Category: Málfar

Í dag var spurt í „Málspjalli“ hvernig mætti orðflokkagreina orðið klukkan í setningum eins og ég mæti klukkan átta og ég mæti fyrir klukkan átta. Þetta er spurning sem virðist einföld í fljótu bragði en leynir á sér. Allar orðabækur gefa klukka eingöngu upp sem nafnorð, og í Málfarsbankanum segir: „Orðið klukka er ávallt nafnorð, líka í setningum á borð við: prófið hefst klukkan tíu.“ Til að greina orð í flokka, orðflokka, er hægt að líta til þriggja atriða – merkingar, setningarstöðu, og beygingar. Ef við byrjum á merkingunni er ljóst að orðið klukkan í dæmunum hér að framan vísar ekki til hins áþreifanlega fyrirbæris klukka heldur til tímasetningar og hefur því eiginlega fremur merkingu atviksorðs. Meira um það síðar.

Lítum næst á beyginguna. Nafnorðið klukka er auðvitað fallorð en augljóst er að orðið klukkan í framangreindum dæmum hagar sér ekki eins og við er að búast af nafnorði beygingarlega séð – hefur alltaf þessa sömu mynd en breytir ekki um form þótt umhverfinu sé breytt, t.d. hafðar mismunandi forsetningar á undan. Forsetningin fyrir tekur með sér þolfall í tímamerkingu, fyrir nóttina, en við segjum ekki *fyrir klukkuna átta heldur fyrir klukkan átta; forsetningin frá tekur ævinlega með sér þágufall en við segjum ekki *frá klukkunni átta heldur frá klukkan átta; og forsetningin til tekur ævinlega með sér eignarfall en við segjum ekki *til klukkunnar átta heldur til klukkan átta. Í þessum dæmum er því tæpast hægt að greina klukkan sem fallorð.

Lítum svo á setningarstöðuna. Töluorð sem er ákvæðisorð með nafnorði getur vissulega staðið á eftir nafnorðinu í dæmum sem í fljótu bragði virðast hliðstæð við klukkan átta, eins og „Börnin átta á prestssetrinu urðu mér öll kær“ í Kirkjuritinu 1963. En þarna stendur börnin átta sem frumlag og komi liðurinn á eftir sögn eða forsetningu stendur hann í aukafalli, öfugt við klukkan átta – „Sjö af börnunum átta komin í skóla“ segir t.d. í Bæjarins besta 2006. Í setningunni ég mæti klukkan átta kemur nafnorðið næst á eftir áhrifslausri sögn en það gera nafnorð venjulega ekki – við getum ekki sagt *ég mæti morgun. Vissulega er stundum hægt að hafa aukafallslið í þessari stöðu en hann er þá í þolfalli, ég kem daginn eftir – en klukkan er ótvírætt nefnifall.

Liðurinn klukkan átta í heild er augljóslega ígildi atviksorðs – ég mæti klukkan átta er hliðstætt ég mæti snemma. Þegar forsetning fylgir eins og ég kem fyrir klukkan átta er liðurinn í heild ígildi atviksorðs, eins og ég kem að norðan. Það hefur í raun ekkert upp á sig að orðflokkagreina einstök orð í frosnu orðasambandi eins og þessu – það þarf að greina sambandið sem heild. Orðflokkagreining sem miðast bara við það að geta hengt einhvern merkimiða á öll orð, óháð allri hegðun þeirra, er gagnslaus og raunar skaðleg því að hætta er á að hún rugli fólk í ríminu. Ef við segjum að klukkan sé „ávallt nafnorð“, líka þegar orðið hagar sér að engu leyti eins og búast má við af nafnorði, erum við að kippa grunninum undan vitrænni orðflokkagreiningu.

Í Málfarsbankanum segir: „Sögnin dreyma er ópersónuleg. Með henni stendur frumlag í þolfalli.“ Þolfallið hefur vissulega verið algengast með sögninni alla tíð og er enn, en þó aldrei einhaft. Þegar í fornu máli eru einnig dæmi um nefnifall með dreyma eins og Halldór Halldórsson benti á í Íslensku máli 1982. Í Heimskringlu segir t.d.: „Ragnhildur drottning dreymdi drauma stóra.“ Í Maríu sögu segir: „Ein kona […] dreymdi þann draum.“ Í þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu 1540 segir: „yðrir öldungar skulu drauma dreyma.“ Í þýðingu Jónasar Hallgrímssonar og Konráðs Gíslasonar á „Ævintír af Eggérti Glóa“ í Fjölni 1835 segir: „Það var komið fram, sem ég hafði alltaf verið að dreyma mér í bernsku minni.“

Fjölda dæma má finna um nefnifall með dreyma alla tuttugustu öldina, þar á meðal ýmis í verkum þekktra og viðurkenndra skálda. Í þýðingu Matthíasar Jochumssonar á Brandi eftir Ibsen í Íslandi 1898 segir: „Öðruvísʼ ég dreymdi, og dæmdi.“ Í kvæðinu „Roknótt“ eftir Jónas Guðlaugsson í Valnum 1906 segir: „En sittu og dreymdu – við sjáumst aftur.“ Í kvæðinu „Aftansöngur“ eftir Huldu í bókinni Kvæði frá 1909 segir: „hvíldu, sofðu, dreymdu rótt!“ Í kvæðinu „Stína“ eftir Sigurð Sigurðsson frá Arnarholti í Ísafold 1916 segir: „Komdu nú fram í dalinn / Og dreymdu með mér.“ Í kvæðinu „Vakning“ eftir Bjarna M. Gíslason í Lesbók Morgunblaðsins 1931 segir: „Jeg spyr ykkur dýru drengir / sem dreymið um stærri hróður.“

Í nútímamáli er nefnifall með dreyma töluvert algengt, og þágufall einnig a.m.k. síðan í byrjun tuttugustu aldar. Í Vísi 1913 segir: „ekki skil jeg annað, en honum hafi hætt að dreyma.“ Í þetta vitnar Jón Ólafsson í greininni „Móðurmáls-friðun“ í Reykjavík 1913 og segir: „Mér dreymir“!!! – Svo argvítuga afmánarvitleysu segir enginn nema fæddur Reykvíkingur.“ Í Risamálheildinni er á fjórða hundrað dæma um ég eða þú með dreyma, og örlítið færri um mér eða þér. Dæmin um mig eða þig eru aftur á móti rúm nítján þúsund, þannig að þolfallið er augljóslega yfirgnæfandi ennþá. Dæmin um nefnifall og þágufall eru langsamlega flest af samfélagsmiðlum og því ljóst að þessi málnotkun er margfalt algengari í óformlegu máli en formlegu.

Þótt tengsl milli falla og merkingarhlutverka séu ekki einkvæm er nefnifallið vissulega einkum fall gerandans, en frumlag dreyma er ekki gerandi og bent hefur verið á að þolfallið eigi einmitt sérlega vel við merkingu sagnarinnar. Í greininni „Fyrirburðir“ eftir Helga Pjeturss í Ingólfi 1913 segir: „En draumarnir hygg eg stafi nokkuð af áhrifum vakandi og viljandi vitunda á sofandann, og þessvegna á þolfallið svo merkilega vel við, að sagt er mig dreymir fremur en eg dreymi.“ Í Alþýðublaðinu 1971 skrifar Þorsteinn Jónsson á Úlfsstöðum: „Mig dreymir en ekki ég dreymi er hin íslenzka málvenja að segja, og er það í góðu samræmi við, að á Íslandi skyldi það fyrst vera vitað, að hinn sofandi maður er ekki höfundur drauma sinna.“

Í þessu sambandi má benda á að þegar dreyma tekur með sér tvo nafnliði eru þeir venjulega báðir í þolfalli, mig dreymdi draum, og þegar sögnin tekur með sér nefnifall er það dreymandinn sem fær nefnifallið í dæmunum hér að framan en hið dreymda heldur þolfallinu – ég dreymdi draum. En í fornu máli eru dæmi um hið gagnstæða – að hið dreymda standi í nefnifalli en dreymandinn í þolfalli. „Sá maður dreymir mig jafnan“ segir í Hallfreðar sögu; „Mig dreymdi Guðmundur biskup“ segir í Sturlungu. Þarna merkir „Sá maður dreymir mig“ í raun 'sá maður kemur í draum minn' – hið dreymda, sá maður, er því einhvers konar gerandi en dreymandinn óvirkur þolandi. Dæmi af þessu tagi koma ekki fyrir í síðari alda máli svo að ég viti.

Út frá þessu má spyrja hvort notkun nefnifalls um dreymandann þýði að hann sé skynjaður sem einhvers konar gerandi – að draumar okkar sé eitthvað sem við höfum stjórn á. Það er hugsanlegt, en ég held að svo þurfi þó ekki að vera. Það er líka sterk tilhneiging til að dreyma fái þágufallsfrumlag eins og áður segir, þannig að hugsanlega sýnir þetta aðallega flótta frá þolfallinu sem stendur höllum fæti sem frumlagsfall. Hvað sem því líður hefur notkun nefnifalls með dreyma oft verið gagnrýnd – sjaldan þó jafn hart og í draumaráðningaþætti Vikunnar 1975 þar sem segir: „Mér var skapi næst að svara ekki þessu bréfi, því að í því var hræðilega ljót málvilla. Þú skrifaðir: Ég dreymdi. Slíkt er óhugsandi, að sæmilega talandi manneskja segi.“

Þótt „röng“ fallnotkun með dreyma sé algengt umkvörtunarefni hefur meira umburðarlyndi stundum komið fram, eins og hjá Matthíasi Johannessen ritstjóra sem sagði í Skímu 1985: „Þá tel ég ekkert stórmál hvort menn segja ég dreymdi, mig dreymdi eða mér dreymdi draum, því að allar munu þessar myndir vera til í fornu máli ef vel er að gáð.“ Eins og áður segir hefur þolfallið verið algengast með dreyma alla tíð og mun ríkari hefð fyrir því en nefnifalli og þágufalli, og ég mæli með því að við höldum okkur við þá hefð. En í ljósi þess að nefnifall kemur fyrir með dreyma í fornu máli, hefur tíðkast eitthvað alla tíð, viðurkennd skáld hafa notað það, og það er algengt í nútímamáli, kemur vitaskuld ekki til greina að kalla það rangt.

Orðið hjón er býsna merkilegt. Við hikum ekki við að tala um bæði hjónin og um það samband er vel á þriðja þúsund dæma á tímarit.is, það elsta frá 1870. En vegna þess að hjón er fleirtöluorð er bæði hjónin í raun hliðstætt við bæði skærin, báðar buxurnar, báða dyrnar, báða tónleikana og önnur slík dæmi sem ekki njóta viðurkenningar – í Málfarsbankanum segir: „Óákveðna fornafnið báðir er notað um það sem telja má með töluorðinu tveir, tvær, tvö (ekki um það sem talið er með töluorðinu tvennir, tvennar, tvenn).“ Fyrst talað er um tvenn hjón en ekki *tvö hjón ætti því ekki að vera hægt að tala um bæði hjónin – en fyrst það er hægt á annað borð ætti að vera hægt að tala um *annað hjónið og *tvö hjón. Þetta gengur augljóslega ekki upp.

Mótsögnin í orðinu hjón er sú að það er heiti á heild sem mynduð er af tveimur einstaklingum og því eðlilegt að það sé ekki til í eintölu – en jafnframt eru þessir einstaklingar skýrt aðgreindir. Munurinn á orðinu hjón og öðrum fleirtöluorðum eins og skæri, buxur, dyr, tónleikar o.fl. er sá að í hjón á fleirtalan sér augljósa merkingarlega skýringu en hin orðin vísa hvert um sig til ósundurgreinanlegrar heildar. Vissulega má tengja fleirtöluna í buxur við að þær hafa tvær skálmar, og skæri hafa tvo arma, en þessi fyrirbæri mynda samt eina heild í huga okkar. Munurinn kemur líka fram í því að það er hægt – og algengt – að tala um annað hjónanna, en útilokað að segja *annað skæranna, *önnur buxnanna, *aðrir tónleikanna eða eitthvað slíkt.

Enn einn munur felst í því að ef sagt er bæði skærin, báðar buxurnar, báðar dyrnar, báðir tónleikarnir eða eitthvað slíkt – sem vissulega er ekki viðurkennt mál en samt mjög algengt – er verið að vísa til tveggja eintaka af því sem um er rætt, þ.e. tvennra skæra / buxna / dyra / tónleika. Venjulega merkir bæði það sama og hvortveggja – í stað dæmanna með bæði hér að framan er talið „rétt“ að segja hvortveggja skærin, hvortveggja buxurnar, hvortveggja dyrnar, hvortveggja tónleikarnir (þótt það sé sjaldnast sagt). En ef sagt er bæði hjónin er bara átt við einstaklingana sem mynda eina og sömu heildina, ein hjón, ekki tvenn – hvortveggja hjónin vísar hins vegar til tvennra hjóna og merkir þar með ekki það sama og bæði hjónin.

Annað orð sem hagar sér svipað – og þó ekki – er karlkynsorðið foreldrar sem einnig er fleirtöluorð og vísar til heildar sem er samsett af tveim skýrt aðgreindum einstaklingum, enda mjög algengt að tala um báða foreldra eins og bæði hjón(in). Orðið er aldrei notað í eintölu – *annar foreldrinn gengur ekki frekar en *annað hjón(ið). En karlkynsorðið á sér frá fornu fari hliðarmynd í hvorugkyni og sú mynd er til í eintölu, foreldri, og hægt að grípa til hennar ef þörf krefur og tala um annað foreldri(ð) – fleirtalan (bæði) foreldri(n) er líka til þótt hún sé sjaldgæf og t.d. ekki gefin upp í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls. Einnig er hægt að tala um annað foreldranna – annar foreldranna ætti að geta gengið, eins og annað hjónanna, en er varla til.

Sitthvað í hegðun orðanna hjón og foreldrar á sér sögulegar skýringar en þær eru ekki efni þessa pistils og tilgangur hans er ekki að setja fram einhverjar skoðanir á notkun orðanna eða gera athugasemdir við það hvernig þau eru eða hafa verið notuð. Tilgangurinn er einungis að vekja athygli á því hvernig þessar tvær hliðar tungumálsins, form og merking, geta spilað saman á mismunandi hátt og hvað það getur verið áhugavert og lærdómsríkt að skoða þetta samspil frá ýmsum hliðum. Ég þóttist vita hvernig þessi orð höguðu sér í málinu en ég lærði samt eitt og annað á því að skrifa pistilinn og áttaði mig á ýmsu sem ég hafði aldrei hugsað út í. Það er nefnilega fátt skemmtilegra en velta fyrir sér eðli þessa undursamlega fyrirbæris, tungumálsins.

Í „Málvöndunarþættinum“ var nýlega vitnað í frétt í DV þar sem stóð: „Er gleðin var á enda ákváðu tvenn pör […] að sameinast í leigubíl.“ Málshefjandi sagði að sér fyndist hann „vera farinn að sjá þessa málnotkun nokkuð oft“ og spurði: „Fer þetta þá ekki að verða viðurkennt mál?“ Fréttinni hefur reyndar verið breytt og þar stendur nú „tvö pör“ sem er vissulega venjulegri málnotkun, en á tímarit.is eru þó samtals meira en fimm hundruð dæmi um tvenn, þrenn og fern pör og í Risamálheildinni eru dæmin tæplega þrjú hundruð. Elsta dæmið er í Nýjum félagsritum 1846: „úr 5 mörkum ullar verða þrenn pör sokka.“ Í Bergmálinu 1898 segir: „Þrenn pör nýlega vígð til hjónabands, og tvenn pör að búa sig undir vígslu.“

En er eitthvað athugavert við að tala um tvenn / þrenn / fern pör? Í Málfarsbankanum segir: „Fleirtalan […] einir (einar, ein), tvennir (tvennar, tvenn), þrennir, (þrennar, þrenn), fernir (fernar, fern), stendur með orðum sem aðeins eru til í fleirtölu.“ Orðið par er til í eintölu og fellur því ekki undir þetta, en eins og ég skrifaði nýlega um eru umrædd lýsingarorð, sem stundum eru kölluð „fleirfaldstölur“, líka notuð með orðum sem eru til í eintölu en vísa til hluta sem parast venjulega saman tveir og tveir og nýtast lítið einir sér – sokkar, vettlingar o.fl. Þótt orðið par sé vissulega eintöluorð að forminu til er innbyggt í merkingu þess að vísa alltaf til tveggja og því er skiljanlegt að málnotendur hafi tilhneigingu til að nota fleirfaldstölur með því.

Þegar par er notað í vísun til tveggja einstaklinga koma líka til áhrif frá orðinu hjón – það hljómar eðlilega að tala um tvenn pör rétt eins og tvenn hjón. Tilfinning málnotenda fyrir því að orðið vísi til tveggja og sé í raun merkingarleg fleirtala þótt það hafi eintöluform kemur líka oft  fram í því að vísað er til par og parið með fleirtölufornafninu þau. Í Fréttablaðinu 2022 segir: „Ástin virðist leika við parið, en þau trúlofuðu sig á afmælisdegi Kristínar.“ Í Vísi 2023 segir: „Vísir fjallaði í febrúar um parið þegar þau voru nýbyrjuð að stinga saman nefjum.“ Einnig kemur fyrir að eintölumyndin taki með sér sögn í fleirtölu. Í Vísi 2012 segir: „en parið voru líka með mat í bílnum.“ Í DV 2018 segir: „parið eru smekkfólk fram í fingurgóma.“

Þótt notkun fleirfaldstalna með par sé ekki í samræmi við málfræðireglur er hún gömul, algeng og merkingarlega eðlileg  – en hún nýtur samt ekki viðurkenningar sem „rétt mál“. Þannig segir Baldur Hafstað í Morgunblaðinu 2017: „Að lokum: [….] Ég á tvenna skó og tvö pör (ekki ‘tvenn pör’) af sokkum.“ Í molanum „Málið“ í Morgunblaðinu 2020 segir: „Þótt par sé tvennt af e-u samstæðu er ekki sagt „tvenn pör“ um eitt par plús annað par – heldur tvö pör, o.s.frv. Öðru gegnir um fleirtöluorð, orð aðeins notuð í fleirtölu – eins og hjón. Hjón plús hjón eru tvenn hjón. Frá þessu er skýrt til að það valdi síður deilum milli tveggja para og tvennra hjóna.“ En raunar má þó finna dæmi um annað viðhorf til notkunar fleirfaldstalna með par.

Árni Böðvarsson gerir nefnilega enga athugasemd við hana í Þjóðviljanum 1960: „[V]ið höfum tekið upp orð eins og par og sett, þótt útlend séu, vegna þess að þau fylla opið skarð og bæta úr þörf í málinu. Ég sé heldur ekkert á móti því að nota þessi orð þar sem þau eiga við. Með því segi ég ekki að þau eigi að útrýma íslenzku orðunum sem hafa tíðkazt í málinu, heldur er þvert á móti skoðun mín sú að þau eigi að koma þeim til hjálpar, þar sem þau nægja ekki. Raunar getur ekki farið hjá því að með tilkomu þeirra minnki stórlega notkun fleirfaldstalnanna, vegna þess hve beint liggur við að tala um tvenn pör af sokkum, úr því að talað er um fimm pör. Orðið par er […] aðeins notað um eitthvað tvennt sem er notað saman eða á að vera saman.“

Í Málfarsbankanum segir: „Fleirtalan […] einir (einar, ein), tvennir (tvennar, tvenn), þrennir, (þrennar, þrenn), fernir (fernar, fern), stendur með orðum sem aðeins eru til í fleirtölu.“ Við tölum um ein skæri, tvennar svalir, þrenn gleraugu og fernar dyr af því að orðin skæri, svalir, gleraugu og dyr eru (yfirleitt) ekki notuð í eintölu. En umrædd lýsingarorð, sem stundum eru kölluð „fleirfaldstölur“, eru líka notuð með orðum sem eru til í eintölu en vísa til hluta sem parast venjulega saman tveir og tveir og nýtast lítið einir sér. Þannig tölum við um eina sokka, tvenna vettlinga, þrenna skó og ferna hanska þótt orðin sokkur, vettlingur, skór og hanski séu til í eintölu – einn sokkur, tveir vettlingar, þrír skór og fjórir hanskar merkir annað.

Að auki eru fleirfaldstölur hafðar með fleirtöluorðinu föt og samsetningum af því – tvenn náttföt, þrenn jakkaföt o.s.frv. Sama gildir um fleirtöluorðið buxur – „Upphafleg merking er líklega 'skálmaflík' og ástæðan fyrir fleirtölunni er sú að flíkin hafði tvær skálmar“ segir Guðrún Kvaran á Vísindavefnum. En þótt orð eins og bolur, skyrta, peysa og úlpa séu eintöluorð eru þessar flíkur hliðstæðar buxum – og sokkum, vettlingum, skóm og hönskum – að því leyti að þær eru í vissum skilningi „tvískiptar“, hafa tvær ermar, enda eru fjölmörg dæmi um fleirfaldstölur með þeim – talað um tvenna boli, þrennar skyrtur, fernar peysur. Reyndar eru líka dæmi um tvenna kjóla þannig að fólk virðist jafnvel stundum tengja fleirfaldstölur við hvers kyns fatnað.

Hugsanlega hefur það þó stundum sérstaka merkingu að nota fleirfaldstölu með eintöluorðum af þessu tagi. Athyglisvert dæmi er í bókinni Römm er sú taug eftir Guðrúnu frá Lundi frá 1956: „Maríanna tók lyklana af dóttur sinni og opnaði skúffuna. Hún var full af fatnaði. Þar voru meira að segja þrjár peysur, tvær úr garni og ein ullarpeysa. „Látið hann fara í tvennar peysur, ekki veitir af,“ sagði Snæbjörn.“ Þarna er fyrst talað um þrjár peysur og tvær úr garni, en síðan um að fara í tvennar peysur. Hugsanlegt er að ástæðan fyrir tvennar í seinni setningunni sé sú að þar er verið að para peysurnar saman í vissum skilningi. Vera má að einhver slík tilfinning liggi stundum að baki notkunar fleirfaldstalna með eintöluorðum en erfitt að fullyrða um það.

Flest elstu dæmi um þessa málnotkun eru þó af svipuðu tagi – „Þeir klæðast tvennum nærfötum, tvennum peysum, samfestingi, fóðruðum jakka og regnkápu yfir einkennisbúninginn“ í „Nýju S.O.S.“ 1958, „Konan færði hann í skósíðar nærbuxur og tvenna eða þrenna háleista og snjóhvítar gallabuxur upp á nýjustu tízku og fernar peysur frá Geysi“ í Lesbók Morgunblaðsins 1965 og „Ég var í þykkum bómullarfötum innst, síðum nærbuxum og tvennum skyrtum“ í Tímanum 1965. En í öllum tilvikum eru líka í setningunni fatnaðarorð sem fleirfaldstölur eru notuð með samkvæmt málhefð, og vel má vera að um sé að ræða áhrif frá þeim án þess að þessi málnotkun hafi nokkra merkingarlega skírskotun aðra en að þessar flíkur eru „tvískiptar“.

Eins og ég hef skrifað um hefur oft og lengi verið amast við því að frumtölur séu notaðar í stað fleirfaldstalna með fleirtöluorðum í andstöðu við málhefð – um það eru fjölmörg dæmi alveg síðan á nítjándu öld. En notkun fleirfaldstalna þar sem ekki er hefð fyrir henni eins og hér hefur verið lýst hefur líka verið gagnrýnd – í Fréttablaðinu 2007 skrifaði Njörður P. Njarðvík: „Fataverslun auglýsir í Sjónvarpinu […]: Allar skyrtur – þrennar fyrir tvennar. Þrennar skyrtur? Á maður að trúa því að fullorðin manneskja sem semur texta fyrir auglýsingastofu fari sjálf út í búð og spyrji um einar skyrtur?“ En bæði „ofnotkun“ og „vannotkun“ fleirfaldstalna eru í raun birtingarmyndir hins sama – óvissu margra málnotenda um meðferð þeirra.

Í Málfarsbankanum segir: „Fleirtalan […] einir (einar, ein), tvennir (tvennar, tvenn), þrennir, (þrennar, þrenn), fernir (fernar, fern), stendur með orðum sem aðeins eru til í fleirtölu.“ Það er samt vel þekkt að venjuleg töluorð (frumtölur) séu notuð í staðinn fyrir þessi lýsingarorð, sem stundum eru kölluð „fleirfaldstölur“, með fleirtöluorðum eins og buxur, dyr, tónleikar o.fl. Þetta má ráða af því að ástæða þykir til að minna á hefðbundna notkun þessara orða í Málfarsbankanum: „Orðið buxur er fleirtöluorð í kvenkyni. Hann seldi fernar buxur fyrir hádegi,“ „Orðið dyr er fleirtöluorð í kvenkyni. Einar, tvennar, þrennar, fernar dyr“, „Nafnorðið tónleikar er fleirtöluorð í karlkyni. Einir, tvennir, þrennir, fernir tónleikar“.

Á þessu hefur oft og lengi verið hamrað í fjölmiðlum. Í þættinum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 1994 sagði Jón Aðalsteinn Jónsson um „þrjú af þeim gleraugum“: „Ofangreint dæmi eru engu betra en sagt væri: Hann á þrjár buxur. Vonandi segir enginn svo og heldur sig við þrennar buxur enn um sinn. […] Minna má á no. tónleikar. Haldnir eru einir eða tvennir tónleikar. Því miður má heyra menn tala um tvo eða þrjá tónleika.“ Í Tímanum 1995 sagði Leó E. Löve: „Ég er viss um að fatasalar myndu til dæmis ekki auglýsa að menn gætu fengið þrjár buxur á verði tveggja. Fatasalar myndu að sjálfsögðu segja að þrennar buxur fengjust á verði tvennra.“ En það er langt síðan þetta fór að riðlast, og dæmi um það má finna allt frá nítjándu öld.

Í Nýrri sumargjöf 1860 segir: „það er aðalinngángurinn og hinar tvær dyr sínar hvoru megin, glugginn mikli yfir aðalinngánginum og fjórir aðrir yfir hinum fjórum minni dyrunum.“ Í Norðlingi 1878 segir: „Á henni eru þrjár dyr, og þær hæstar sem í miðjunni eru.“ Í Þjóðólfi 1894 segir: „á henni eru fjórar dyr.“ Í Morgunblaðinu 1934 segir: „Er gert ráð fyrir að hjer í Reykjavík verði haldnir tveir tónleikar.“ Í Vísi 1934 segir: „Af hinum þremur tónleikum hr. Földesy mun þessi síðasti hafa þótt skemtilegastur.“ Í Tímanum 1946 segir: „Hann mun halda hér fjóra tónleika.“ Í Þjóðviljanum 1938 segir: „stálu þar tvennum karlmannsfötum, sokkum og tveimur buxum.“ Í Morgunblaðinu 1981 segir: „Sumir okkar eru í fjórum buxum.“

Á tímarit.is eru tæp fjörutíu dæmi um tvær / þrjár / fjórar buxur, rúmlega hálft sjötta þúsund um tvær / þrjár / fjórar dyr, og rúmlega þúsund um tveir / þrír / fjórir tónleikar. Í Risamálheildinni eru tæp áttatíu dæmi um hliðstæða notkun frumtalna með buxur, rúm þúsund með dyr, og hálft sjötta hundrað með tónleikar. Þess ber þó að geta að meginhluti dæmanna um dyr er úr samböndunum tveggja / þriggja / fjög(ur)ra dyra bíll – ég hef reyndar bent á að það sé í fullkominni andstöðu við málhefð, og því í raun rangt mál, að tala um tvennra / þrennra / fernra dyra bíl. En jafnvel þótt litið væri fram hjá þessum dæmum er ljóst að það er algengt og hefur verið lengi að nota frumtölur í stað fleirfaldstalna með fleirtöluorðum.

Þótt orðin buxur, dyr og tónleikar séu vissulega fleirtala málfræðilega séð eru þau það ekki merkingarlega, í þeim skilningi að fleirtöluformið vísar ekki sjálfkrafa til fleiri en eins eintaks af því sem um er rætt. Þetta sést líka á því að þau eiga sér samheiti eða merkingarlegar hliðstæður sem eru í eintölu og taka með sér frumtölur – orð eins og pils, hurð og konsert. Það er því ekkert undarlegt – og alls ekki órökrétt – að málnotendur hafi tilhneigingu til að fara með þau eins og orð sem geta staðið í eintölu og nota frumtölur með þeim í stað fleirfaldstalna, enda ekki hægt að sjá að það geti valdið misskilningi. Vissulega er sú málnotkun andstæð þeirri málhefð sem ríkt hefur, en málhefð getur breyst – og gerir það kannski á endanum í þessu tilviki.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ hvort ætti fremur að segja verðlaunaðasta eða mest verðlaunaða (t.d. myndin). Í Málfarsbankanum segir: „Ekki tíðkast að stigbreyta orðið launaður (lýsingarháttur þátíðar) frekar en samsetningar á borð við: hálaunaður, oflaunaður, ólaunaður, verðlaunaður.“ Það má þó finna hátt í fimm hundruð dæmi um stigbreytingu þessara orða og fleiri samsetninga af -launaður í Risamálheildinni og töluvert einnig á tímarit.is þannig að ljóst er að stigbreyting þeirra „tíðkast“ að einhverju marki. Mér þykir líklegt að orðalagið „ekki tíðkast“ í Málfarsbankanum sé valið til að komast hjá því að segja berum orðum að stigbreyting þessara orða þyki óæskileg. En hvað er á móti því að stigbreyta þessi orð?

Í Málfarsbankanum er launaður sagt vera lýsingarháttur þátíðar en eins og títt er um þá mynd hefur orðið oft setningafræðilega stöðu lýsingarorðs og þannig er það flokkað bæði í Íslenskri nútímamálsorðabók og Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls þar sem miðstig þess og efsta stig eru gefin, en nefnt í athugasemd að í Málfarsbankanum sé ekki mælt með stigbeygingu á orðinu. Efri stig samsetninga með -launaður eru ekki gefin í Beygingarlýsingunni, nema  efsta stig undir vellaunaður – og svo hæstlaunaður og lægstlaunaður, þar sem fylgir athugasemd: „Stigbreytingin er óþörf enda er fyrri hluti orðsins í efsta stigi.“ Ég hef áður rökstutt að ekki þurfi endilega að líta á myndina hæstlaunaðastur sem óeðlilega þrátt fyrir tvöfalt efsta stig.

Dæmi um efsta stig samsetninga með -launaður má þó rekja allt aftur á nítjándu öld. Í Norðlingi 1880 segir: „þingið hækkar svona rétt útí bláinn laun hálaunaðasta og ríkasta embættismanns landsins.“ Í ræðu á Alþingi 1911 segir: „hér er um margfalt meiri upphæð að ræða, sem einhver hálaunaðasti embættismaður landsins tekur í fullkomnu lagaleysi.“  Í Reykjavík 1912 segir: „En ég hefi heyrt hálaunaðasta manninn þar leggja harðast á móti að barnakennararnir fengju sæmilega borgun fyrir starf sitt.“ Í Alþýðublaðinu 1935 segir: „er stéttin hin láglaunaðasta af öllum opinberum starfsstéttum.“ Í Morgunblaðinu 1996 segir: „Því miður rís ekki konan undir þessu og er oflaunaðasta leikkonan í Vesturheimi um þessar mundir.“

Elsta dæmi sem ég finn um efsta stig af verðlaunaður er í Alþýðublaðinu 1984: „Alfa Romeo […] væri einn verðlaunaðasti bíll heimsins.“ Í Morgunblaðinu 1988 segir: „Þetta er ein verðlaunaðasta mynd Sovétmanna frá upphafi.“ Í Risamálheildinni er samtals 61 dæmi um efsta stigið verðlaunaðastur, en 54 um mest verðlaunaður – að auki eru sex dæmi um mest verðlaunaðastur. Það er því ljóst að stigbreyting lýsingarorðsins verðlaunaður með endingum er a.m.k. jafnalgeng og stigbreyting með (meira og) mest. Fyrir þau sem finnst dæmi eins og verðlaunaðasta myndin afkáraleg má það e.t.v. verða nokkur huggun að þetta eru a.m.k. ekki áhrif frá ensku – þar er sagt the most awarded film en alls ekki *the awardedest film.

Í „Málvöndunarþættinum“ var nýlega vakin athygli á setningu í frétt á vefnum Austurfrétt þar sem stóð: „Egilsstaðir er þungamiðja þjónustusóknar íbúa Austurlands en um 40% allra íbúa ganga erinda sinna þar í bæ.“ Um þetta var sagt: „Þetta hlýtur að valda miklu álagi á fráveitukerfi bæjarins!“ Augljóst er að með því er vísað til þeirrar merkingar sambandsins ganga erinda sinna sem gefin er í Íslenskri orðabók – 'hægja sér'. Sambandið kemur fyrir í þessari merkingu þegar í fornu máli í myndinni ganga ørenda sinna, sem og í myndinni ganga ørna sinna en örna er önnur (samandregin) mynd eignarfalls fleirtölu af ørendi. Reyndar hefur umræddri frétt verið breytt og þar segir nú „en um 40% allra íbúa reka erindi sín þar í bæ“.

Stundum hefur verið amast við rangri notkun sambandsins ganga erinda sinna, svo sem í Einingu 1953 þar sem haft er eftir Magnúsi Finnbogasyni menntaskólakennara: „Ekki: ganga erinda einhvers – heldur: reka erindi einhvers. Menn geta aðeins gengið erinda sinna, ekki annarra.“ Til þessa vísar Jón G. Friðjónsson í „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu 2004 og segir: „notkun orðasambandsins ?ganga erinda e-s (annarra, stórveldis, tiltekins fyrirtækis …) er nýmæli frá miðri 20. öld sem styðst ekki við málvenju. Hér er augljóslega um það að ræða að menn rugla saman tveimur orðasamböndum, ganga erinda/örna sinna og reka erindi e-s. Ruglingur þessi er afkáralegur þar sem merking orðasambandanna tveggja er gjörólík.“

Það er þó ekki rétt að um sé að ræða „nýmæli frá miðri 20. öld“ heldur finnast dæmi um það í fornu máli að ganga erinda einhvers sé haft í sömu merkingu og reka erindi einhvers. Í Rémundar sögu keisarasonar segir t.d.: „Þú skalt ganga minna erenda á erkibiskups garð.“ Ýmis eldri dæmi er líka að finna á tímarit.is. Í Tímanum 1872 segir: „börnum og jafnvel fullorðnum mönnum er lífshætta búin að ganga erinda sinna hjer um strætin.“ Í Ísafold 1911 segir: „sá, er hjálpað hefði danska valdinu, til að traðka þingræðinu […] og ganga erinda þess hér á landi.“ Í Lögréttu 1911 segir: „Unglingur óskast yfir veturinn til að ganga erinda í bæinn.“ Í Vestra 1917 segir: „Vandaðir menn eiga ekki að ganga erinda óhlutvandra manna.“

Hitt er rétt að með eignarfornafni, ganga erinda sinna, hafði sambandið eingöngu merkinguna 'hægja sér' í fornu máli, og fram eftir tuttugustu öld er það líka venjuleg merking þess þótt einstöku dæmi finnist um annað, eins og dæmið úr Tímanum 1872 sem hér var tilfært. En þegar nálgast miðja öldina fer önnur merking að koma fram og verður smátt og smátt algengari þegar líður á. Í Alþýðublaðinu 1939 segir: „Hætti að aka fullfrískum mönnum, sem vel geta gengið erinda sinna um bæinn.“ Í Tímanum 1949 segir: „Þeir hafa haft stærsta stjórnmála flokk landsins, Sjálfstæðisflokkinn, alveg á valdi sínu og ekki beitt honum til annars en að ganga erinda sinna.“ Í Morgunblaðinu 1951 segir: „En máske láta Rússar hann ganga erinda sinna.“

Sambandið ganga erinda sinna er skrauthvörf, upprunnið á þeim tíma þegar fólk gekk afsíðis til að sinna þessari athöfn, en með tilkomu inniklósetta verður merkingin í sögninni ganga fjarlægari og gagnsæi sambandsins minna, enda er merking þess fjarri venjulegri merkingu nafnorðsins erindi. Sambandið ganga örna sinna heldur hins vegar sinni merkingu vegna þess að örna kemur hvergi annars staðar fyrir. Breytt notkun endurspeglast í Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem erindi er skýrt 'málaleitan, tilmæli, skrifleg eða munnleg, málarekstur' og þar undir er m.a. sambandið ganga erinda <yfirvaldanna>. Sambandið ganga erinda sinna er hins vegar ekki tilfært sérstaklega og merkingin 'hægja sér' kemur hvergi fram.

Dæmum um eldri merkinguna í ganga erinda sinna hefur farið ört fækkandi síðan um miðja síðustu öld og hún er nánast horfin í textum frá þessari öld í Risamálheildinni þótt fyrir komi að minnt sé á hana eins og í molanum „Málið“ í Morgunblaðinu 2012: „Erindi er „verkefni sem e-r annast fyrir sjálfan sig eða aðra“. Talað er um að reka erindi og það getur maður gert bæði fyrir sig og aðra. Að ganga erinda sinna þýddi svo að hægja sér. Í þessu ljósi er spurning hvað felst í því að „ganga erinda útlendinga“. Það er enginn vafi á því að sambandið ganga erinda sinna hefur merkinguna 'sinna erindum sínum' í huga meginþorra málnotenda, a.m.k. þeirra yngri, en vissulega býður það upp á útúrsnúning eins og dæmin sanna.

Í morgun skrifaði ég pistil þar sem ég hélt því fram að orðið tengdum sem er upphaflega þágufallsmynd (í karlkyni og hvorugkyni eintölu, og fleirtölu allra kynja) af lýsingarorðinu tengdur væri að þróast yfir í forsetningu. Í umræðu í „Málspjalli“ var minnt á að forsetningar væru í hópi lokaðra orðflokka, ásamt greini, nafnháttarmerki, töluorðum, fornöfnum og samtengingum. Við höfum væntanlega flest lært í skóla að orðflokkarnir séu ýmist opnir eða lokaðir – þeir opnu eru þá nafnorð, sagnir, lýsingarorð og að hluta atviksorð. Í þá flokka er hægt að bæta nýjum orðum, en skilgreining á lokuðum orðflokkum er að þeir taki ekki við nýjum orðum. Samkvæmt því gæti greining mín á tengdum sem nýrri forsetningu ekki staðist.

En eins og margt sem við lærum í grunnskóla, bæði í íslensku og öðrum fögum, er skiptingin í opna og lokaða orðflokka einföldun – gagnleg og réttlætanleg einföldun miðað við þroskastig grunnskólanema, en einföldun eigi að síður. „Lokuðu“ orðflokkarnir eru nefnilega ekki harðlokaðir – í suma þeirra er hægt að bæta orðum, og hefur verið gert. En ástæðan fyrir því að það er sjaldan gert og þeir virðast því lokaðir er hlutverk þeirra. Orð í opnu flokkunum vísa út fyrir tungumálið – til fyrirbæra, athafna og eiginleika í raunheiminum. Þess vegna þarf oft að bæta orðum í þá flokka. Orð í lokuðu flokkunum hafa hins vegar einkum hlutverk innan málsins – lýsa venslum eða afstöðu milli orða í textanum. Þessi vensl eru nokkuð föst og breytast lítið.

Þess vegna er sjaldgæft að við þurfum á nýjum forsetningum, samtengingum eða fornöfnum að halda – en það kemur samt fyrir, og þá er ekkert því til fyrirstöðu að bæta í þessa flokka. Ég hef skrifað um nokkur nýleg tilvik þess eðlis. Auk tengdum hefur forsetningin hliðiná bæst við, eins og í „Góður félagi til að hafa hliðiná sér í vörninni“ á Fótbolti.net 2014, sem og samböndin fyrir hliðiná og fyrir bakvið. Einnig hafa bæst við samtengingarnar útaf, eins og „Þegar ég skrifaði undir samninginn gerði ég það útaf ég er ánægður“ í Vísi 2019, og þannig, eins og „Við hagræðum heimilisrekstrinum þannig hann verður ódýrari“ í Morgunblaðinu 2004. Svo hefur þriðju persónu hvorugkynsfornafninu hán verið bætt í flokk fornafna við hliðina á það.

Fornafnið hán var sérstaklega myndað til að gegna ákveðnu hlutverki, en hitt eru allt saman sjálfsprottnar nýjungar í málinu sem hafa verið að breiðast út á undanförnum áratugum og hafa ekki enn verið teknar inn í málfræðibækur eða orðabækur, og ekki (orðnar) hluti af málstaðli. En þótt sumum finnist þær örugglega „rangt mál“ eru þær greinilega komnar inn í eðlilegt máli margra málnotenda, orðnar hluti af málkerfi þeirra, og eru því óumdeilanlega íslenska – ekkert ómerkilegri eða óæðri en íslenskan mín og þín. Við tökum nýjum nafnorðum, sögnum og lýsingarorðum yfirleitt vel ef þau gera eitthvert gagn, og engin ástæða til að taka öðruvísi á móti nýjum forsetningum, samtengingum og fornöfnum sem þjóna einhverju hlutverki.

Í Málfarsbankandum er sérstök færsla um lýsingarorðið tengdur þar sem segir: „Dálítið ber á því að orðið tengdur sé haft í þágufalli í stað annarra falla í ýmsum orðasamböndum. Þetta ætti að varast. Dæmi: „Hún ætlar að áfrýja dómi sem hún hlaut fyrir fjármálamisferli tengdu gjaldþroti bankans“ í stað: fyrir fjármálamisferli tengt gjaldþroti bankans. „Hann hefur annast ákveðin verkefni tengdum kynbótum á laxi“ í stað: Hann hefur annast ákveðin verkefni tengd kynbótum á laxi. „Taka tillit til sérstakra starfa tengdum aldri“ í stað t.d. Taka tillit til sérstakra starfa sem tengjast aldri. (Ath. að „rétta“ beygingin í síðasta dæminu (þ.e. sérstakra starfa tengdra aldri) hljómar ekki vel þótt hún sé skárri en „sérstakra starfa tengdum aldri“.)“

Ég nefndi þetta einu sinni í pistli í „Málspjalli“ og Hjörvar Pétursson skrifaði færslu um það þar í fyrra og nefndi þetta „tengdum-þágufallið“. Það hefur líka iðulega verið til umræðu í „Málvöndunarþættinum“ þar sem Finnur Birgisson hefur verið sérstaklega iðinn við að tína til dæmi, og kallað það „tengdaþágufall“. Meðal dæma sem nefnd hafa verið er „bandaríska dómsmálaráðuneytið birti milljónir skjala tengdum Epstein“ á vef Ríkisútvarpsins í gær, „Kröfur upp á tæplega 22 milljarða í þrotabú þriggja félaga tengdum Primera Air“ í Vísi 2022, „Hótanir hafa gengið á milli hópa tengdum hnífstunguárásinni á Bankastræti club“ í Vísi 2022, „greiðslan sem fóru til félaga tengdum rannsóknarlögreglumanninum“ í Kjarnanum 2020, o.fl.

Í umræðunni í „Málspjalli“ í fyrra voru flest á því að þetta væri nýlegt fyrirbæri en því fer fjarri – það er a.m.k. sjötíu ára gamalt. Elsta dæmi sem ég fann við lauslega leit var í Ægi 1957: „til dollarasvæðisins, greiðslubandalagslanda og landa tengdum því svæði.“ Í Vísi 1958 segir: „Í ýmsum löndum er nú búið að koma upp háfjallastöðvum til vísindalegra athugana tengdum Alþjóða jarðeðlisfræðiárinu,“ „landa, sem hafa beinna hagsmuna að gæta tengdum fiskveiðum í norðurhöfum“ og „hann yrði miðdepill þeirra átaka tengdum nafni sínu.“ Í Skinfaxa 1959 segir: „meðferð dráttarvéla og tækja tengdum við hana.“ Í Vísi 1960 segir: „Ekki var getið neinna uppþota tengdum verkfallinu.“ Dæmum hefur síðan farið smám saman fjölgandi.

Í öllum þessum dæmum, og meginhluta dæma um þetta fyrirbæri yfirleitt, er þágufallið haft í stað eignarfalls sem búast mætti við. En einnig eru dæmi um annað, svo sem í Vísi 2021 þar sem segir: „á um það bil tveggja ára tímabili hefðu um tuttugu milljónir króna farið í gegnum reikninga honum tengdum“ – þarna mætti búast við þolfallinu tengda. Einnig sjást dæmi um að aðrar myndir orðsins en tengdum séu notaðar andstætt málhefð. Á vef Ríkisútvarpsins 2023 segir: „Næstu daga verður unnið að tillögum og framkvæmdum því tengt.“ Í ávarpi ráðherra á vef Stjórnarráðsins 2010 segir: „Markmiðið með Nýsköpunarmessu og atburðum henni tengdri.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2021 segir: „Fimm hafa látist í slysum tengdu gosinu.“

Í tveimur síðustu dæmunum hefði einmitt mátt búast við myndinni tengdum en þess í stað virðist orðið verða fyrir áhrifum frá öðrum orðum í setningunni – kvenkynsfornafninu henni í atburðum henni tengdri og hvorugkynsorðinu gos í tengdu gosinu. Fleiri dæmi eru nefnd í tilvitnun í Málfarsbankann. Ljóst er þó að langsamlega algengasta frávikið frá „réttri“ beygingu er að nota þágufallsmyndina (í karlkyni eða hvorugkyni) tengdum og þá oftast þar sem búast mætti við eignarfalli – tengds í karlkyni og hvorugkyni, tengdrar í kvenkyni, tengdra í fleirtölu. En eins og bent er á í Málfarsbankanum hljómar „rétta“ beygingin (þar sem m.a.s. eru hafðar gæsalappir um „rétta“) oft ekki vel í slíkum tilvikum og mörgum finnst hún alveg ómöguleg.

Það er ljóst að myndin tengdum hefur einhverja sérstöðu – þágufall af öðrum lýsingarorðum hagar sér ekki á þennan hátt. Í umræðu um þetta í „Málspjalli“ í fyrra sagði Kári Emil Helgason að sér fyndist tengdum „virka hér sem for- (eða eftir-)setning“ og benti á að dæmi væri um að þágufall fallorðs væri endurtúlkað sem forsetning, eins og sökum. Fleiri tóku undir þetta og fannst það áhugaverð tilgáta og ég held að þetta sé einmitt það sem er að gerast. Lýsingarorðið tengdur stjórnar þágufalli á meðfylgjandi fallorði og þetta þágufall hefur svo áhrif á lýsingarorðið og veldur því að það fær mynd þágufalls (í karlkyni eða hvorugkyni), tengdum, í stað þess að sambeygjast nafnorðinu sem það á við í kyni, tölu og falli eins og lýsingarorð gera.

Eins og Eiríkur Kristjánsson nefndi í umræðunni eru slík áhrif orðs á aðliggjandi orð þekkt fyrirbæri í tungumálum og nefnast „attraction“ á ensku – svipað því sem gerist þegar fornafnið hvor fær sama fall og annar í samböndum eins og sáu hvor annan > sáu hvorn annan. Málnotendur fara þá að skynja tengdum sem óbeygjanlegt orð – forsetningu sem stýri meðfylgjandi þágufalli. Það er einnig vel þekkt fyrirbæri í tungumálum og fellur undir það sem nefnist „grammaticalization“ á ensku – hefur verið kallað „málfræðivæðing“ eða jafnvel „málfræðing“ á íslensku. Í því felst að orð „frýs“ í ákveðinni mynd og sú mynd fær nýtt málfræðihlutverk. Þekkt dæmi er þegar þágufall nafnorðsins sök varð að forsetningunni sökum.

Gegn þessari greiningu mætti koma með þá mótbáru að eins og fram kom hér á undan felast frávikin frá hefðinni ekki alltaf í því að myndin tengdum sé „ranglega“ notuð heldur er stundum einhver önnur mynd orðsins notuð „ranglega“, og stundum er önnur mynd notuð „ranglega“ þar sem búast mætti við tengdum. En þetta sýnir bara óvissu og óöryggi málnotenda um notkunina og er einmitt það sem búast má við á breytingaskeiði. Þessi breyting skaðar málið ekkert, ekki frekar en þróun forsetningarinnar sökum úr þágufalli nafnorðs á sínum tíma. Dæmin um tengdum hér að framan eru því í raun ekki „villur“, ekki dæmi um ranglega beygt lýsingarorð, heldur um nýja forsetningu sem við ættum að taka fagnandi og viðurkenna sem rétt mál.