Stórt er spurt

Það er býsna algengt í hvers kyns umræðum og viðtalsþáttum að brugðist sé við spurningu með því að segja „Ja, stórt er spurt!“ eða eitthvað í þá áttina – stundum er notuð lengri gerð, „Þegar stórt er spurt er (oft) fátt um svör“. Iðulega, ekki síst í pólitískum umræðum, bregður fólk þessum frasa fyrir sig ef því þykir spurningin of viðamikil eða á erfitt með – eða vill af einhverjum ástæðum koma sér undan því – að svara. Oft er þetta svo nýtt til að velja einhver ákveðin atriði úr spurningunni, jafnvel aukaatriði, og svara þeim. Þetta er sem sé orðinn einn af þessum merkingarlitlu frösum sem fólk notar til að slá um sig með og drepa þannig umræðunni á dreif. Um stórt er spurt er hátt á annað þúsund dæma í Risamálheildinni.

Tugi afbrigða má finna af lengri gerð frasans. Það algengasta virðist vera þegar stórt er spurt er fátt um svör, en einnig er algengt að nota lítið í stað fátt – þegar stórt er spurt er lítið um svör. Á síðustu öld var sögnin verða algengari en vera, þ.e. verður fátt um svör, en eftir aldamót snerist þetta við. Einnig er algengt að atviksorð, einkum oft eða oftast en einnig yfirleitt, gjarnan, jafnan o.fl. fylgi – þegar stórt er spurt er oft fátt um svör. Fáein dæmi eru um ef í stað þegar – ef stórt er spurt er fátt um svör. Stundum eru frávik frá algengustu gerð meiri – stórt er spurt og fátt verður um svör, það verður lítið um svör þegar stórt er spurt, fátt er um svör þegar stórt er spurt, oft þegar stórt er spurt verður lítið um svör, og ýmislegt fleira má nefna.

Elstu dæmi um þetta samband á tímarit.is eru í Tímanum 1973: „einhversstaðar stendur að þegar stórt er spurt, verður svarið oft lítið“ og „Ef stórt er spurt, verður svarið oft lítið, eins og þar segir“. Í Morgunblaðinu 1974 segir: „En, eins og þar stendur, ef um stórt er spurt, verður oft lítið um svör“ og í Vísi 1981 segir: „Þegar stórt er spurt verður fátt um svör, segir einhversstaðar“. Af orðalaginu í þessum dæmum er helst að ráða að um sé að ræða spakmæli sem varðveist hafi í munnlegri geymd og uppruni þess sé óþekktur. Í Morgunblaðinu 1986 segir líka: „Gamalt íslenskt máltæki segir að þegar stórt er spurt verði oft fátt um svör“ og í sama blaði 1990 segir: „Þegar stórt er spurt verður oft lítið um svör, segir máltækið.“

En tilfellið er að hvorki er frasinn gamall né uppruni hans óþekktur. Eftir því sem ég best veit á hann rætur að rekja til Kristnihalds undir Jökli eftir Halldór Laxness – þar segir Tumi Jónsen safnaðarformaður um séra Jón Prímus: „Við höfum ekki orðið varir við að hann séra Jón hefði neina sérstaka kenníngu; og það líkar okkur vel.“ Aðalpersónan Umbi spyr: „Hvað boðar hann þá?“ og Tumi Jónsen svarar: „Ef stórt er spurt verður oft lítið svar væni minn. Hann séra Jón boðaði fátt áður og enn færra nú. Sem betur fer, mundi margur segja.“ Bókin kom út 1968, og fimm árum síðar fara að sjást í blöðum afbrigði af þessum frasa sem greinilega er kominn svo mikið á flug þá þegar að uppruninn hefur gleymst – eða ekki þykir ástæða til að geta hans.

Styttri gerðin, stórt er spurt, sést fyrst í DV 1983: „Já, stórt er spurt!“. Í Þjóðviljanum 1984 segir: „Stórt er spurt.“ Í Morgunblaðinu 1985 segir: „Stórt er spurt þykir mér.“ Á seinni árum virðist styttri gerðin vera margfalt algengari en sú lengri. Það er athyglisvert að þótt dæmi um einhver afbrigði frasans skipti þúsundum er hann aðeins í eitt einasta skipti hafður orðréttur eins og hjá Tuma Jónsen – og það er í beinni tilvitnun í Kristnihaldið. Þar með er auðvitað ekki sagt að önnur afbrigði frasans séu í einhverjum skilningi „röng“, en vinsældir hans má kannski skýra með þekktri tilvitnun í Innansveitarkroniku þar sem segir að Íslendingar „leysi vandræði sín með því að stunda orðheingilshátt og deila um titlíngaskít sem ekki kemur málinu við“.