Eiríkur Rögnvaldsson

Lýsingarháttur þátíðar af sterkum sögnum, sem og veikum sögnum með j í stofni, er myndaður með viðskeytinu -in-: bit-in-, fal-in-, les-in-, stað-in-, tek-in-; bar-in-, tal-in-, val-in-, af bíta, fela, lesa, standa; taka, berja, telja, velja. Aftan við þetta koma svo endingar kyns, falls og tölu. Ef beygingarending hefst á sérhljóði er það almenn regla í málinu að áherslulaust sérhljóð í atkvæðinu á undan fellur brott. Þannig fáum við þágufall eintölu hamr-i af hamar, ekki *hamar-i, nefnifall fleirtölu jökl-ar af jökul-l, ekki *jökul-ar, og fleirtöluna bitn-ir og bitn-ar í karlkyni og kvenkyni af bitin-, ekki *bitin-ir og *bitin-ar. Við þetta brottfall lendir -n-ið úr viðskeytinu næst lokasamhljóði rótarinnar og breytist þá oft í annað hljóð – d á eftir l, m, n en ð á eftir r.

Þannig fáum við fald-ir, fald-ar en ekki *faln-ir, *faln-ar af falin-; tamd-ir, tamd-ar en ekki *tamn-ir, *tamn-ar af tamin-; og barð-ir, barð-ar en ekki *barn-ir, barn-ar af barin-. En eins og algengt er þegar hljóðavíxl eru í beygingu er tilhneiging til samræmingar, þannig að stofn orðsins haldist óbreyttur í öllum beygingarmyndum þess. Þannig eru ýmis dæmi um að n haldist í viðskeytinu á eftir l, m, n og r, þrátt fyrir brottfall, í stað þess að breytast í d eða ð. Í Tímanum 1949 segir: „Tveir sjóðir hafa verið falnir umsjá Sandgræðslusjóðs.“ Á Hugi.is 2005 segir: „Við eigum þakkir skilnar fyrir gestrisnina.“ Á mbl.is 2006 segir: „„alls konar uppgjafahermenn“ séu skilnir eftir.“ Í Vísi 2009 segir: „svo virðast sem þeir hafi verið valnir af handahófi.“

En einnig kemur fyrir að i falli brott úr lýsingarháttarviðskeytinu og n-ið í því breytist í d eða ð í öðrum föllum en þeim þar sem endingin hefst á sérhljóði. „Barður þræll er mikill maður, því í hans brjósti á frelsið heima“ er fræg setning úr Íslandsklukku Halldórs Laxness. Þarna er notað barð-ur í stað barin-n (endingin hefst vissulega á sérhljóðinu u en um það gilda reglur sem óþarfi er að fara út í hér). Í Morgunblaðinu 1992 segir: „„Er þessi brúni þarna tamdur?“ heyrðist spurt og Þóra svaraði: „Hann er taminn“.“ Í Dýraverndaranum 1946 segir: „tömd kráka hjó auga úr krakka, sem var að stríða henni.“ Í DV 1990 segir: „Hann segist hafa verið auðmýktur og skildur eftir í tárum.“ Á Twitter 2018 segir: „taskan hennar var skild eftir úti í rigningunni.“

Þriðja tilbrigðið er það sem var spurt um í „Málspjalli“ í gær – lýsingarhættir eins og skildnir (eftir), valdnir og faldnir sem fyrirspyrjandi sagðist hafa heyrt í stað skildir, valdir og faldir. Þarna er d-inu (sem er orðið til úr n í -in-) haldið eins og það væri hluti rótarinnar og lýsingarháttarviðskeytinu -in- (sem verður -n- á undan sérhljóði) bætt þar við. Fyrirspyrjandi velti fyrir sér hvort þetta væri nýtt en svo virðist ekki vera. Í Morgunblaðinu 1959 segir: „í unglingalandsliðinu voru 4 menn sem æfinlega hafa verið valdnir til landsliðsins á þessu ári.“ Í DV 2001 segir: „Vírkaðlarnir eru faldnir í fjaðurörmum.“ Í DV 2005 segir: „dæmi væru um menn með hundrað lítra kúta faldna í rotþrónni hjá sér.“ Í DV 2006 segir: „Faldnar myndavélar.“

Þarna er lýsingarháttarviðskeytið því í raun tvítáknað í sömu orðmyndum, bæði með d og n. Slíkt er raunar ekki einsdæmi ef um ógagnsæjar hljóðbreytingar er að ræða. Í myndum eins og heilli / heillar og seinni / seinnar í þágufalli og eignarfalli eintölu kvenkyns af lýsingarorðunum heill og seinn er ll / nn (borið fram dl og dn) orðið til úr l-r og n-r – heil-ri / heil-rar, sein-ri / sein-rar, sbr. góð-ri / góð-rar. En vegna þess að það er ekki sérlega gagnsætt að r liggi þarna að baki eru ýmis dæmi um að venjulegum endingum þágufalls og eignarfalls sé bætt við ll / nn (þ.e. dl / dn) og sagt heillri / heillrar, seinnri / seinnrar. Þar með er fallendingin í raun tvítáknuð, þ.e.a.s. r-ið í henni – bæði sem hluti ll / nn (þ.e. dl / dn) og í -ri / -rar sem er bætt þar við.

Sameiginlegt þessum frávikum frá hefðbundinni beygingu er sem sé að stofn orðanna helst ekki eins í öllum beygingarmyndum, og tengsl stofntilbrigðanna eru ógagnsæ í þeim skilningi að hljóðin sem skiptast á eru ekki sérlega lík og víxl þeirra ekki sérlega algeng. Þetta getur valdið því að málnotendum finnist eitthvað vanta – í dæmum eins og heilli / heillar og seinni / seinnar finnst þeim vanta hina venjulegu -ri / -ra-endingu, og í dæmum eins og skildir, valdir og faldir finnst þeim vanta hið venjulega -(i)n-viðskeyti. Í stað þess að ergja okkur yfir þessum „villum“ ættum við í raun að gleðjast því að þær sýna að kerfið sjálft stendur sterkt í huga málnotenda. En ég mæli samt með því að við höldum okkur við hefðbundna beygingu í þessum dæmum.

Í grein á Vísi gerir Snorri Másson að umtalsefni nýlegt svar mitt á Vísindavefnum við spurningunni „Hefur EES-aðild Íslands einhver áhrif á íslenska tungu og mundi eitthvað breytast ef við færum í ESB?“. Ég er þakklátur Snorra fyrir að vekja athygli á þessu svari, en bendi jafnframt á annað svar mitt við skyldri spurningu, „Hver eru opinber tungumál ESB og hver er málstefna sambandsins í stuttu máli?“. Í grein sinni dylgjar Snorri um að svar mitt byggist á pólitískum skoðunum mínum en ekki fræðilegum forsendum og bendir Vísindavefnum á að gæta óhlutdrægni. Ég vísa dylgjum Snorra á bug, en þetta er svo sem ekki í fyrsta skipti sem hann hefur brugðið mér um óheiðarleika að ósekju og verður að eiga það við sjálfan sig.

Eina málefnalega athugasemdin sem mér sýnist Snorri hafa við svar mitt er að ég nefni ekki áhrif þess á íslenskuna að verulegur hluti fólks á vinnumarkaði er nú af erlendum uppruna – sem hann rekur væntanlega beint til EES-samningsins, þótt hann segi það ekki berum orðum. Mér er hins vegar ómögulegt að líta á þetta sem áhrif EES-aðildar á íslenska tungu. Með því væri í raun verið að gera því skóna að allan fólksflutning til landsins undanfarin 35 ár megi rekja til frjáls flæðis vinnuafls samkvæmt EES-samningnum – og allt erlent starfsfólk á íslenskum vinnumarkaði sé komið hingað vegna þessa frjálsa flæðis. En það er ekki svo. Í fyrsta lagi er meira en fjórðungur þeirra erlendu ríkisborgara sem hér búa frá löndum utan EES.

Í öðru lagi er fráleitt að ímynda sér að landið hefði verið nánast lokað fyrir innflutningi fólks undanfarin 35 ár ef EES-samningurinn hefði ekki komið til. Fólk hefur flutt hingað vegna þess að hér var vinnu að hafa – okkur vantaði fólk. Ef lokað hefði verið á innflutning fólks hefði ferðaþjónustan t.d. ekki getað blómstrað, enginn hagvöxtur hefði verið, og lífskjör hefðu rýrnað. Opnun á flæði vinnuafls til landsins var einfaldlega óhjákvæmileg þróun og hefði hlotið að verða þótt EES-samningurinn hefði ekki komið til. Að því leyti er þetta eins og áhrif internetsins og snjallsíma á íslensku sem eru auðvitað gífurleg og ekki síðri en áhrif fólksflutninga til landsins. Vegna þessa er ekki hægt að rekja einhver áhrif á íslensku beint til EES-aðildar.

Í viðtali í „Speglinum“ í Ríkisútvarpinu í gær þar sem rætt var um hugsanlegar aðildarviðræður Íslendinga við Evrópusambandið sagði forsætisráðherra: „Ég mun selja landið fokdýrt.“ Þetta orðalag hefur vakið mikla athygli og orðið ýmsum tilefni til hneykslunar. Það væri skiljanlegt ef merkingin hefði verið bókstafleg, eins og hún var í skilaboðunum sem Arnas Arnæus bað Jón Hreggviðsson fyrir til Íslands: „Þú getur sagt þeim frá mér að Ísland hafi ekki verið selt; ekki í þetta sinn.“ En augljóst var að forsætisráðherra notaði þetta orðalag ekki í bókstaflegri merkingu, enda er það vitanlega alþekkt að nota sambandið selja sig dýrt sem líkingu og þannig hefur hefur það verið mjög mikið notað, einkum í íþróttafréttum, í meira en sjötíu ár.

Þetta er augljóst af lýsingu sambandsins í Íslensku orðaneti þar sem m.a. eftirtalin orðasambönd eru tilgreind sem grannheiti („merkingarlega náskyldar flettur“) þess: leggja allt í sölurnar, berjast eins og ljón, láta hart mæta hörðu, leggja hart að sér, láta einskis ófreistað, gefa allt í leikinn. Í Þjóðviljanum 1952 segir: „Akranesi nægir því jafntefli við KR, og má því gera ráð fyrir að KR selji sig dýrt til að ná sigri.“ Í Morgunblaðinu 1958 segir: „Mikill hugur er í íslenzka liðinu, sem er ákveðið í að selja sig dýrt.“ Í Tímanum 1972 segir: „Það kom snemma í ljós í leiknum, að Borgnesingar ætluðu að selja sig dýrt.“ Í Dagfara 2002 segir: „Alþýðubandalagsmenn […] voru reiðubúnir að selja sig dýrt í hermálinu.“

En sambandið er líka notað í merkingunni 'fá mikið fyrir sinn snúð'. Í Morgunblaðinu 2000 segir: „Stefán gaf kost á stuðningi sínum en seldi sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2007 segir: „Hins vegar heldur Steingrímur öllum dyrum opnum og minnisstæð er yfirlýsing hans um að „selja sig dýrt“ varðandi stóriðjustoppið.“ Í DV 2010 segir: „Sigmundur Davíð mun að öllum líkindum selja sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2010 segir: „Jón Gnarr ku selja sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2018 segir: „Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, sagði í gær að Viðreisn myndi „selja sig dýrt“.“ Sambandið selja sig ódýrt kemur líka fyrir – í Alþýðublaðinu 1981 segir: „Hann bjargaði virkjunarfrumvarpi Hjörleifs fyrir horn, en seldi sig ódýrt.“

Áðurnefnda líkingu forsætisráðherra er því í raun hægt að skilja á tvo vegu – annars vegar að hún muni heyja harða baráttu fyrir hagsmunum Íslands í aðildarviðræðum, og hins vegar að hún muni sjá til þess að Ísland fái mikið út úr samningunum. Þetta tvennt getur vitaskuld ágætlega farið saman og skiptir í raun ekki máli í hvorri merkingunni líkingin var notuð – eða hvora merkinguna hlustendur lögðu í hana. Einhverjum getur auðvitað fundist þessi líking ósmekkleg og það er tilgangslaust að deila um smekk, en það sem skiptir máli er að í þessu samhengi er augljóslega um að ræða líkingu sem er alþekkt og hefur ekkert með sölu Íslands að gera í bókstaflegri merkingu. Gagnrýni sem byggist á bókstaflegum skilningi missir því marks.

Ég var að lesa Sjálfstætt fólk og rakst þar á setninguna „ekki örgrannt um, að annað veifið bærist frá þessu vesala líkamskríli ofur veikt mjæmt eða umr“. Ég kannaðist ekki við orðið umr enda er það sárasjaldgæft, en það er svo sem auðskilið í þessu samhengi. En út frá þessu fór ég að velta fyrir mér orðum af þessu tagi, þ.e. orðum sem enda á samhljóði + r. Slík orð voru mjög algeng í fornu máli eins og flestum er kunnugt – nafnorð eins og maðr, hestr, akr, lýsingarorð eins og góðr, fagr, ljótr o.fl. En á fjórtándu öld var skotið inn u á milli samhljóðs og r í enda orðs, og því höfum við nú myndirnar maður, hestur, akur, góður, fagur, ljótur o.s.frv. Því mætti búast við að orðið umr væri ekki til, heldur *umur, en sú mynd er ekki til svo að ég viti.

Þrátt fyrir þetta innskot eru nefnilega til fáein orð í málinu sem enda á samhljóði + r þótt tilvist sumra þeirra sé e.t.v. umdeilanleg. Þau orð af þessu tagi sem ég hef fundið heimildir um eru amr, bogr, flögr, glamr, hamr, klifr, kumr, pukr, sífr, snupr, sötr – og svo umr. Allt eru þetta nafnorð í hvorugkyni og öll mjög sjaldgæf – aðeins þrjú þeirra, bogr, klifr og kumr, eru flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru dæmi um þau öll nema pukr, snupr og sötr. Í málinu eru til sagnir sem eru samhljóma þessum orðum nema þær enda allar á -a – amra, bogra, flögra, glamra, hamra, klifra, kumra, pukra, sífra, snupra, sötra, umra. Augljóst er að nafnorðin eru mynduð af þessum sögnum með því að fella brott -a.

Áðurnefnt u-innskot var breyting sem var marga áratugi að ganga yfir, væntanlega eitthvað á aðra öld. En þótt yfirleitt sé gert ráð fyrir því að hún hafi tekið til allra orða sem enduðu á samhljóði + r eru ýmis dæmi um að einstök orð sleppi fram hjá slíkum altækum breytingum. Dæmi um þetta er þegar myndirnar spyrja og kyrr eru bornar fram spurja og kjur(r). Bókstafurinn y stóð áður fyrir sérstakt hljóð, annað en i, en ekki var langt á milli þessara hljóða og þau runnu síðan saman. Útkoman varð yfirleitt i, þ.e. sama hljóð og i hafði staðið fyrir, en í fáeinum tilvikum rann y ekki saman við i heldur við u sem var einnig líkt hljóð en á annan hátt. Ekki er útilokað að einhver þeirra orða sem hér um ræðir falli undir þetta.

En einnig er hugsanlegt að sú tilhneiging sem olli breytingunni hverfi úr málinu þegar breytingin er gengin yfir, þannig að orð sem koma seinna inn í málið verði ekki fyrir áhrifum. Dæmi um þetta er þegar langt ll breyttist í dl, eins og í hella, pallur o.fl. – sú breyting verður ekki í yngri tökuorðum eins og ball, trilla, halló o.s.frv. Annað dæmi er að sambandið vá breyttist í vo í öllum orðum þar sem það kom fyrir – váru > voru, svá > svo o.s.frv. En á seinni árum hafa ýmis orð með vá verið tekin upp í málinu, svo sem vá, vátrygging, kvár o.fl. – tilhneiging til umræddrar breytingar er löngu horfin. Það er trúlegt að flest þeirra orða sem hér eru nefnd hafi komið til eftir daga u-innskotsins og það skýri að þau skulu geta verið til.

En eftir sem áður eru samhljóðasambönd sem enda á -r í enda orðs óþjál í framburði og því tilheiging til að forðast þau. Af flestum áðurnefndra orða hafa því orðið til hliðarmyndir þar sem u hefur verið skotið inn – amur, bogur, flögur, glamur, klifur, kumur, pukur, sífur, sötur, en ég hef ekki fundið dæmi um *hamur, *snupur, *umur. Hins vegar reynir nær eingöngu á þetta í nefnifalli og þolfalli eintölu án greinis, vegna þess að í öðrum myndum bætist við ending og -r stendur þá ekki síðast. Myndin (í) pukri getur t.d. bæði verið af pukr og pukur því að sérhljóð í öðru atkvæði fellur brott ef endingin hefst á sérhljóði. Reyndar kemur munur líka fram í eignarfalli sem ætti að vera *pukrs af pukr en slíkar myndir virðast aldrei koma fyrir.

Áðan var spurt í „Málspjalli“ um orðið sjóðblautur sem fyrirspyrjandi sagði notað í fjölskyldu sinni en virtist fáum kunnugt. Þetta orð er ekki að finna í neinum orðabókum og ég finn aðeins eitt dæmi um það á netinu – úr kynningu á þætti í hlaðvarpinu „Trivíaleikarnir“ þar sem segir: „Í sjóðblautt stúdíóið mættu Arnór Steinn, Jón Hlífar, Kristján og Ingi.“ Mér finnst ég þó kannast við orðið, t.d. í setningum eins og það var sjóðblautt á í morgun, og í umræðum um þetta töldu fleiri sig þekkja orðið þótt öðrum fyndist líklegt að átt væri við orðið sjóblautur sem vissulega er til og algengt enda mjög gagnsætt. Það má líka búast við því að önghljóð eins og ð  verði oft mjög veikt í framburði inni í orði þannig að munur á sjóblautt og sjóðblautt er lítill.

En þótt sjóðblautur kunni vissulega í einhverjum tilvikum að vera misheyrn eða misskilningur fyrir sjóblautur þá er sjóðblautur ekkert fráleitt orð því að sjóð- er stundum notað sem áhersluforliður, leiddur af sögninni sjóða, eins og fram kemur í Íslenskri orðsifjabók. Orðið sjóðillur er flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og sjóðfróður er í Íslensku orðaneti en í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er auk þess að finna orðin sjóðdrukkinn, sjóðfullur, sjóðkvikur, sjóðmildur, sjóðnæmur, sjóðvitlaus og sjóðvondur. Þar að auki eru svo orð þar sem færa má rök fyrir því að sjóð- sé ekki bara notað til áherslu heldur hafi einnig að einhverju leyti bókstaflega merkingu – orð eins og sjóðbullandi, sjóðglóandi, sjóðheitur, sjóðvellandi og fleiri.

Þótt lítill vafi sé á að sjóð- sé áhersluforliður í flestum áðurnefndra orða og kominn af sögninni sjóða hafa orðin sjóðfróður og sjóðnæmur nokkra sérstöðu. Þau eiga sér bæði hliðarmyndir án ð – sjófróður og sjónæmur. Merking þeirra mynda virðist vera sú sama og í myndunum með ð, en hugrenningatengslin eru e.t.v. önnur. Orðið fræðasjór er til í merkingunni 'fróðleiksmaður', sem og sambandið hafsjór af fróðleik, og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjófróður við það – og hugsanlega einnig sjónæmur vegna merkingarskyldleika. En orðið fræðasjóður er líka til í sömu merkingu og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjóðfróður – og hugsanlega einnig sjóðnæmur – við það. Eftir sem áður hefur sjóð- greinileg áhersluhlutverk í þessum orðum.

Það er vissulega líka hægt að halda því fram að sjóð- hafi að einhverju leyti bókstaflega (en þó yfirfærða) merkingu, auk áherslumerkingarinnar, í orðunum sjóðillur og sjóðvondur – það er talað um að það sjóði á einhverjum af reiði og reiðin sjóði (niðri) í einhverjum. En í orðum eins og sjóðdrukkinn, sjóðkvikur, sjóðmildur og sjóðvitlaus virðist sjóð- eingöngu hafa áhersluhlutverk. Þar að auki er lýsingarhátturinn sjóðandi oft notaður til áherslu, einkum með sömu lýsingarorðum og sjóð- en einnig stundum með öðrum (sjóðandi hræddur, sjóðandi áhyggjufullur, sjóðandi sætur, sjóðandi viljugur o.fl.) Það verður því ekki séð að neitt sé því til fyrirstöðu að nota það með áherslumerkingu í samsetningunni sjóðblautur.

Í morgun rak ég augun í fyrirsögnina „Evrópumeistararnir bíða Íslandi“ á vef Ríkisútvarpsins. Nú tekur sögnin bíða venjulega ekki með sér þágufallsandlag heldur annaðhvort eignarfallsandlag, bíða Íslands, eða forsetningarlið með þágufalli, bíða eftir Íslandi. Ég hélt því fyrst að þarna væri einfaldlega um að ræða hroðvirkni eða fljótfærnisvillu þar sem forsetningin eftir hefði fallið niður og þágufallið því lent beint á eftir sögninni – og reyndar hefur fyrirsögninni nú verið breytt í „Evrópumeistarararnir bíða Íslands.“ En við nánari athugun kom í ljós að setningar hliðstæðar upphaflegri fyrirsögn eru ekki einsdæmi – ég fann hundruð dæma um bíða með þágufalli, mun fleiri en svo að hægt sé að afgreiða þau öll sem fljótfærnisvillur.

Elstu dæmi sem ég finn um þágufallsandlag eru síðan upp úr aldamótum. Á Hugi.is 2003 segir: „þeim beið ekkert nema dauðin.“ Á Bland.is 2004 segir: „þegar hann kom heim eftir mánaðar ferð beið honum önnur milla.“ Á fótbolti.net 2004 segir: „Þegar að Flores mætti til vinnu í morgun þá beið honum uppsagnarbréfið.“ Á Hugi.is 2005 segir: „hann var að verða forvitinn hvað beið honum lengra niður ganginn.“ Í Vísi.is 2008 segir: „Á morgun bíða henni erfiðir andstæðingar.“ Í DV 2010 segir: „Stöðumælaverðir vinna nú að því að skrifa sektarmiða sem bíða þeim Þjóðfundargestum sem lögðu ólöglega í morgun.“ Á Eyjunni 2010 segir: „Hartnær fimm hundruð mál bíða þeim aðila er tekur við nýju starfi umboðsmanns skuldara.“

Dæmin um þágufallsandlag í Risamálheildinni skipta hundruðum, og mér fannst athyglisvert að dæmin voru ekki síður úr fjölmiðum en af samfélagsmiðlum. Það er meira að segja hægt að finna dæmi alveg hliðstæð áðurnefndri fyrirsögn, sem bendir ótvírætt til þess að hún sýni málbreytingu í uppsiglingu frekar en hroðvirkni. Í Vísi 2011 segir: „Sterk lið bíða Íslandi í 16-liða úrslitunum.“ Á mbl.is 2021 segir: „því bíða Íslandi erfiðir leikir.“ Í Vísi 2019 segir: „Verkefnið sem beið Blikum var ekki af minni gráðunni.“ Á mbl.is 2018 segir: „FH-ingar bíða KR-ingum í næstu umferð.“ Á fótbolti.net 2019 segir: „það beið Skotum því ansi stórt verkefni fyrir síðari hálfleikinn.“ Í Vísi 2018 segir: „Það beið Selfyssingum erfitt verkefni í kvöld.“

Sagnir sem taka eignarfallsandlag eru sárafáar – þær helstu eru sakna, gæta, spyrja, óska og bíða. Þrjár þær síðarnefndu geta tekið forsetningarlið í stað andlags – spyrja um, óska eftir og bíða eftir. Vegna lágrar tíðni eignarfallsandlaga má búast við því að þau sýni tilhneigingu til að breytast. Fallstjórn sagna er ekki meitluð í stein og fjölmörg dæmi þess á öllum tímum að hún hafi breyst án þess að það skaði málið nokkurn skapaðan hlut. Ég hef þess vegna yfirleitt ekki talið ástæðu til að amast við slíkum breytingum, hvað þá að berjast gegn þeim. En í þessu tilviki gegnir aðeins öðru máli, einmitt vegna þess að eignarfallið á undir högg að sækja. Fækkun sagna sem taka eignarfallsandlag myndi veikja það enn. Höldum í eignarfallið með bíða.

Í fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins í dag segir „Varar við mannúðarhamförum í Líbanon“ og í fréttinni segir: „Nawaf Salam, forsætisráðherra Líbanons, telur að mannúðarhamfarir séu yfirvofandi í landinu.“ Í ýmsum erlendum miðlum er haft eftir forsætisráðherranum að „a humanitarian disaster is looming“ og augljóst að mannúðarhamfarir er þýðing á humanitarian disaster. Ég hafði ekki séð þetta orð fyrr en fann fáein dæmi um það á netinu, það elsta á mbl.is 2016 þar sem talað er um að „kljást við mannúðarhamfarir áður en þær verða að innflytjendakrísum“. Í Vísi 2018 segir: „Með því vill ráðherrann forða mannúðarhamförum.“ Á mbl.is 2023 segir: „Íbúar Gasasvæðisins eru staddir „mitt í epískum mannúðarhamförum“.“

Ég hef áður skrifað um skyldar samsetningar, þ. á m. mannúðarkrísa sem er þýðing á humanitarian crisis og hefur svipaða merkingu og humanitarian disaster þótt það seinna sé kannski sterkara. Þar benti ég á að það er mjög óheppilegt að nota orðið mannúð í þessum samsetningum. Orðið mannúðarkrísa er þó skömminni til skárra en mannúðarhamfarir – það má réttlæta með því að benda á að það vísar vissulega til ástands þar sem mannúð á undir högg að sækja, er í krísu. En mannúðarhamfarir gengur hreinlega ekki upp – það er beinlínis röng þýðing. Orðið mannúð er skýrt 'umhyggja fyrir öðrum (gagnvart erfiðum aðstæðum)' í Íslenskri nútímamálsorðabók og erfitt að sjá hvernig það getur átt við í tengslum við hamfarir.

Það má fullyrða að það er óhugsandi að orð eins og mannúðarhamfarir gæti verið sjálfsprottið, án erlendrar fyrirmyndar – engum dytti nokkru sinni í hug að búa slíkt orð til. En fréttafólki er samt vorkunn, því að hér er nefnilega þversögn: Við erum í svo miklum tengslum við hinn enskumælandi heim að það eru allar líkur á að við höfum rekist á sambandið humanitarian disaster og áttað okkur á merkingu þess. Þess vegna er ekki bara einfaldast og þægilegast að þýða það beint, heldur má færa rök að því að það sé greiði við hlustendur eða lesendur að koma með íslenskt orð sem líkur eru á að skiljist strax vegna augljósra tengsla við enska sambandið, í stað þess að reyna að koma með íslenskt nýyrði sem fólk þekkir ekki og áttar sig ekki á.

En þótt humanity geti vissulega merkt 'mannúð' er mjög hæpið og eiginlega alrangt að þýða humanitarian sem mannúðar- í þessu samhengi. En það hefur lengi verið gert í orðinu mannúðaraðstoð sem er þýðing á humanitarian aid þannig að málnotendur kannast við það. Mér finnst mannúðarhamfarir samt afleitt orð af ýmsum ástæðum – fyrir utan að vera röng þýðing og setja saman orðhluta sem passa illa saman merkingarlega er það langt og stirt. Ég hef lagt til að orðið mennska sé notað fyrir humanitarian í þessu samhengi – humanitarian crisis sé kallað mennskuvoði (mennskuvá kæmi líka til greina) og humanitarian disaster gæti þá t.d. heitið mennskuhörmungar – þær hörmungar sem dynja yfir mennskuna.

Í dag fór fram á Alþingi sérstök umræða um stöðu íslenskrar tungu að frumkvæði Bryndísar Haraldsdóttur þingmanns Sjálfstæðisflokksins og með þátttöku níu annarra þingmanna úr öllum flokkum, þar á meðal Loga Einarssonar menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra sem var til andsvara. Þetta var að mestu leyti góð og málefnaleg umræða og ég get tekið undir mjög margt af því sem þar kom fram, og vek athygli á því sem Jón Gnarr sagði: „Það sem mér finnst einna alvarlegast með íslenskuna er hvað hún er orðin pólitísk. Hún er orðin pólitískt verkfæri og hefur verið notuð á pólitískan hátt og jafnvel misnotuð. Þeir sem stjórna tungumálinu stjórna fólkinu sem neyðist til að nota tungumálið, þannig að hún er líka valdatæki.“

En það er óhjákvæmilegt að gera athugasemd við málflutning Snorra Mássonar sem telur það klisjukenndan málflutning „að íslenskan sé lykill að atvinnulífi og lykill að samfélagi fyrir fólk“ og sagði: „Þetta er ekki meiri lykill að samfélaginu en svo að bara fimmti hver útlendingur sem hingað hefur flust hefur lagt það á sig að læra íslensku, þannig að hún er ekki þessi lykill að samfélaginu sem hún ætti þó að vera.“ Íslenskan er vissulega ekki lykill að láglaunastörfum sem margir innflytjendur eru fastir í vegna ónógrar íslenskukunnáttu, en hún er hins vegar lykill að því að fjöldi innflytjenda geti sinnt störfum sem þeir hafa menntun og reynslu til, og hún er líka lykill að þátttöku í stjórnmálum og lýðræðislegri umræðu. Fólk þarf að fá þennan lykil.

Það er líka í meira lagi vafasamt að segja „bara fimmti hver útlendingur sem hingað hefur flust hefur lagt það á sig að læra íslensku“. Þar er vitnað í skýrslu OECD frá 2024 þar sem fram kom að um 19% innflytjenda telja sig vera sæmilega færa eða fullfæra í íslensku. En það er ljóst að mun stærri hluti innflytjenda hefur stundað eitthvert íslenskunám án þess að hafa náð nægilegri færni í málinu. Hér verður að taka tillit til þess að verulegur hluti innflytjenda hefur komið til landsins á fáum síðustu árum og hefur ekki haft langan tíma til að ná færni í málinu. Þar að auki er þetta byggt á sjálfsmati fólks og leiða má líkur að því að viðbrögð Íslendinga við ófullkominni íslensku leiði oft til þess að innflytjendur dæmi eigin kunnáttu í málinu of hart.

Það versta í þessari ræðu var samt það sem var sagt um börn innflytjenda: „Það sama gildir um unga fólkið, þar heyrir maður af fjölda útlenskra barna sem eru í skólakerfinu og þrífast auðvitað alls ekki alveg fullkomlega án íslensku en leggja það ekki almennilega á sig.“ Seinasti hlutinn þarna, „en leggja það ekki almennilega á sig“, ber vott um einstakt tillitsleysi og skilningsleysi á aðstæðum þessara barna. Ábyrgðinni er varpað algerlega á börnin, án þess að velta því fyrir sér hvort þau fái nægan stuðning í skólanum og án þess að tekið sé tillit til þess að foreldrarnir hafa oft ekki tök á að liðsinna þeim í íslenskunámi vegna ónógrar íslenskukunnáttu. Nei, það eru börnin sem nenna ekki að leggja á sig að læra íslensku. Þetta er óboðlegur málflutningur.

Snorri segir líka: „Viðhorfið í þessari umræðu um íslenskuna hefur lengi verið að kröfur séu af hinu illa og þær séu vafasamar og afar vandmeðfarnar.“ Ég veit ekki á hverju sú fullyrðing byggist að kröfur um íslenskukunnáttu séu af hinu illa eða vafasamar – ég hef a.m.k. ekki séð því haldið fram. Hins vegar er rétt að þær eru vandmeðfarnar, og það hef ég oft bent á – þær verða að vera sanngjarnar og málefnalegar og það verður að gera fólki kleift að uppfylla þær. Ég tek þess vegna undir með Snorra þegar hann segir: „Það má fara saman við framboð af íslenskuþjálfun og íslenskukennslu; hvatar og kröfur og framboð af stuðningi er leiðin fram á við.“ Það er meginatriði að þetta fari saman – kröfur án hvata og stuðnings eru óraunhæfar.

Orðið frábending hefur verið til umræðu í málfarshópum síðustu daga eftir að það kom fyrir í umræðu í framhaldi af umfjöllun um einhverfu í þættinum „Kveik“ í Ríkissjónvarpinu. Mörgum kom orðið ókunnuglega fyrir sjónir og flettu því upp í Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem það er skýrt 'ábending um e-ð sem ber að forðast (lyf)' og í Málfarsbankanum segir: „Orðið frábending merkir: meinbugur á notkun lyfs eða framkvæmd aðgerðar.“ Í viðtali í Ríkisútvarpinu við formann Einhverfusamtakanna sagði hún: „Þau nota hins vegar orðavalið frábending. Að einhverfa sé frábending í teymi.“ Fréttamaður spyr: „Hvað er frábending?“ og svarið er „Fínt orð til að segja; þú átt ekki heima hér, farðu eitthvert annað.“

Annars staðar hef ég séð því haldið fram að frábending merki einfaldlega 'brottvísun' eða 'höfnun'. En þótt orðið sé sjaldséð í venjulegu máli er það langt frá því að vera nýtt. Elstu dæmi um það eru í Læknablaðinu 1967 þar sem segir í auglýsingu: „Frábendingar (contraindicationes).“ Í „Íðorðasafni lækna“ í Íðorðabankanum er orðið einmitt notað sem þýðing á contraindication í ensku og skilgreint 'Atriði eða ástand sem gerir notkun tiltekinnar meðferðar eða aðgerðar varasama eða óæskilega'. Hin faglega merking er því talsvert víðari en bæði Íslensk nútímamálsorðabók og Málfarsbankinn gera ráð fyrir – vísar ekki bara til lyfja eða aðgerða, heldur einnig til hvers kyns meðferðar, og það er sú merking sem hér er um að ræða.

Þetta kemur t.d. fram í viðtali við forstjóra Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins í Ríkisútvarpinu þar sem hún var spurð „En það er þá rétt að einhverfum einstaklingum hefur verið vísað frá þjónustunni?“ og svaraði: „Það var þannig í upphafi að þá var einhverfa frábending en það er ekki lengur.“ Hún segir jafnframt að það hafi ekki verið þannig „að fólki með einhverfu hafi sjálfkrafa verið vísað frá, heldur hafi hver beiðni verið metin.“ Í svari til fréttastofu Ríkisútvarpsins frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins segir: „Frábendingarnar voru byggðar á því mati að ekki væri nægjanleg sérþekking á vanda einstaklinga hverju sinni.“ Þarna er skýrt að byggt er á því að sú meðferð sem um ræðir henti ekki fólki með einhverfu.

Það er einmitt ástæðan fyrir því að ekki er hægt að tala einfaldlega um brottvísun og vísa brott –  eins og hér hefur verið útskýrt er merkingin ekki sú sama. Orðið frábending er reyndar alls ekki sjaldgæft ef marka má tímarit.is – þar eru hátt í sjö þúsund dæmi um það. En hátt í níu tíundu af þeim eru úr Læknablaðinu og öðrum tímaritum á sviði heilbrigðismála – orðið er sem sé fyrst og fremst íðorð en hefur ekki verið mikið notað í almennu máli og þess vegna skiljanlegt að mörgum finnist það framandi. Notkun þess í því samhengi sem um ræðir á samt fullan rétt á sér, en hitt er annað mál að þarna getur verið vandrataður millivegur þegar fagfólk beinir orðum sínum til almennings – þá getur oft verið skynsamlegt að reyna að komast hjá notkun íðorða.

Stundum notum við tvö eða fleiri lýsingarorð hvort/hvert á eftir öðru með sama nafnorðinu – gömul og snjáð flík, skemmtileg ung þýsk kona, o.s.frv. En geta þessi lýsingarorð staðið í hvaða röð sem er? Því er haldið fram að enskum lýsingarorðum megi skipta í eftirfarandi tíu merkingarflokka sem standi í þessari röð: (1) skoðun (óvenjulegur, fallegur, indæll); (2) stærð (feitur, lítill, hár); (3) útlitseiginleikar (hrjúfur, horaður, draslaralegur); (4) lögun (kringlóttur, ferkantaður, hnöttóttur); (5) aldur (ungur, gamall, unglegur); (6) litur (blár, rauður, bleikur); (7) uppruni (borgfirskur, hollenskur, tyrkneskur); (8) efni (málmur, viður, plast); (9) gerð (fjölnota, U-laga, marghliða); (10) tilgangur (þrifa(tæki), smíða(tól), eldunar(áhald)).

Eins og þarna er sýnt notar íslenska yfirleitt fremur samsetningar en lýsingarorð fyrir síðasta flokkinn. En hugmyndin er sem sé sú að þegar tvö eða fleiri lýsingarorð standa saman fylgi þau þessari röð ef ekkert sérstakt kemur til sem hefur áhrif á röðina – við segjum glæsilegur (1) stór (2) ungur (5) rauður (6) skagfirskur (7) alhliða (9) gæðingur. Auðvitað eru runurnar sjaldnast svona langar og engin leið að nota orð úr öllum flokkum saman í einum lið. Röðin getur breyst ef sérstök áhersla er lögð á eitthvert þessara atriða og eins geta stofnsérhljóð lýsingarorðanna skipt máli – það er þekkt að í ýmsum orðapörum standa orð með nálægu sérhljóði á undan fjarlægu í fjölda mála. Dæmi um það eru ding – dong, ping – pong, tik – tak, tik – tok o.s.frv.

Athugið að þetta eru óskráðar reglur sem þau sem eiga ensku að móðurmáli fylgja meira og minna ómeðvitað, án þess að þeim hafi nokkurn tíma verið kenndar þær. Spurningin er nú hvort svipaðar reglur, eða einhverjar allt aðrar, gildi í íslensku – eða gilda kannski engar sérstakar reglur um röð íslenskra lýsingarorða? Eiga þessir flokkar við í íslensku eða er flokkaskiptingin þar kannski allt önnur? Þetta hefur lítið verið skoðað eftir því sem ég best veit en í fljótu bragði virðast orð úr fyrsta flokki, „skoðun“, oft koma á eftir ýmsum öðrum. Við segjum stór (2) og sterkur (1) frekar en sterkur og stór, lítill (2) og ljótur (1) frekar en ljótur og lítill, ungur (5) og fallegur (1) frekar en fallegur og ungur, gamall (5) og góður (1) frekar en góður og gamall.

Í öllum þessum dæmum er fyrra parið margfalt algengara en það seinna, bæði á tímarit.is og í Risamálheildinni. Þarna getur auðvitað fleira komið til og haft áhrif á röðina, svo sem stofnsérhljóð orðanna og atkvæðafjöldi. Hvað sem því líður er ljóst að við höfum einhverja ómeðvitaða tilfinningu fyrir þessu án þess að okkur hafi verið kennt þetta – það getur ekki verið tilviljun að meira en fjörutíu sinnum fleiri dæmi eru um stór og sterkur en um sterkur og stór á tímarit.is. En þessi pör eru öll mjög algeng og vegna þess hversu oft við heyrum þau er eðlilegt að við tileinkum okkur reglur um röð þeirra. Spurningin er hins vegar hvort við höfum tilfinningu fyrir eðlilegri röð sjaldgæfari orða – tilfinningu sem byggist á merkingu þeirra.

Ómeðvitaðar reglur af þessu tagi þróast smátt og smátt á löngum tíma og þótt íslenska og enska séu skyld tungumál eru á annað þúsund ár síðan þau greindust að og engin sérstök ástæða til að ætla að sama flokkaskipting og röð eigi við í báðum málum. Flokkunin og röðin hér að framan er því sett fyrst og fremst til gamans, til að þið getið sjálf borið hana saman við málkennd ykkar. En hvernig sem þessu er háttað í íslensku er ljóst að við kunnum – ómeðvitað – alls konar reglur sambærilegar reglur sem við beitum í málnotkun okkar án þess að gera okkur grein fyrir því. Til að við tileinkum okkur slíkar ómeðvitaðar reglur þurfum við að lifa og hrærast í auðugu málumhverfi og þess vegna skiptir máli að hlusta sem mest á íslensku, tala hana, lesa og skrifa.