: „Gleðilega rest“, þegar menn hittust eftir hátíðisdagana.“

Í þættinum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 2003 sagði Jón Aðalsteinn Jónsson að orðalagið gleðilega rest myndi „trúlega vera horfið“. Það er þó ofmælt, en augljóslega hefur dregið verulega úr tíðni þess – í Risamálheildinni eru aðeins um 25 dæmi um sambandið. Eins og fram kom hér á undan er orðið rest komið úr dönsku og sést fyrst í íslensku kringum aldamótin 1700. Þótt orðið falli í sjálfu sér ágætlega að málinu og rími við orð eins og lest og pest (sem bæði eru reyndar tökuorð, en eldri) var það ætterni þess sem olli því að barist var gegn sambandinu gleðilega rest, eins og fram kemur í tilvitnunum hér að framan, og það hefur hlotið sömu örlög og fjölmargar aðrar „dönskuslettur“ í íslensku. Kannski er engin eftirsjá að því – eða hvað?

Það er yfirleitt varasamt að taka erlenda umræðu um tiltekið orð og yfirfæra hana á íslenskt orð sem talið er samsvarandi. Þótt orðin merki nokkurn veginn það sama getur aldur þeirra og uppruni verið mismunandi, sem og tengsl við önnur orð, hugrenningatengsl sem orðin vekja, og margt fleira. Ég benti t.d. á það fyrir nokkru að þótt sagt sé að hugtakið þjóðarmorð hafi verið búið til 1944 er þar vísað til enska orðsins genocide – íslenska orðið þjóðarmorð er miklu eldra. Annað dæmi er orðið drusla sem hefur undanfarin 10-15 ár verið notað sem þýðing á enska orðinu slut í merkingunni 'lauslát kona', en margt í grein um orðið og notkun þess á mbl.is átti ekki við íslenska orðið – greinin var augljóslega þýdd og verið að tala um orðið slut.

Undanfarin 15-20 ár hafa hægrisinnuð öfl í Bandaríkjunum haldið því fram að þar væri í gangi það sem þau kalla „War on Christmas“ sem felist í því að draga sem mest úr notkun orðsins Christmas vegna tengingar þess við kristna trú. Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur undanfarið nefnt það sem eitt dæmi um hvernig stefna hans sé í sókn að jólakveðjan Merry Christmas sé nú aftur notuð í staðinn fyrir Happy Holidays sem hafi tröllriðið öllu undanfarið – „We brought back Merry Christmas““ segir hann. Eins og stundum vill verða hjá Trump er ýmislegt málum blandið í sambandi við þetta og breytingin kannski ekki eins mikil og hann vill meina, en látum það liggja milli hluta – bandarísk orðanotkun er ekki viðfangsefni þessa hóps.

Ég nefni þetta samt ekki hér að ástæðulausu. Því hefur nefnilega nýlega verið haldið fram að svipuð þróun sé í gangi á Íslandi – fólk sé farið að forðast að segja Gleðileg jól en segi þess í stað Gleðilega hátíð. Rithöfundurinn Stefán Máni skrifaði nýlega á X: „„Gleðilega hátíð“ er úrkynjað og meðvirkt pc newspeak. Það er gleðileg jól“. Eftir að þessu hafði verið mótmælt harðlega og bent á dæmi sem sýna að Gleðilega hátíð hefur verið notað í meira en öld til að óska gleðilegra jóla sagði hann: „Gleðilega hátíð er gömul kveðja, notuð áður fyrr til að óska fólki gleðilegra jóla. Í dag aftur á móti er kveðjan mest notuð af fólki sem vill ekki móðga trúlausa/ekki kristna eða hefur eitthvað á móti kristni eða gamaldags jólum.“

Elsta dæmi sem ég finn um sambandið gleðileg hátíð er í Heimskringlu 1889: „útgefendurnir óska öllum lesendum „Hkr.“ gleðilegrar hátíðar.“ Þetta blað kom út 26. desember, og á sömu síðu er grein með fyrirsögninni „Gleðileg jól.“, þannig að augljóst er að hátíð vísar þarna til jólanna. Alla tíð síðan hefur gleðileg hátíð verið algeng jólaósk þótt gleðileg jól sé margfalt algengara, og ekkert sem bendir til þess að síðarnefnda kveðjan sé á undanhaldi. Það má líka halda því fram að fólk líti oft á jól og áramót sem eina samhangandi hátíð þannig að gleðilega hátíð getur náð yfir hvort tveggja enda oft vísað til hvors tveggja með sambandinu yfir hátíðarnar – og svo lýkur jólunum að gömlu tali ekki fyrr en á þrettándanum, 6. janúar.

Í umræðu um áðurnefnda færslu Stefáns Mána sagði Andri Snær Magnason: „Þetta er innflutt tuð.“ Það er hárrétt, og gott dæmi um hversu varasamt það er að flytja umræðu um einstök orð milli málsamfélaga. Þótt enska orðið Christmas og íslenska orðið jól séu vissulega yfirleitt talin merkja það sama er uppruni þeirra og orðsifjar gerólíkt, og þar með hugrenningatengsl. Enska orðið tengist augljóslega Jesú Kristi og kristinni trú, en slík tenging er ekki innbyggð í orðið jól – það orð var upphaflega notað um heiðið miðsvetrarblót en færðist síðan yfir á fæðingarhátíð Krists sem var haldin um svipað leyti. Þótt það kunni að vera viðkvæmt að mati einhverra að nota Christmas í ensku er því engin ástæða til að yfirfæra þá viðkvæmni á íslenska orðið jól.

Nafnorðið frostbit var eitt sinn til umræðu í „Málspjalli“ og einnig í öðrum málfarshópum á Facebook. Sumum finnst augljóst að orðið sé tekið hrátt úr ensku vegna þess að þar er til orðið frostbite sem merkir 'kal' og þess vegna er stundum amast við því. Af uppruna þess fer þó tvennum sögum, og auk þess hefur komið fram í umræðum í áðurnefndum hópum að fólk er ekki á einu máli um hvað orðið merki – hvort það hafi sömu merkingu og kal sem er skýrt 'sár á húð (t.d. á fingrum) af völdum frosts' í Íslenskri nútímamálsorðabók, eða hvort það hafi vægari merkingu og vísi ekki beinlínis til skemmda á húð heldur til þess þegar húðin verður rauð eða blá af kulda og með fylgir jafnvel sársauki eða tilfinningaleysi.

Elsta dæmi um frostbit er í Heimskringlu 1891: „Og við taugatognun, mari, bruna, frostbiti o. s. frv. á hún engan sinn líka.“ Heimskringla var auðvitað gefin út í Winnipeg og því líklegt að þarna sé um ensk áhrif að ræða, og öll elstu dæmin eru úr vesturheimsblöðum. Þrjú dæmi eru úr blöðum gefnum út á Íslandi fram til 1950, en tvö þeirra eru í textum þýddum úr ensku og eitt frá manni sem hafði dvalið langdvölum í enskumælandi löndum. En frá því um 1950 og fram yfir 1990 eru margir tugir dæma um orðið á tímarit.is, nær öll úr krossgátum þar sem það er skýring á kal – sem er hentugt orð í krossgátum vegna þess að það er stutt og samsett úr algengum bókstöfum. Eftir 1990 hverfa krossgátur að mestu úr blöðunum og dæmum fækkar.

Þó má finna slangur af dæmum um orðið og ekki alltaf auðvelt að ráða í merkinguna. Í DV 1988 segir: „Er það gert vegna mikillar hættu á kali og frostbiti fyrir skíðamenn.“ Þarna virðist gert ráð fyrir að kal og frostbit sé ekki það sama. En eftir aldamótin virðist frostbit oft notað í sömu merkingu og kal. Það er t.d. augljóst í Fréttablaðinu 2001 þar sem segir: „15 ára gamall Serpi, sem missti fimm fingur vegna frostbits í fyrra, er yngsti maður sem klifið hefur hæsta tind í heimi.“ Varla er þó átt við kal í dæmum eins og „Frostbit í kinnar og útivist er kannski aðdráttarafl út af fyrir sig?“ í Akureyri 2012, eða „Kuldakrem ver húðina fyrir frostbiti“ í Morgunblaðinu 2016, eða „Ég sé frostbitið fólk bisa við að hlýða Víði“ í Fréttablaðinu 2020.

Nafnorðið frostbit er ekki að finna í helstu orðabókum en öðru máli gegnir um lýsingarorðið frostbitinn sem er skýrt 'rauður eða blár (í andliti eða á höndum) af völdum frosts' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Það orð er líka eldra en nafnorðið og ekki að sjá að það megi rekja til ensku – kemur fyrst fyrir í kvæði eftir Matthías Jochumsson í Þjóðólfi 1874: „Sá nákaldi veturinn, Norðurlandsbygð / hefir nætt um þín frostbitnu sár.“ Alls eru um 250 dæmi um orðið á tímarit.is – allnokkur hluti úr vesturíslensku blöðunum, hugsanlega fyrir áhrif frá frostbitten sem merkir 'kalinn'. Sambandið frostið bítur er líka vel þekkt. Í Skeggja 1919 segir: „Frostið bítur heljuhart.“ Í 19. júní 1920 segir: „Bjóðist geisli, er blæs hann kalt / og bíti frost og hríðar.“

Nafnorðið frostbit er rétt myndað íslenskt orð og enda þótt það kunni að vera myndað með hliðsjón af frostbite í ensku á það sér líka skýrar rammíslenskar hliðstæður í lýsingarorðinu frostbitinn og sambandið frostið bítur. Út frá þeim samböndum væri eðlilegt að það merkti ‚rauð eða blá húð af völdum frosts‘ eða eitthvað slíkt, fremur en ‚sár á húð af völdum frosts‘ eins og kal, og það virðist oftast vera raunin, t.d. í nýlegum dæmum í Risamálheildinni. En þá er líka rétt að hafa í huga að í daglegu máli er kal a.m.k. stundum notað í vægari merkingu en orðabókarmerkingunni sem tilgreind er hér að framan. Mér finnst sem sé ekkert að því að tala um frostbit en vitanlega mikilvægt að muna eftir orðinu kal og nota það þar sem við á.

Í framhaldi af umræðu í „Málspjalli“ um nafnið Ranimosk sér Morgunblaðið ástæðu til að spyrja formann mannanafnanefndar út í úrskurði og verklagsreglur nefndarinnar. Svörin sýna glöggt út í hvaða fen nefndin er komin en þótt ég telji að hún sé oft á villigötum í úrskurðum sínum er henni nokkur vorkunn – það er útilokað að framfylgja gildandi lögum en taka um leið eðlilegt tillit til þeirra þjóðfélagsbreytinga og hugarfarsbreytinga sem hafa orðið á undanförnum þrjátíu árum. Þess vegna er brýnt að endurskoða lögin og undarlegt að núverandi dómsmálaráðherra skuli ekki vera með áform um það í þingmálaskrá sinni, í ljósi þess að flokkur hennar, Viðreisn, lagði mikla áherslu á það fyrir fáum árum að lögunum yrði breytt.

Í viðtalinu er sagt að samkvæmt verklagsreglum mannanafnanefndar séu erlend tökunöfn „tekin upp á mannanafnaskrá svo lengi sem þau eru skrifuð á sama hátt og í landinu sem þau eru frá“. „Eins og með nafnið Charles, ef einhver vill heita það á Íslandi væri hægt með vísan til þessarar reglu að fá það samþykkt með rithættinum Charles en ekki Tjarles.“ Nafnið Charles er reyndar þegar á skrá þannig að á þetta reynir ekki, en í verklagsreglunum segir einnig: „Heimilt er að laga tökunafnið að almennum íslenskum ritreglum.“ Samkvæmt þessu ætti rithátturinn Tjarles að vera heimill því að hann samræmist óneitanlega almennum íslenskum ritreglum betur en Charles – ýmis orð byrja á tja-, svo sem tjara, tjald o.fl. Hins vegar væri Tsjarles óheimilt.

Í verklagsreglum mannanafnanefndar stendur að ritháttur teljist hefðbundinn „sé hann gjaldgengur í veitimáli“ en bætt við: „Þó er áskilið að nöfn skulu rituð með bókstöfum íslenska nútímastafrófsins eða bókstöfunum c, q, w og z.“ Ef þetta er skilið bókstaflega, sem og orð formannsins um að tökunöfn sem „eru skrifuð á sama hátt og í landinu sem þau eru frá“ séu leyfð, táknar það að nöfn úr málum sem ekki nota latneska stafrófið verði ekki leyfð. Hugsanlega er ákvæðið um að heimilt sé „að laga tökunafnið að almennum íslenskum ritreglum“ túlkað þannig að leyfilegt sé að umrita nöfn úr tungumálum sem rituð eru með öðru stafrófi en því latneska – að öðrum kosti er þarna um að ræða augljóst misrétti milli tungumála.

Í viðtalinu segir: „Breytingar voru gerðar árið 2021 og var þá slakað á kröfunum sem gerðar eru til nýrra nafna á skrá.“ Þarna er ekki vísað til breytinga á lögunum sjálfum heldur breytinga á þeim verklagsreglum sem mannanafnanefnd setur sér sjálf. Umræddar breytingar voru ótvírætt til bóta, en hins vegar er umdeilanlegt hvaða svigrúm nefndin hefur í þessu efni. Formaðurinn telur „að reglur mannanafnanefndar séu skýrar“ og ákvæði um að nafn megi ekki vera nafnbera til ama sé „eina ákvæðið sem mat er á“. En það er ekki rétt. Það er mjög matskennt hvort nafn brýtur í bága við íslenskt málkerfi, og mannanafnanefnd hefur komið sér upp ýmsum vinnureglum við mat á því, sumum hverjum umdeilanlegum og jafnvel afar hæpnum.

En það er ekki nóg með að nefndin hafi breytt verklagsreglum sínum hvað varðar hefð og rithátt. Túlkun hennar á því hvort nafn geti tekið eignarfallsendingu virðist líka hafa breyst án þess að það komi nokkurs staðar fram í reglum. Í úrskurði frá 2018 segir: „Ekki er hefð fyrir því í íslensku að eignarfallsendingunni -ar sé bætt við stofn sem endar á -e.“ En í nýlegum úrskurði segir: „Eiginnafnið Harne (kvk.) tekur íslenska eignarfallsendingu, Harnear, og uppfyllir að öðru leyti ákvæði 5. gr. laga um mannanöfn.“ Engar skýringar er að finna á þessari breyttu túlkun. Það er vitaskuld óheppilegt og varla í anda góðrar stjórnsýslu þegar nefndin breytir túlkun sinni án þess að breytingin sé tilkynnt, hvað þá skýrð eða rökstudd.