Til Selfossar

Í Málvöndunarhópnum á Facebook hefur iðulega verið gerð athugasemd við að talað sé um að fara „til Selfossar“. Það er engin furða – orðið foss hefur fram undir þetta verið endingarlaust í eignarfalli, foss, og sama gildir um samsetningar af því, þar á meðal Selfoss. Okkur finnst eðlilegt og sjálfsagt að orð beygist á þann hátt sem við höfum vanist, og kippumst því við þegar við heyrum brugðið út af hefðbundinni beygingu.

Það er vissulega æskilegt að viðhalda málhefð um beygingu orða. Þó er rétt að hafa í huga að þessi breyting er fjarri því að vera einsdæmi. Beyging fjölmargra orða hefur breyst frá fornu máli til nútímans, án þess að það hafi raskað málkerfinu eða valdið alvarlegu rofi á málhefð. Aðalatriðið er að orðin haldi áfram að beygjast, þótt þau færist milli beygingaflokka. Þannig er það í þessu tilviki.

En þessi breyting er reyndar áhugaverðari en margar aðrar. Orðið foss er nefnilega nokkuð sérstakt vegna þess að það er endingarlaust í eignarfalli eins og áður segir. Þetta er vissulega ekki einsdæmi en meginreglan er þó að nafnorð hafi sérstaka eignarfallsendingu – karlkynsorð annaðhvort –s eða –ar. Í karlkynsorðum eru það bara orð sem enda á löngu (tvöföldu) ss eins og foss, sess, rass o.fl., svo og orð sem enda á samhljóði + s eins og dans, háls, þurs, snafs o.fl. sem eru án endingar í eignarfalli eintölu.

Þetta endingarleysi á sér langa sögu og má skýra með ævagamalli hljóðþróun. En það getur leitt til þess að málnotendum finnist vanta þarna einhverja endingu – þeir fái það á tilfinninguna að orðin séu ekki beygð, og hyllist þess vegna til þess að bæta eignarfallsendingu við þau, þótt ekki sé hefð fyrir henni. Það er það sem gerist þegar fólk segir til Selfossar í stað til Selfoss.

Það er vissulega hægt að hafna þessari beygingu á þeirri forsendu að engin hefð sé fyrir henni. En það er líka hægt að taka henni fagnandi vegna þess að hún sýnir að málnotendur hafa sterka tilfinningu fyrir því að eignarfall eigi að fá endingu, og setja þess vegna endingu þar sem þeim finnst hana vanta. Breyting af þessu tagi sýnir því styrk beygingarkerfisins – meðan breytingar af þessu tagi koma upp er kerfinu óhætt, og það er meginatriðið. Ef eignarfallið hefði verið Selfossar en væri að breytast í Selfoss væri hins vegar ástæða til að hafa áhyggjur.