PISA og fjárlagafrumvarpið

Enn einu sinni valda niðurstöður úr PISA-könnuninni vonbrigðum – árangur íslenskra ungmenna heldur áfram að versna. Og enn rífur stjórnmálafólk í hár sér og skilur ekkert í þessu – en gerir samt ekkert sem máli skiptir til að bæta úr. Það er auðvelt og þægilegt að kenna skólakerfinu, kennurum og námskránni um, og vitanlega liggur einhver hluti skýringarinnar þar. En aðalskýringin er augljóslega veikari staða íslenskrar tungu í samfélaginu sem stafar bæði af utanaðkomandi þrýstingi frá ensku og af sinnuleysi samfélagsins um að rækta málið, halda því að börnum og unglingum, og gefa þeim kost á vönduðu og áhugaverðu lesefni, bæði námsefni og afþreyingarefni. Fjárlagafrumvarpið sem lagt var fram í gær sýnir þetta átakanlega.

Undanfarið hefur verið töluverð umræða um tilfinnanlegan skort á námsgögnum í íslenskum skólum. Í skýrslu Þróunarsjóðs námsgagna síðan í vor um stöðu námsgagna á Íslandi segir: „Tæplega 0,4% af rekstrarkostnaði grunnskóla fer í námsgögn. Ef Ísland legði jafn hátt hlutfall og Finnland (1,5–2%) væri fjármagn til námsgagna 1.740–2.330 milljónir króna á ári í stað núverandi 532 milljóna […]. Skortur á áhuga og áherslu á gott og gæðamikið námsefni hefur staðið í rúmlega tvo áratugi með tilheyrandi uppsöfnuðum námsgagnaskort sem hefur haft mælanleg neikvæð áhrif bæði á starf kennara og námsárangur nemenda.“ Það hefði mátt ætla að þessi skýrsla hefði ýtt við stjórnvöldum að gera betur – en svo er nú aldeilis ekki.

Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, sem m.a. hefur það hlutverk að „sjá nemendum í skyldunámi fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum“, fékk 872,4 milljónir á fjárlögum þessa árs. Í frumvarpi næsta árs eru henni ætlaðar 898,5 milljónir – það er 3% hækkun sem heldur ekki einu sinni í við verðbólguna. Í skýringum við lið 22.10 í fjárlagafrumvarpinu segir vissulega: „Fjárheimildir hækka um 380 m.kr. til útgáfu námsefnis á grunnskólastigi með það að markmiði að efla gæði og framboð námsgagna […]“ og „Fjárheimild málaflokksins er aukin um 400 m.kr. til stuðnings við börn af erlendum uppruna“. En svo er bætt við: „Samhliða falla niður tímabundnar fjárheimildir, samtals að fjárhæð 780 m.kr.“ Sem sé: viðbótin er engin.

Undir lið 18.30, „Menningarsjóðir“, segir: „Í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnar er fjárheimild málaflokksins aukin um 150 m.kr. til eflingar íslenskunni.“ Það er gott og blessað, en mér er ekki ljóst hvort hér er um raunverulega aukningu að ræða og ég sé þessa hækkun hvergi í þeim tölum sem birtar eru í frumvarpinu – þvert á móti lækkar fjárveiting til allra verkefna sem tengjast íslenskunni. Bókasafnssjóður höfunda fer úr 224,5 milljónum í 142,3 milljónir. Miðstöð íslenskra bókmennta fer úr 147,3 milljónum í 145,1 milljón. Stuðningur við útgáfu bóka á íslensku fer úr 432,6 milljónum í 426 milljónir. Barnamenningarsjóður Íslands fer úr 100,7 milljónum í 99,2 milljónir. Bókasafnssjóður fer úr 21,5 milljónum í 21,2.

Niðurskurður á Bókasafnssjóði höfunda er sérlega alvarlegur vegna þess að hann bitnar mest á barnabókahöfundum. Gunnar Helgason rithöfundur hefur bent á að fimm vinsælustu höfundar landins á bókasöfnum eru barnabókahöfundar. Markhópur barnabóka er minni, greiðslur til höfunda eru lægri vegna þess að barnabækur kosta minna en aðrar bækur, og fáir barnabókahöfundar fá listamannalaun. Í Vísi segir menningarráðherra „aukið fjármagn til bókmennta væntanlegt“ – „Þessi tala á eftir að hreyfast á milli umræðna og við skulum bara spyrja að leikslokum.“ Vissulega var fjárveiting til sjóðsins stórhækkuð milli umræðna í fyrra, en í ljósi þeirrar gífurlegu áherslu sem nú er lögð á hallalaus fjárlög er óvíst að sama gerist í ár.

Mennta- og barnamálaráðherra segir nauðsynlegt að „snúa skútunni við“ og boðar ýmsar aðgerðir til að bæta stöðuna. Margt er þar jákvætt en sumt sérkennilegt (ef rétt er eftir haft), þar á meðal „Stóraukin áhersla á grunnfærni í kjarnagreinum, eða svokölluðum STEM-greinum, líkt og lestri, íslensku og vísindum.“ En STEM stendur fyrir science, technology, engineering, mathematics – lestur og íslenska fellur ekki þar undir. Þar að auk er sagt: „455 milljónir fari beint í gerð nýrra námsgagna auk fjárveitinga til að efla STEM-greinar“ – en ég finn þessa aukningu ekki í fjárlagafrumvarpinu. Það þarf miklu meira fé, það þarf stefnubreytingu í ýmsum málum, en síðast en ekki síst þarf hugarfarsbreytingu í samfélaginu – í þágu íslenskunnar.