Einar Örn Jónsson íþróttafréttamaður er vel máli farinn og orðheppinn. Í handknattleikslýsingu í gær lýsti hann aðförum leikmanns þannig að þær væru „stjak meira en ýt og alls ekki hrind“. Þarna eru þrjú orð sem ég geri ráð fyrir að flestum þyki ókunnugleg – stjak, ýt og hrind. Þetta eru nafnorð, væntanlega hvorugkynsorð, og augljóslega leidd af sögnunum stjaka, ýta og hrinda.
Orðmyndun af þessu tagi, þar sem sögn er gerð að nafnorði með því að sleppa -a aftan af henni, er algeng í málinu þótt ekki sé alltaf augljóst hvort um slíka orðmyndun er að ræða eða hvort verið er að mynda sögn af nafnorði með því að bæta við -a. En nafnorð eins og grenj og klifr eru augljóslega leidd af sögnum. Þessi orðmyndun er líka algeng í óformlegu máli, t.d. í myndasögum – orð eins og hugs, roðn, grát, hneyksl o.m.fl.
Algengast er þó að nota viðskeyti í þessum tilgangi, t.d. -un eða -ing – orðin stjökun, ýting og hrinding eru öll til í málinu. Tvö þau fyrrnefndu eru vissulega sjaldgæf en öll eru þau í Íslenskri orðabók og skýrð hvert með öðru. Í DV 1981 segir t.d. „Þeir féllu um hvern annan þveran, ýmist með krampa af þreytu eða við minnstu stjökun“ og í Alþýðublaðinu 1973 segir „Eftir miklar ýfingar og ýtingar og tvær fundafrestanir brá ríkisstjórnin svo á það ráð að fresta afgreiðslu málsins“. Orðið hrinding er svo algengt að ástæðulaust er að taka dæmi um það.
En orðið stjak er þó ekki nýsmíði Einars Arnar. Það kemur t.d. fyrir í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 og einhver dæmi má finna um það á tímarit.is, t.d. úr Þjóðólfi 1895: „Hélt hann sér mest innanborðs, því hann er orðinn maður háaldraður og vill sem mest leiða hjá sér stjak og óró.“ Einnig kemur orðið fyrir í Tölvuorðasafni.
Orðið ýt er líka til þótt það sé enn sjaldgæfara. Eina dæmi Ritmálssafns Orðabókar Háskólans er úr Sögu Reykjavíkurskóla eftir Heimi Þorleifsson þar sem vitnað er í fundabók íþróttafélagsins Kára í Menntaskólanum í Reykjavík 1908 um orðasmíð skólapilta í nýjum íþróttagreinum: „Í lyftingum er t.d. talað um „ýt, rykk og hnykk“ í staðinn fyrir snörun og pressu.“
Aftur á móti hef ég ekki fundið dæmi um orðið hrind, enda er hrinding miklu algengara og þekktara en bæði stjökun og ýting. Það er samt ekkert að orðinu hrind og þótt yfirleitt lægi vissulega beinna við að nota hið vel þekkta orð hrinding er hrind ekki óeðlilegt í framhaldi af stjak og ýt vegna þess að það er myndað á sama hátt.
Þótt gömul dæmi séu um orðin stjak og ýt í málinu veit ég ekki hvort Einar Örn þekkti þau – og finnst það raunar ólíklegt, miðað við hversu sjaldgæf þau eru. Mér finnst langlíklegast að hann hafi búið orðin stjak, ýt og hrind til á staðnum enda áttu þau miklu betur við í þessu samhengi en stjökun, ýting og hrinding. Þetta er skemmtilegt dæmi um það hvernig frjó orðmyndun og leikur með málið getur lífgað upp á frásögn. Við megum ekki amast við rétt mynduðum orðum á þeim forsendum að þau séu „ekki til“.
+354-861-6417 
eirikurr 
Þetta er áhugaverð umræða um orðmyndun sem ég hef sjálfur velt fyrir mér, sérstaklega hvað varðar hversu lipur íslenskan getur verið að búa til ný orð úr sögnum. Það sem mér finnst mest spennandi er hve mikið af þessari orðmyndun lifir í óformlegu máli en kemst sjaldan í orðabækur. Ég hef líka tekið eftir að svipuð sköpunargleði á sér stað í grafískri hönnun, þar sem einföldun og nýsköpun haldast í hendur – ekki ósvipað og þegar maður notar vektorverkfæri í vafranum til að móta nýja mynd úr einföldum formum. Spurningin er hvort þessi styttri nafnorð eins og stjak og ýt muni festast í málinu eða hverfa eins og margt annað sem lifir aðeins í talmáli.
Þetta er áhugaverð grein um orðmyndun í íslensku – mér finnst alltaf jafn gaman að rekast á orð sem maður heyrir í talmáli en veit svo ekki hvar á að finna í orðabókinni. Ég hef sjálfur lent í svipuðu þegar ég hef verið að fara yfir staðsetningarsögu mína og reynt að lýsa ferðalögum með orðum sem eru ekki í venjulegri notkun, en þá hef ég stundum grípa til að endurspila ferilinn til að rifja upp hvar ég fór í raun og veru. Spurning til höfundar: telur þú að þessi stytting sagna í nafnorð sé að aukast í nútímamáli, eða er þetta bara eitthvað sem kemur og fer?
Þetta er áhugaverð umfjöllun um orðmyndun sem sögnum breytt í nafnorð – mér fannst sérstaklega gaman að sjá hversu eðlilega „stjak“ fellur inn í íslensku málið, þótt það hljómi kannski framandi í fyrstu. Ég hef sjálfur rekist á svipuð dæmi þegar ég hef verið að leika mér að talsetningu í dub keppni í vafranum, þar sem orðaval og hljómfall skipta öllu máli. Spurning hvort þessi stytting sagna í nafnorð sé að verða algengari í óformlegu tali nútímans eða hvort hún hafi alltaf lifað jafn sterkt í málinu?
Þetta er áhugaverð umfjöllun um orðmyndun, sérstaklega hvernig sögn verður að nafnorði með því að sleppa -a. Mér finnst líka vert að velta fyrir sér hvort þessi styttri form nái fótfestu í daglegu tali eða hverfi fljótt aftur. Ég rek orðaleikinn Doctordle og þar kemur oft í ljós hvað fólk þekkir mismunandi orðmyndir – sum orð virðast einfaldlega „réttari“ í eyrum fólks. Spurning hvort stjak, ýt og hrind eigi eftir að lifa jafn lengi og stjökun og ýting.
Frábær pistill! Ég hef lengi haft gaman af þessari orðmyndun þar sem sögn verður að nafnorði, og mér finnst sérstaklega áhugavert hversu algeng hún er í óformlegu tali án þess að við tökum eftir því. Ég rek síðu þar sem fólk getur æft sig á svipuðum orðaleikjum daglega, Wend ráðgátur og lausnir, og þar kemur einmitt oft í ljós hvað málið er lipurt í svona styttingum. Spurning hvort stjak eigi sér langa sögu eða sé raunveruleg nýsmíði – einhver sem veit?
Þetta er mjög athyglisverð grein og ég kannast vel við þessa umræðu um orðmyndun. Ég hef sjálfur rekist á svipuð dæmi þar sem fólk myndar ný orð með því að stytta sagnir, og stundum verður útkoman ansi skemmtileg. Ég held að það sé líka gaman að fylgjast með hvernig svona orð lifa sjaldan lengi í daglegu tali en birtast þó reglulega í íþróttalýsingum. Ef einhver vill fleiri þrautir af þessu tagi þá hefur Pinpoint Today hjálpað mér að æfa mig í að greina orð og vísbendingar.
Þetta er áhugaverð umfjöllun um orðmyndun, sérstaklega hvernig sögn verður að nafnorði með því að sleppa -a. Ég hef sjálfur rekist á svipuðu fyrirbæri í orðaleikjum þar sem maður þarf að hugsa um hvernig orð breytast með einum staf í einu, líkt og í stuttum orðastiga. Spurningin er hvort þessi stytting sé alltaf skýr eða hvort hún geti valdið ruglingi í daglegu tali.
Þetta er áhugaverð umfjöllun um orðmyndun, sérstaklega hvernig sögn verður að nafnorði með því að sleppa -a. Ég hef sjálfur tekið eftir því hvað minnið er fljótt að grípa svona stuttar og hnitmiðaðar orðmyndir, hvort sem það er í íþróttalýsingum eða daglegu tali. Það minnir mig á litminnisspilið á Dialed GG, þar sem maður þarf að muna fimm litatóna í einu og smáatriðin skipta öllu máli. Spurningin er hvort svona styttri orðmyndir eins og stjak, ýt og hrind lifi lengur í talmáli en þær lengri, eða hvort þær hverfi jafn fljótt og þær birtast.
Frábær pistill — mér finnst sérstaklega gaman hvernig þessi orðmyndun lifir enn í tölvuleikjamáli, þar sem við tölum gjarnan um „ýt“ og „hrind“ án þess að hugsa út í hvaðan orðin koma. Ég rek músnæmni yfir í önnur leikjaforrit og heyri þar á hverjum degi hversu skapandi íslenskir leikmenn eru með styttingar og ný orð. Spurning til þín: telur þú að þessi stutta sagnnafnorðamyndun eigi sér skýra framtíð í nútímamáli, eða munu -un og -ing endingarnar alltaf verða ríkjandi í formlegu tali?
Þetta er skemmtileg grein og ég tek eftir því að orðmyndunin sem Einar Örn notar minnir á hvernig við tölum oft um litatóna líka — stutt og hnitmiðuð orð sem segja meira en langar skýringar. Það kemur mér oft fyrir sjónir í vinnunni minni með hex í Pantone umbreytingu, að fagfólk þarf einmitt skýr og einföld hugtök til að lýsa litbrigðum nákvæmlega. Spurning hvort stjak, ýt og hrind eigi sér samsvarandi fjölgun í öðrum germönskum málum, eða hvort þetta sé séríslensk hneigð?
Þetta er áhugaverð umfjöllun um orðmyndun í íslensku – ég hef lengi haft gaman af því hversu sveigjanlegt málið er þegar kemur að því að búa til ný orð úr sögnum. Mér finnst sérstaklega athyglisvert hve mörg þessara styttri forma lifa aðallega í óformlegu tali og íþróttalýsingum, þótt lengri útgáfurnar með -un eða -ing séu þær sem rata í orðabækurnar. Ég rek sjálfur framleiðslu á útivistarbúnaði og þar rekum við okkur oft á svipaða orðsköpun þegar ný tæki og tól fá nöfn sín – tungumálið hagar sér bara ekki alltaf eins og við myndum vilja. Spurning hvort einhver hafi tekið saman hversu hratt svona nafnorð úr sögnum festast í tali almennings?
Þetta er áhugaverð umfjöllun um orðmyndun, og ég kannast vel við hversu lipur íslenskan getur verið að skapa ný orð með því að stytta sagnir. Í starfi mínu við að þróa vörumerki fyrir skrifstofuvörur rek ég reglulega á hversu mikilvægt það er að grípa kjarnann í orði án þess að missa merkingu. Spurningin er hvort orð eins og „stjak“ eigi sér framtíð í rituðu máli eða hvort þau lifi aðeins í talmálinu – hvað finnst þér?
Þetta er skemmtileg grein og góð áminning um hversu lipur íslenskan getur verið þegar sagnir eru styttar í nafnorð. Ég hef sjálfur rekist á svipuðu fyrirbæri í daglegu tali, þar sem orð eins og „stjak“ og „hrind“ lýsa hreyfingu betur en löngu viðskeyttu formin. Hjá okkur í hönnun og framleiðslu drykkjarvara þurfum við einmitt að velja orð vandlega þegar lýsa á áferð, togi og mótstöðu í framleiðsluferlinu. Spurningin er hvort þessi stutta myndun eigi sér langa framtíð eða hvort hún verði áfram bundin óformlegu máli.
Þetta er áhugaverð grein um orðmyndun, sérstaklega hvernig sagnir verða að nafnorðum með því að sleppa -a. Ég hef sjálfur lent í svipuðu við að vinna með myndir — stundum þarf einfaldlega að „fjarlægja bakgrunninn“ til að einangra efnið, rétt eins og Einar Örn einangrar hreyfinguna í lýsingunni. Spurningin er hvort stjak, ýt og hrind eigi sér langa sögu eða séu nýsmíði — allavega er gaman að sjá hversu lifandi íslenskan er í íþróttalýsingum.
Góður pistill – mér fannst sérstaklega athyglisvert hvað orðmyndunin með -un og -ing er oft týnd í nútímamáli þótt hún eigi sér langa sögu. Ég hef sjálfur lent í því að velta fyrir mér hvort maður eigi að skrifa „hrind“ eða „hrinding“ þegar ég er að lýsa einhverju í fljótu bragði. Það kemur mér líka fyrir sjónir að svona orð verða stundum eftir í gögnum sem fylgja myndum, rétt eins og önnur ósýnileg lýsigögn sem hægt er að fjarlægja úr myndaskrám ef maður vill hafa hlutina hreinna. En annars held ég að Einar Örn hafi einfaldlega haft gaman af málinu, og það er vel.
Þetta er áhugaverð umfjöllun um orðmyndun — ég hef sjálfur tekið eftir því hvað mörg orð í íslensku virðast stofnleidd beint af sögnum án viðskeytis, og stjak er gott dæmi um hve lipurlega málið leyfir slíka styttingu. Einar Örn á heiður skilið fyrir að nota lifandi mál í lýsingum frekar en að grípa alltaf til -un eða -ing forma. Sambærilegt má sjá í daglegu lífi, t.d. þegar maður þarf að skera mynd í margar síður og orðið „skurður“ verður fljótt að „sker“ í talmáli. Spurning hvort stjak, ýt og hrind eigi sér framtíð í staðlaðri mállýsku eða hverfi áður en þau festast.
Ég hef alltaf haft gaman af þessari orðmyndun þar sem sögn verður að nafnorði, t.d. stjak, ýt og hrind — maður heyrir þetta líka í daglegu tali án þess að veita því eftirtekt. Mér dettur í hug að svipað gerist þegar maður vinnur með myndefni, þar sem einfaldar aðgerðir eins og að búa til halftone plaggat úr stórri mynd krefjast þess að maður einfaldi og hlutgeri ferlið niður í fá orð. Spurning hvort Einar Örn hafi meðvitað valið þessi óformlegu orð eða hvort þau hafi bara runnið af tungunni í beinni lýsingu?
Your post about "stjak" and "hrind" is really interesting! It makes me think about how games like Paper Minecraft can influence our creative thinking.
Mér fannst þetta skemmtilegt dæmi um hvernig ný orð geta orðið til alveg í miðri umræðu. Sérstaklega áhugavert að stjak og ýt eiga sér eldri heimildir, þó þau Choicer Voicer séu svo sjaldgæf að flestir þekki þau líklega ekki. Mér finnst líka skemmtilegt hvernig svona orðaleikur getur gert lýsingu á íþróttum líflegri.
Frábær athugun hjá þér, Eiríkur, og skemmtilegt hvernig íþróttalýsingar geta lífgað svona upp á málið með óvæntri orðmyndun. Maður tekur stundum eftir svipuðu í golfinu þar sem stutt orð eins og „pútt“ eða „vipp“ lýsa hreyfingunni fullkomlega, en sjálfur nýt ég þess að taka stutt golf í tölvunni til að fylgjast með sveiflunni og orðræðunni í kringum leikinn. Það er alltaf gaman að sjá hvernig lifandi málnotkun brýtur upp hefðbundnar reglur í hita leiksins.
Það er áhugavert að stjak og ýt eigi sér eldri heimildir þótt Einar Örn hafi líklega búið þau til á staðnum; það sýnir hve frjó sú aðferð að sleppa -a af sögnum er. Algjörlega ótengt þessu er Voicer Choicer Game, vefur með raddleikjum.
This is a fun exploration of Icelandic word formation! It reminds me of how we sometimes create new terms in English for specific situations. I've found myself doing similar things when discussing game mechanics, and I even tried to find a place that understood those nuances, like Choicer Voicer. It's great to see how language evolves, especially with such creative examples.
Discover a dazzling winter landscape packed with custom soundtracks where geometry dash subzero offers endless fun, so download the app now and play together with gamers worldwide.