Þýðingar í PISA

Enn og aftur er PISA-prófið og árangur íslenskra ungmenna á því milli tannanna á fólki. Í upphafi vil ég taka fram að ég held að þessi próf séu í grundvallaratriðum mjög góð og gagnleg, úthugsuð og vel samin, og geti þess vegna gefið mikilvægar upplýsingar um stöðu nemenda og verið góður grundvöllur til samanburðar, bæði milli landa og frá ári til árs. En til að svo sé þarf að vera tryggt að samræmi milli frumtexta og þýðingar sé sem mest, og ekki séu notuð í þýðingunni orð sem eru þyngri en svo að með sanngirni sé hægt að ætlast til þess að meðalnemendur þekki þau og skilji. Ég skoðaði á sínum tíma prófið 2015 mjög vandlega og tel að þetta hafi brugðist í íslenskri útgáfu þess, en prófið 2025 hef ég aðeins skoðað mjög lauslega.

Það verður að hafa í huga að þótt lesskilningur sé aðeins einn þriggja þátta sem PISA-prófið tekur til er góður lesskilningur líka forsenda fyrir góðum árangri í stærðfræði og náttúrufræði. En lesskilningur er ekki sama og skilningur á einstökum orðum – lesskilningur felst í því að ná merkingu textans og geta dregið ályktanir af honum. Það er vitanlega ekki hægt nema skilja meginhluta orðanna í textanum – oft er miðað við 97-98%. Þetta þýðir vitanlega að það er hægt að bæta lesskilning með því að skipta orðum sem nemendur skilja ekki út fyrir orð sem þau skilja. Vitanlega er þó alltaf matsatriði hvaða orð meðalnemendur ættu að skilja og hvenær farið er að slaka óeðlilega á kröfum með því að velja létt orð í stað þyngri orða.

Vandinn er sá að við höfum engan mælikvarða á þetta. Sigríður Ólafsdóttir og Auður Pálsdóttir hafa vissulega unnið gott starf í því að skilgreina það sem þær kalla námsorðaforða en það leysir ekki allan vandann. Ég skoðaði á sínum tíma íslenskar þýðingar í PISA-prófum og hélt því fram að iðulega væru notuð hlutfallslega þyngri orð í þýðingunum en í frumtextanum – orð sem ekki væri sanngjarnt að ætlast til að meðalnemendur þekktu og skildu. Sigríður og Auður hafa einnig sýnt fram á svipaða bjögun í íslenskri þýðingu PISA-prófsins. Þetta gæti hamlað lesskilningi og leitt til þess að íslenskir nemendur kæmu verr út en jafnaldrar þeirra annars staðar, en um það er samt ómögulegt að fullyrða nokkuð nema með ítarlegum rannsóknum.

Ég skoðaði nokkur dæmi úr PISA-prófinu 2025 á vef OECD og rakst þar á ýmis orð sem mér fannst of þung í íslensku þýðingunni. Þar á meðal er sögnin ritrýna sem ég held að sé fyrst og fremst notuð af vísindafólki en grunnskólanemar rekist sjaldan á. Annað dæmi var nafnorðið mykja sem var notað sem þýðing á manure. Það er í fyrsta lagi ónákvæm þýðing, en í öðru lagi er mykja ógagnsætt orð sem ekki hægt er að búast við að unglingar þekki, nema þau sem eru úr sveit. Þarna hefði verið eðlilegra – og réttari þýðing – að nota orðið dýraskítur. Það er að vísu sjaldgæfara orð en mykja en hins vegar fullkomlega gagnsætt. Vitanlega get ég ekki fullyrt að þetta hafi einhver áhrif á skilning nemenda á spurningum, en það er ekki útilokað.

Sums staðar er þýðingin stirð og fylgir frumtextanum óþarflega náið, án þess að endilega sé líklegt að það hafi áhrif á lesskilning. Á Facebook sá ég bent á dæmið „Tap á líffræðilegri fjölbreytni“ sem er þýðing á „Loss of biological diversity“. En íslenskulegra orðalag sem oft er notað er „Hnignun líffræðilegrar fjölbreytni“. Setningin „That‘s a lot of rats to feed“ er þýdd „Það eru margar rottur sem þarf að fæða“ sem hljómar eins og fólk þurfi að fæða rotturnar – sem er vitanlega ekki. Í setningunni „Heildarfjöldi mynddiska sem seldust ár hvert í Bretlandi frá 2008 til 2014 er sýndur á grafinu hér fyrir neðan“ væri eðlilegra að hafa orðaröðina „sem seldust í Bretlandi ár hvert frá 2008 til 2014“. Fleira mætti nefna, en álitamál eru auðvitað mörg.

Nokkuð er af ýmiss konar frágangsvillum í þýðingunni. Meðal dæma eru „Um hvað eru vísindamennirnir í greininni og Jared Diamond sammála um?“ þar sem um er tvítekið og „Landnemarnir gætur hafa tekið rotturnar með sér viljandi“ þar sem gætur stendur í stað gætu. Yfirskrift spurninga á einum stað er „Skoðaðu „Sala mynddiska“ hér til hægri“ en þar stendur í raun „Sala á mynddiskum“, og önnur yfirskrift er „Skoðaðu „Sendibíll“ hér til hægri“ en þar stendur í raun „Flutningabíll.“ Það er kannski ekki líklegt að villur af þessu tagi trufli nemendur mikið eða dragi úr árangri þeirra, en þær sýna samt að vinnubrögðin eru ekki eins vönduð og skyldi og vekja grunsemdir um að fleira kunni að vera athugavert við íslenska gerð prófsins.

Ég legg áherslu á að ég hef engan áhuga á að tala PISA-prófið niður eða gera lítið úr alvarleik niðurstaðna þess, og tel mig ekki vera að gera það. Það er lítill vafi á því að lesskilningi íslenskra unglinga er ábótavant og hann fer minnkandi, og við því er mikilvægt að bregðast af festu. Það er engin ástæða til annars en ætla að samanburður á árangri íslenskra ungmenna nú við árangur þeirra á fyrri prófum sé marktækur. En ég set spurningarmerki við samanburð á árangri íslenskra ungmenna við árangur jafnaldra þeirra í öðrum OECD-löndum. Mér finnst a.m.k. ekki hægt að útiloka að eitthvað af þeim mun stafi af því hvernig íslensk þýðing prófsins er gerð úr garði. Um þetta er ekkert hægt að fullyrða en það þarf að rannsaka vandlega.