Eiríkur Rögnvaldsson

Áðan var spurt í „Málspjalli“ um orðið sjóðblautur sem fyrirspyrjandi sagði notað í fjölskyldu sinni en virtist fáum kunnugt. Þetta orð er ekki að finna í neinum orðabókum og ég finn aðeins eitt dæmi um það á netinu – úr kynningu á þætti í hlaðvarpinu „Trivíaleikarnir“ þar sem segir: „Í sjóðblautt stúdíóið mættu Arnór Steinn, Jón Hlífar, Kristján og Ingi.“ Mér finnst ég þó kannast við orðið, t.d. í setningum eins og það var sjóðblautt á í morgun, og í umræðum um þetta töldu fleiri sig þekkja orðið þótt öðrum fyndist líklegt að átt væri við orðið sjóblautur sem vissulega er til og algengt enda mjög gagnsætt. Það má líka búast við því að önghljóð eins og ð  verði oft mjög veikt í framburði inni í orði þannig að munur á sjóblautt og sjóðblautt er lítill.

En þótt sjóðblautur kunni vissulega í einhverjum tilvikum að vera misheyrn eða misskilningur fyrir sjóblautur þá er sjóðblautur ekkert fráleitt orð því að sjóð- er stundum notað sem áhersluforliður, leiddur af sögninni sjóða, eins og fram kemur í Íslenskri orðsifjabók. Orðið sjóðillur er flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og sjóðfróður er í Íslensku orðaneti en í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er auk þess að finna orðin sjóðdrukkinn, sjóðfullur, sjóðkvikur, sjóðmildur, sjóðnæmur, sjóðvitlaus og sjóðvondur. Þar að auki eru svo orð þar sem færa má rök fyrir því að sjóð- sé ekki bara notað til áherslu heldur hafi einnig að einhverju leyti bókstaflega merkingu – orð eins og sjóðbullandi, sjóðglóandi, sjóðheitur, sjóðvellandi og fleiri.

Þótt lítill vafi sé á að sjóð- sé áhersluforliður í flestum áðurnefndra orða og kominn af sögninni sjóða hafa orðin sjóðfróður og sjóðnæmur nokkra sérstöðu. Þau eiga sér bæði hliðarmyndir án ð – sjófróður og sjónæmur. Merking þeirra mynda virðist vera sú sama og í myndunum með ð, en hugrenningatengslin eru e.t.v. önnur. Orðið fræðasjór er til í merkingunni 'fróðleiksmaður', sem og sambandið hafsjór af fróðleik, og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjófróður við það – og hugsanlega einnig sjónæmur vegna merkingarskyldleika. En orðið fræðasjóður er líka til í sömu merkingu og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjóðfróður – og hugsanlega einnig sjóðnæmur – við það. Eftir sem áður hefur sjóð- greinileg áhersluhlutverk í þessum orðum.

Það er vissulega líka hægt að halda því fram að sjóð- hafi að einhverju leyti bókstaflega (en þó yfirfærða) merkingu, auk áherslumerkingarinnar, í orðunum sjóðillur og sjóðvondur – það er talað um að það sjóði á einhverjum af reiði og reiðin sjóði (niðri) í einhverjum. En í orðum eins og sjóðdrukkinn, sjóðkvikur, sjóðmildur og sjóðvitlaus virðist sjóð- eingöngu hafa áhersluhlutverk. Þar að auki er lýsingarhátturinn sjóðandi oft notaður til áherslu, einkum með sömu lýsingarorðum og sjóð- en einnig stundum með öðrum (sjóðandi hræddur, sjóðandi áhyggjufullur, sjóðandi sætur, sjóðandi viljugur o.fl.) Það verður því ekki séð að neitt sé því til fyrirstöðu að nota það með áherslumerkingu í samsetningunni sjóðblautur.

Í morgun rak ég augun í fyrirsögnina „Evrópumeistararnir bíða Íslandi“ á vef Ríkisútvarpsins. Nú tekur sögnin bíða venjulega ekki með sér þágufallsandlag heldur annaðhvort eignarfallsandlag, bíða Íslands, eða forsetningarlið með þágufalli, bíða eftir Íslandi. Ég hélt því fyrst að þarna væri einfaldlega um að ræða hroðvirkni eða fljótfærnisvillu þar sem forsetningin eftir hefði fallið niður og þágufallið því lent beint á eftir sögninni – og reyndar hefur fyrirsögninni nú verið breytt í „Evrópumeistarararnir bíða Íslands.“ En við nánari athugun kom í ljós að setningar hliðstæðar upphaflegri fyrirsögn eru ekki einsdæmi – ég fann hundruð dæma um bíða með þágufalli, mun fleiri en svo að hægt sé að afgreiða þau öll sem fljótfærnisvillur.

Elstu dæmi sem ég finn um þágufallsandlag eru síðan upp úr aldamótum. Á Hugi.is 2003 segir: „þeim beið ekkert nema dauðin.“ Á Bland.is 2004 segir: „þegar hann kom heim eftir mánaðar ferð beið honum önnur milla.“ Á fótbolti.net 2004 segir: „Þegar að Flores mætti til vinnu í morgun þá beið honum uppsagnarbréfið.“ Á Hugi.is 2005 segir: „hann var að verða forvitinn hvað beið honum lengra niður ganginn.“ Í Vísi.is 2008 segir: „Á morgun bíða henni erfiðir andstæðingar.“ Í DV 2010 segir: „Stöðumælaverðir vinna nú að því að skrifa sektarmiða sem bíða þeim Þjóðfundargestum sem lögðu ólöglega í morgun.“ Á Eyjunni 2010 segir: „Hartnær fimm hundruð mál bíða þeim aðila er tekur við nýju starfi umboðsmanns skuldara.“

Dæmin um þágufallsandlag í Risamálheildinni skipta hundruðum, og mér fannst athyglisvert að dæmin voru ekki síður úr fjölmiðum en af samfélagsmiðlum. Það er meira að segja hægt að finna dæmi alveg hliðstæð áðurnefndri fyrirsögn, sem bendir ótvírætt til þess að hún sýni málbreytingu í uppsiglingu frekar en hroðvirkni. Í Vísi 2011 segir: „Sterk lið bíða Íslandi í 16-liða úrslitunum.“ Á mbl.is 2021 segir: „því bíða Íslandi erfiðir leikir.“ Í Vísi 2019 segir: „Verkefnið sem beið Blikum var ekki af minni gráðunni.“ Á mbl.is 2018 segir: „FH-ingar bíða KR-ingum í næstu umferð.“ Á fótbolti.net 2019 segir: „það beið Skotum því ansi stórt verkefni fyrir síðari hálfleikinn.“ Í Vísi 2018 segir: „Það beið Selfyssingum erfitt verkefni í kvöld.“

Sagnir sem taka eignarfallsandlag eru sárafáar – þær helstu eru sakna, gæta, spyrja, óska og bíða. Þrjár þær síðarnefndu geta tekið forsetningarlið í stað andlags – spyrja um, óska eftir og bíða eftir. Vegna lágrar tíðni eignarfallsandlaga má búast við því að þau sýni tilhneigingu til að breytast. Fallstjórn sagna er ekki meitluð í stein og fjölmörg dæmi þess á öllum tímum að hún hafi breyst án þess að það skaði málið nokkurn skapaðan hlut. Ég hef þess vegna yfirleitt ekki talið ástæðu til að amast við slíkum breytingum, hvað þá að berjast gegn þeim. En í þessu tilviki gegnir aðeins öðru máli, einmitt vegna þess að eignarfallið á undir högg að sækja. Fækkun sagna sem taka eignarfallsandlag myndi veikja það enn. Höldum í eignarfallið með bíða.

Í fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins í dag segir „Varar við mannúðarhamförum í Líbanon“ og í fréttinni segir: „Nawaf Salam, forsætisráðherra Líbanons, telur að mannúðarhamfarir séu yfirvofandi í landinu.“ Í ýmsum erlendum miðlum er haft eftir forsætisráðherranum að „a humanitarian disaster is looming“ og augljóst að mannúðarhamfarir er þýðing á humanitarian disaster. Ég hafði ekki séð þetta orð fyrr en fann fáein dæmi um það á netinu, það elsta á mbl.is 2016 þar sem talað er um að „kljást við mannúðarhamfarir áður en þær verða að innflytjendakrísum“. Í Vísi 2018 segir: „Með því vill ráðherrann forða mannúðarhamförum.“ Á mbl.is 2023 segir: „Íbúar Gasasvæðisins eru staddir „mitt í epískum mannúðarhamförum“.“

Ég hef áður skrifað um skyldar samsetningar, þ. á m. mannúðarkrísa sem er þýðing á humanitarian crisis og hefur svipaða merkingu og humanitarian disaster þótt það seinna sé kannski sterkara. Þar benti ég á að það er mjög óheppilegt að nota orðið mannúð í þessum samsetningum. Orðið mannúðarkrísa er þó skömminni til skárra en mannúðarhamfarir – það má réttlæta með því að benda á að það vísar vissulega til ástands þar sem mannúð á undir högg að sækja, er í krísu. En mannúðarhamfarir gengur hreinlega ekki upp – það er beinlínis röng þýðing. Orðið mannúð er skýrt 'umhyggja fyrir öðrum (gagnvart erfiðum aðstæðum)' í Íslenskri nútímamálsorðabók og erfitt að sjá hvernig það getur átt við í tengslum við hamfarir.

Það má fullyrða að það er óhugsandi að orð eins og mannúðarhamfarir gæti verið sjálfsprottið, án erlendrar fyrirmyndar – engum dytti nokkru sinni í hug að búa slíkt orð til. En fréttafólki er samt vorkunn, því að hér er nefnilega þversögn: Við erum í svo miklum tengslum við hinn enskumælandi heim að það eru allar líkur á að við höfum rekist á sambandið humanitarian disaster og áttað okkur á merkingu þess. Þess vegna er ekki bara einfaldast og þægilegast að þýða það beint, heldur má færa rök að því að það sé greiði við hlustendur eða lesendur að koma með íslenskt orð sem líkur eru á að skiljist strax vegna augljósra tengsla við enska sambandið, í stað þess að reyna að koma með íslenskt nýyrði sem fólk þekkir ekki og áttar sig ekki á.

En þótt humanity geti vissulega merkt 'mannúð' er mjög hæpið og eiginlega alrangt að þýða humanitarian sem mannúðar- í þessu samhengi. En það hefur lengi verið gert í orðinu mannúðaraðstoð sem er þýðing á humanitarian aid þannig að málnotendur kannast við það. Mér finnst mannúðarhamfarir samt afleitt orð af ýmsum ástæðum – fyrir utan að vera röng þýðing og setja saman orðhluta sem passa illa saman merkingarlega er það langt og stirt. Ég hef lagt til að orðið mennska sé notað fyrir humanitarian í þessu samhengi – humanitarian crisis sé kallað mennskuvoði (mennskuvá kæmi líka til greina) og humanitarian disaster gæti þá t.d. heitið mennskuhörmungar – þær hörmungar sem dynja yfir mennskuna.

Í dag fór fram á Alþingi sérstök umræða um stöðu íslenskrar tungu að frumkvæði Bryndísar Haraldsdóttur þingmanns Sjálfstæðisflokksins og með þátttöku níu annarra þingmanna úr öllum flokkum, þar á meðal Loga Einarssonar menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra sem var til andsvara. Þetta var að mestu leyti góð og málefnaleg umræða og ég get tekið undir mjög margt af því sem þar kom fram, og vek athygli á því sem Jón Gnarr sagði: „Það sem mér finnst einna alvarlegast með íslenskuna er hvað hún er orðin pólitísk. Hún er orðin pólitískt verkfæri og hefur verið notuð á pólitískan hátt og jafnvel misnotuð. Þeir sem stjórna tungumálinu stjórna fólkinu sem neyðist til að nota tungumálið, þannig að hún er líka valdatæki.“

En það er óhjákvæmilegt að gera athugasemd við málflutning Snorra Mássonar sem telur það klisjukenndan málflutning „að íslenskan sé lykill að atvinnulífi og lykill að samfélagi fyrir fólk“ og sagði: „Þetta er ekki meiri lykill að samfélaginu en svo að bara fimmti hver útlendingur sem hingað hefur flust hefur lagt það á sig að læra íslensku, þannig að hún er ekki þessi lykill að samfélaginu sem hún ætti þó að vera.“ Íslenskan er vissulega ekki lykill að láglaunastörfum sem margir innflytjendur eru fastir í vegna ónógrar íslenskukunnáttu, en hún er hins vegar lykill að því að fjöldi innflytjenda geti sinnt störfum sem þeir hafa menntun og reynslu til, og hún er líka lykill að þátttöku í stjórnmálum og lýðræðislegri umræðu. Fólk þarf að fá þennan lykil.

Það er líka í meira lagi vafasamt að segja „bara fimmti hver útlendingur sem hingað hefur flust hefur lagt það á sig að læra íslensku“. Þar er vitnað í skýrslu OECD frá 2024 þar sem fram kom að um 19% innflytjenda telja sig vera sæmilega færa eða fullfæra í íslensku. En það er ljóst að mun stærri hluti innflytjenda hefur stundað eitthvert íslenskunám án þess að hafa náð nægilegri færni í málinu. Hér verður að taka tillit til þess að verulegur hluti innflytjenda hefur komið til landsins á fáum síðustu árum og hefur ekki haft langan tíma til að ná færni í málinu. Þar að auki er þetta byggt á sjálfsmati fólks og leiða má líkur að því að viðbrögð Íslendinga við ófullkominni íslensku leiði oft til þess að innflytjendur dæmi eigin kunnáttu í málinu of hart.

Það versta í þessari ræðu var samt það sem var sagt um börn innflytjenda: „Það sama gildir um unga fólkið, þar heyrir maður af fjölda útlenskra barna sem eru í skólakerfinu og þrífast auðvitað alls ekki alveg fullkomlega án íslensku en leggja það ekki almennilega á sig.“ Seinasti hlutinn þarna, „en leggja það ekki almennilega á sig“, ber vott um einstakt tillitsleysi og skilningsleysi á aðstæðum þessara barna. Ábyrgðinni er varpað algerlega á börnin, án þess að velta því fyrir sér hvort þau fái nægan stuðning í skólanum og án þess að tekið sé tillit til þess að foreldrarnir hafa oft ekki tök á að liðsinna þeim í íslenskunámi vegna ónógrar íslenskukunnáttu. Nei, það eru börnin sem nenna ekki að leggja á sig að læra íslensku. Þetta er óboðlegur málflutningur.

Snorri segir líka: „Viðhorfið í þessari umræðu um íslenskuna hefur lengi verið að kröfur séu af hinu illa og þær séu vafasamar og afar vandmeðfarnar.“ Ég veit ekki á hverju sú fullyrðing byggist að kröfur um íslenskukunnáttu séu af hinu illa eða vafasamar – ég hef a.m.k. ekki séð því haldið fram. Hins vegar er rétt að þær eru vandmeðfarnar, og það hef ég oft bent á – þær verða að vera sanngjarnar og málefnalegar og það verður að gera fólki kleift að uppfylla þær. Ég tek þess vegna undir með Snorra þegar hann segir: „Það má fara saman við framboð af íslenskuþjálfun og íslenskukennslu; hvatar og kröfur og framboð af stuðningi er leiðin fram á við.“ Það er meginatriði að þetta fari saman – kröfur án hvata og stuðnings eru óraunhæfar.

Orðið frábending hefur verið til umræðu í málfarshópum síðustu daga eftir að það kom fyrir í umræðu í framhaldi af umfjöllun um einhverfu í þættinum „Kveik“ í Ríkissjónvarpinu. Mörgum kom orðið ókunnuglega fyrir sjónir og flettu því upp í Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem það er skýrt 'ábending um e-ð sem ber að forðast (lyf)' og í Málfarsbankanum segir: „Orðið frábending merkir: meinbugur á notkun lyfs eða framkvæmd aðgerðar.“ Í viðtali í Ríkisútvarpinu við formann Einhverfusamtakanna sagði hún: „Þau nota hins vegar orðavalið frábending. Að einhverfa sé frábending í teymi.“ Fréttamaður spyr: „Hvað er frábending?“ og svarið er „Fínt orð til að segja; þú átt ekki heima hér, farðu eitthvert annað.“

Annars staðar hef ég séð því haldið fram að frábending merki einfaldlega 'brottvísun' eða 'höfnun'. En þótt orðið sé sjaldséð í venjulegu máli er það langt frá því að vera nýtt. Elstu dæmi um það eru í Læknablaðinu 1967 þar sem segir í auglýsingu: „Frábendingar (contraindicationes).“ Í „Íðorðasafni lækna“ í Íðorðabankanum er orðið einmitt notað sem þýðing á contraindication í ensku og skilgreint 'Atriði eða ástand sem gerir notkun tiltekinnar meðferðar eða aðgerðar varasama eða óæskilega'. Hin faglega merking er því talsvert víðari en bæði Íslensk nútímamálsorðabók og Málfarsbankinn gera ráð fyrir – vísar ekki bara til lyfja eða aðgerða, heldur einnig til hvers kyns meðferðar, og það er sú merking sem hér er um að ræða.

Þetta kemur t.d. fram í viðtali við forstjóra Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins í Ríkisútvarpinu þar sem hún var spurð „En það er þá rétt að einhverfum einstaklingum hefur verið vísað frá þjónustunni?“ og svaraði: „Það var þannig í upphafi að þá var einhverfa frábending en það er ekki lengur.“ Hún segir jafnframt að það hafi ekki verið þannig „að fólki með einhverfu hafi sjálfkrafa verið vísað frá, heldur hafi hver beiðni verið metin.“ Í svari til fréttastofu Ríkisútvarpsins frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins segir: „Frábendingarnar voru byggðar á því mati að ekki væri nægjanleg sérþekking á vanda einstaklinga hverju sinni.“ Þarna er skýrt að byggt er á því að sú meðferð sem um ræðir henti ekki fólki með einhverfu.

Það er einmitt ástæðan fyrir því að ekki er hægt að tala einfaldlega um brottvísun og vísa brott –  eins og hér hefur verið útskýrt er merkingin ekki sú sama. Orðið frábending er reyndar alls ekki sjaldgæft ef marka má tímarit.is – þar eru hátt í sjö þúsund dæmi um það. En hátt í níu tíundu af þeim eru úr Læknablaðinu og öðrum tímaritum á sviði heilbrigðismála – orðið er sem sé fyrst og fremst íðorð en hefur ekki verið mikið notað í almennu máli og þess vegna skiljanlegt að mörgum finnist það framandi. Notkun þess í því samhengi sem um ræðir á samt fullan rétt á sér, en hitt er annað mál að þarna getur verið vandrataður millivegur þegar fagfólk beinir orðum sínum til almennings – þá getur oft verið skynsamlegt að reyna að komast hjá notkun íðorða.

Stundum notum við tvö eða fleiri lýsingarorð hvort/hvert á eftir öðru með sama nafnorðinu – gömul og snjáð flík, skemmtileg ung þýsk kona, o.s.frv. En geta þessi lýsingarorð staðið í hvaða röð sem er? Því er haldið fram að enskum lýsingarorðum megi skipta í eftirfarandi tíu merkingarflokka sem standi í þessari röð: (1) skoðun (óvenjulegur, fallegur, indæll); (2) stærð (feitur, lítill, hár); (3) útlitseiginleikar (hrjúfur, horaður, draslaralegur); (4) lögun (kringlóttur, ferkantaður, hnöttóttur); (5) aldur (ungur, gamall, unglegur); (6) litur (blár, rauður, bleikur); (7) uppruni (borgfirskur, hollenskur, tyrkneskur); (8) efni (málmur, viður, plast); (9) gerð (fjölnota, U-laga, marghliða); (10) tilgangur (þrifa(tæki), smíða(tól), eldunar(áhald)).

Eins og þarna er sýnt notar íslenska yfirleitt fremur samsetningar en lýsingarorð fyrir síðasta flokkinn. En hugmyndin er sem sé sú að þegar tvö eða fleiri lýsingarorð standa saman fylgi þau þessari röð ef ekkert sérstakt kemur til sem hefur áhrif á röðina – við segjum glæsilegur (1) stór (2) ungur (5) rauður (6) skagfirskur (7) alhliða (9) gæðingur. Auðvitað eru runurnar sjaldnast svona langar og engin leið að nota orð úr öllum flokkum saman í einum lið. Röðin getur breyst ef sérstök áhersla er lögð á eitthvert þessara atriða og eins geta stofnsérhljóð lýsingarorðanna skipt máli – það er þekkt að í ýmsum orðapörum standa orð með nálægu sérhljóði á undan fjarlægu í fjölda mála. Dæmi um það eru ding – dong, ping – pong, tik – tak, tik – tok o.s.frv.

Athugið að þetta eru óskráðar reglur sem þau sem eiga ensku að móðurmáli fylgja meira og minna ómeðvitað, án þess að þeim hafi nokkurn tíma verið kenndar þær. Spurningin er nú hvort svipaðar reglur, eða einhverjar allt aðrar, gildi í íslensku – eða gilda kannski engar sérstakar reglur um röð íslenskra lýsingarorða? Eiga þessir flokkar við í íslensku eða er flokkaskiptingin þar kannski allt önnur? Þetta hefur lítið verið skoðað eftir því sem ég best veit en í fljótu bragði virðast orð úr fyrsta flokki, „skoðun“, oft koma á eftir ýmsum öðrum. Við segjum stór (2) og sterkur (1) frekar en sterkur og stór, lítill (2) og ljótur (1) frekar en ljótur og lítill, ungur (5) og fallegur (1) frekar en fallegur og ungur, gamall (5) og góður (1) frekar en góður og gamall.

Í öllum þessum dæmum er fyrra parið margfalt algengara en það seinna, bæði á tímarit.is og í Risamálheildinni. Þarna getur auðvitað fleira komið til og haft áhrif á röðina, svo sem stofnsérhljóð orðanna og atkvæðafjöldi. Hvað sem því líður er ljóst að við höfum einhverja ómeðvitaða tilfinningu fyrir þessu án þess að okkur hafi verið kennt þetta – það getur ekki verið tilviljun að meira en fjörutíu sinnum fleiri dæmi eru um stór og sterkur en um sterkur og stór á tímarit.is. En þessi pör eru öll mjög algeng og vegna þess hversu oft við heyrum þau er eðlilegt að við tileinkum okkur reglur um röð þeirra. Spurningin er hins vegar hvort við höfum tilfinningu fyrir eðlilegri röð sjaldgæfari orða – tilfinningu sem byggist á merkingu þeirra.

Ómeðvitaðar reglur af þessu tagi þróast smátt og smátt á löngum tíma og þótt íslenska og enska séu skyld tungumál eru á annað þúsund ár síðan þau greindust að og engin sérstök ástæða til að ætla að sama flokkaskipting og röð eigi við í báðum málum. Flokkunin og röðin hér að framan er því sett fyrst og fremst til gamans, til að þið getið sjálf borið hana saman við málkennd ykkar. En hvernig sem þessu er háttað í íslensku er ljóst að við kunnum – ómeðvitað – alls konar reglur sambærilegar reglur sem við beitum í málnotkun okkar án þess að gera okkur grein fyrir því. Til að við tileinkum okkur slíkar ómeðvitaðar reglur þurfum við að lifa og hrærast í auðugu málumhverfi og þess vegna skiptir máli að hlusta sem mest á íslensku, tala hana, lesa og skrifa.

Áðan fékk ég fyrirspurn um orðið realstúdent sem fyrirspyrjandi hafði rekist á í gömlum texta. Skýringu á þessu orði er ekki að finna í neinum íslenskum orðabókum en nokkur dæmi eru um það í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans og þar á meðal eitt úr orðalista í Sögu Reykjavíkurskóla eftir Heimi Þorleifsson, þar sem segir „realstúdent = gagnfræðingur“. Reyndar er orðið gagnfræðingur 'sá eða sú sem hefur lokið gagnfræðaprófi' einnig orðið sjaldséð eftir að gagnfræðaskóli 'unglingaskóli (áður fyrr) með þremur bekkjum sem lauk með landsprófi, eða fjórum bekkjum með gagnfræðaprófi' var lagður af og þar með gagnfræðapróf 'lokapróf frá gagnfræðaskóla' – skýringar úr Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem orðin eru merkt „gamalt“.

Einnig var talað um realskóla en það orð er komið beint úr dönsku – elsta dæmi um orðið í íslensku er í grein Jóns Sigurðssonar „Um skóla á Íslandi“ í Nýjum félagsritum 1842 þar sem segir í almennri lýsingu á skólakerfi í Prússlandi (en svipaða merkingu mun orðið hafa haft í dönsku): „Í Realskólunum er skólatíminn frá byjun 7da til 17da eða 18da árs, og ætlunarverk þeirra er sumpart að búa undir ena lærðu skóla (í enum neðri bekkjum), sumpart (í efstu bekkjum) að menta úngmennin þannig, sem samsvarar stétt þeirri, er þau eru ætluð til.“ Orðið var nokkuð notað í íslensku næstu ár – í Þjóðólfi 1875 segir: „Liggur fyrir þingum tillaga […] um stofnun realskóla fyrir Norður- og Austurland, sem seinna mætti stækka upp í latínu skóla.“

En í Ísafold 1877 segir frá því að nefnd sem Alþingi kaus leggi til „að stofna skuli á landsins kostnað á Möðruvöllum í Hörgárdal gagnfræðaskóla, er kenna skuli i hið sama og lærisveina Reykjavíkur lærða skóla á að reyna í við fyrra hlut burtfararprófs […] að undanskilinni grísku og latínu“ og skömmu síðar voru samþykkt „Lög um stofnun gagnfræðaskóla á Möðruvöllum.“ Þarna er komið orðið gagnfræðaskóli sem á greinilega að koma í staðinn fyrir orðið realskóli. Nokkru síðar var svo stofnaður „Alþýðu- og gagnfræðaskólinn í Flensborg“ sem m.a. sinnti menntun kennara, en þrátt fyrir gagnfræðaskólaheitið voru báðir þessir skólar iðulega kallaðir realskólar áfram – og þeir sem útskrifuðust frá þeim voru oft kallaðir realstúdentar.

Það orð sést fyrst í Norðanfara 1877: „þeir sem vildu þyrftu eigi að læra  látínu nje grísku og gætu sem realstúdentar tekið burtfararpróf í hinum öðrum greinum.“ Í Lýð 1889 segir: „Orðið Real-stúdent, sem sumir brúka, er óviðfelldið, þá mætti kalla námsveina.“ Þótt realskole sé komið úr dönsku virðist realstudent ekki hafa verið notað þar, heldur vera íslensk smíð, líklega frá Jóni Hjaltalín skólameistara á Möðruvöllum. Í grein Snorra Sigfússonar í Samvinnunni 1978 segir: „Hjaltalín lét nefna þá sem brautskráðust úr skólanum realstúdenta en flestir munu hafa verið hálffeimnir við það.“ Jóni hefur líklega fundist realstúdent virðulegra en gagnfræðingur – „Um tíma þótti fínt að vera real-stúdent en fínast að vera stúdent“ segir í Vísi 1956.

Reyndar var orðið gagnfræðastúdent líka til um gagnfræðing, en sjaldgæft. Í lýsingu á norsku skólakerfi í Baldri 1870 segir: „Upp frá þessu skulu í öllum „lærðum“ skólum vera tvær deildir. í annari er kennd latína (og gríska) ásamt öðrum kennslugreinum, en í hinni eru þessi tvö mál ekki kennd. Þeir, sem útskrifast úr skólunum, eru stúdentar með jöfnum rjett, hvort sem þeir hafa numið grísku og latínu, eða ekki. Þeir stúdentar, sem eigi hafa numið þessi mál, heita gagnfræða-stúdentar, og hafa þeir rjett til, að taka próf í gagnfræðum, lögum og læknisfræði […]. Þar á móti geta að eins latínskir stúdentar tekið próf í (málfræði og) guðfræði.“ Samkvæmt nýlegum fréttum stefnir í að allir íslenskir stúdentar verði gagnfræðastúdentar – realstúdentar.

Í haust skrifaði ég pistil sem hét „Notum orðabækur!“. Tilefnið var að ég hafði orðið var við að í stað þess að fletta merkingu íslenskra orða upp í traustum orðabókum var fólk farið að spyrja ChatGPT eða önnur gervigreinarlíkön – og treysta svörunum. Það er hins vegar stórvarasamt – þótt gervigreindarlíkönin geti svarað einföldum spurningum um algeng og óumdeild atriði í íslensku bregst þeim oftast bogalistin þegar farið er út í flóknari atriði, einkum þau sem skiptar skoðanir eru um. Þar fyrir utan eru líkönin þekkt að meðvirkni og veita oft svör í samræmi við væntingar fyrirspyrjanda, og þess vegna skiptir miklu máli hvernig fyrirspurnir eru orðaðar – hægt er að fá mismunandi svör við sömu fyrirspurn með því að breyta orðalagi svolítið.

Síðan ég skrifaði áðurnefndan pistil hef ég séð fjölmörg dæmi um sífellt vafasamari notkun gervigreindar til að svara spurningum um íslenskt mál og bókmenntir. Til að svara nýlegri fyrirspurn um höfund tilgreindra vísuorða í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ spurðu ýmsir svarendur gervigreind og fengu ótrúlegustu svör – að þetta væri úr gamalli þulu í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar, að þetta væri eftir Bólu-Hjálmar, og jafnvel að þetta væru „þekktar línur úr kvæðinu Gunnarshólmi eftir Jónas Hallgrímsson, þar sem lýst er aðförinni að Gunnari á Hlíðarenda“ – og uppdiktað erindi tilfært í heild. Smávegis gúgl leiddi hins vegar í ljós að vísuorðin eru úr kvæði eftir Bjarna Thorarensen amtmann, vissulega ekki mjög þekktu.

Versta dæmið fékk ég þó í morgun í tölvupósti frá manni í fyrirtækjarekstri sem sagðist hafa staðið í stríði við markaðsdeildina hjá sér og auglýsingastofu um tiltekið atriði í stafsetningu. Hann hafði fyrir sér auglýsingu menntamálaráðuneytisins um íslenska stafsetningu þar sem réttur ritháttur er sérstaklega nefndur, og auk þess grein á Vísindavefnum þar sem sami ritháttur er tilgreindur. Gegn þessu var því einu teflt að gervigreindin styddi annan rithátt. En ef spurt er um rithátt orðs er það væntanlega vegna þess að fyrirspyrjandi er í vafa – við spyrjum ekki um það sem við erum viss um. Þess vegna er afskaplega vond hugmynd að nota gervigreind til að ráðleggja sér um stafsetningu – enn verri en nota hana til að fá upplýsingar um merkingu orða.

Ef fyrirspyrjandi er í vafa um ritháttinn er nefnilega ekki ólíklegt að sama gildi um fleiri málnotendur – og þá er jafnframt líklegt að einhver dæmi séu um að viðkomandi atriði sé skrifað á fleiri en einn hátt í textum. Þar með er fjandinn laus – því að gervigreindarlíkönin hafa þar með séð fjölda dæma um ranga ritun orðsins. Í því tilviki sem um var spurt eru dæmi um ranga ritun í miklum meirihluta í Risamálheildinni – hlutfallið er 2:5, þ.e. tvö rétt rituð dæmi á móti fimm rangt rituðum. Á tímarit.is er munurinn nokkru minni en þó rúmlega tvöfaldur. Þess vegna er eðlilegt að gervigreindarlíkön velji ranga ritháttinn – þau hafa séð mun fleiri dæmi um hann. Spyrjið aldrei gervigreind um stafsetningu – notið Íslenska stafsetningarorðabók og Ritreglur!

Í dag var spurt í „Málspjalli“ hvernig fólk bæri fram þátíð sagnarinnar efla, eins og í þetta efldi sjálfstraust hjá honum. Þetta er áhugaverð spurning en henni er ekki auðsvarað og erfitt að skýra þetta út án vísunar í meiri hljóðfræðiþekkingu en venjulegir málnotendur hafa – en ég ætla samt að reyna. Í umræðum um þetta nefndi fólk einkum þrenns konar framburð – evldi, elvdi og eldi. Hér er rétt að benda á að þótt f standi fyrir lokhljóðið b í klasanum fl, eins og í nafnhættinum efla sem er borinn fram ebla, gegnir öðru máli þegar þriðja samhljóðið, d, bætist við – það er útilokað að segja *ebldi. Ef bókstafurinn f á sér einhvern fulltrúa í framburði myndarinnar efldi á annað borð er það hvorki b né f heldur raddaða tannvaramælta hljóðið v.

Klasar með þremur samhljóðum eða fleiri eru erfiðir í framburði og hafa mikla tilhneigingu til að einfaldast, oftast með því að eitthvert hljóð fellur brott – í þriggja samhljóða klösum venjulega miðhljóðið, eins og í margt sem er ævinlega borið fram mart án nokkurs g-hljóðs. Stundum felst einföldunin líka í því að eitt hljóð klasans (eða fleiri) samlagast öðru sem þá lengist, eins og í eignarfallinu vatns sem er langoftast borið fram vass í daglegu tali. Hegðun þessara einfaldana er mjög fjölbreytt – sumar eru skyldubundnar eins og margt > mart, aðrar ekki eins og einföldunin í vatns þar sem hægt er að bera alla samhljóðana fram í formlegu tali. Þetta fer sem sé oft eftir málsniði, talhraða o.fl. og er auk þess misjafnt eftir klösum.

En þótt hljóð falli brott úr klasa skilur það stundum eftir sig ummerki á öðrum hljóðum klasans. Í myndinni vængs, eignarfalli af vængur, er ekki borið fram neitt g í venjulegum framburði – miðhljóð klasans fellur sem sé brott. Við skynjum samt greinilega g-hljóð í vængs og þau sem ekki hafa lært hljóðfræði eru oft handviss um að þar sé g. En það er skynvilla. Það sem við skynjum sem g eru þau áhrif sem g-ið hefur á nefhljóðið á undan, n – það breytir myndunarstað þess, þannig að hann verður svipaður og myndunarstaður g-hljóðsins. Þess vegna heyrum við skýran mun á eignarfallinu vængs og svo væns sem er eignarfall karlkyns af lýsingarorðinu vænn. Í hvorugu orðinu er nokkurt g, en munurinn felst í myndunarstað nefhljóðsins.

Oftast koma áhrif brottfallshljóðsins fram á hljóðinu á undan því, eins og í vængs, en í stöku tilvikum geta þau komið fram á eftirfarandi hljóði eins og í þátíðinni rigndi, af rigna. Í klasanum -gnd- er það aldrei þessu vant ekki miðhljóðið sem fellur brott heldur upphafshljóðið, g-ið, og það virðist skilja eftir sig svipuð spor í n-inu sem kemur á eftir og það gerir í n sem kemur á undan eins og í vængs. Klasinn -gnd- í rigndi er því borinn eins fram og klasinn -ngd- í t.d. hringdi. Þetta er ástæðan fyrir því að ringdi í stað rigndi er mjög algeng stafsetningarvilla – þetta hljómar eins, en vegna þess að uppgómmælta nefnhljóðið þarna er margfalt oftar fulltrúi fyrir sambandið ng en gn hafa málnotendur tilhneigingu til að skrifa ringdi.

Þá erum við loksins komin að upphafsspurningunni, um framburðinn á efldi. Þar er þriggja samhljóða klasinn -fld- og þar getur upphafshljóðið f fallið algerlega brott án þess að skilja eftir sig spor þannig að framburðurinn verði eldi, eins og í nafnorðinu eldi (t.d. fiskeldi). En oftast eimir þó eitthvað eftir af f-inu – eða réttara sagt v-inu því að f stendur þarna fyrir raddað hljóð, en óljóst er hvar það kemur fram – eins og áður segir var bæði evldi og elvdi nefnt sem minnir á rigndi og ringdi hér að framan. Við höfum líka klasann -lfd- eins og í skelfdur og skelfdist og hann fellur alveg saman við -fld- í framburði, rétt eins og -ngd- og -gnd- falla saman. Það er ljóst að málnotendur heyra þarna einhvern v-keim, en átta sig ekki á því hvar hann kemur fram.

Í klösunum -lgd- eins og í fylgdi og -gld- eins og í sigldi verður sams konar samfall – þar fellur g brott ýmist á eftir eða undan l en skilur eftir sig ummerki á l-inu sem nálgast myndunarstað gómfilluhljóðsins g og verður það sem er kallað „gómfillulitað“. En myndunarstað l-hljóðsins verður ekki auðveldlega breytt í átt til v til að bæta upp fyrir brottfall þess. Þess í stað virðast „leifar“ v, sem er (tann)varamælt önghljóð, koma fram í dálítilli nálgun efri og neðri varar – eins og reyndar var nefnt í umræðum í „Málspjalli“. Sú nálgun verður samtímis myndun l-hljóðsins, en vegna þess að við erum ekki vön því að tvö hljóð séu mynduð samtímis heldur hvort á eftir öðru skynjum við þetta ekki sem samtímis myndun heldur ýmist sem vl eða lv.

Nú á tímum falsfrétta, upplýsingaóreiðu og gervigreindarspuna verður sífellt mikilvægara að kanna hvort það sem er birt á ýmsum miðlum sé sannleikanum samkvæmt eða einhvers konar rangfærslur, jafnvel hreinn uppspuni. Á ensku eru sögnin fact-check og nafnorðið fact-checking notuð um slíka könnun og hafa stundum verið þýdd lið fyrir lið á íslensku – staðreyndaprófa og staðreyndaprófun. Í frétt á vef Ríkisútvarpsins í dag segir t.d.: „Margir fjölmiðlar hafa farið yfir ræðu Trumps og staðreyndaprófað hana.“ Hvorugt orðið er í orðabókum þótt sögnin sé eitthvað notuð en nafnorðið er mjög sjaldgæft – í pistli á Facebook-síðunni „Vísindi í íslenskum fjölmiðlum“ í desember sl. segir þó: „Og enginn internetaðgangur. Engin staðreyndaprófun.“

Elsta dæmi sem ég finn um sögnina er á Twitter 2012: „Þarf þjónustu sem fer yfir og staðreyndaprófar fréttir?“ Á Twitter 2017 segir: „Af hverju trúir fólk öllu á internetinu 364 daga á ári, en einu sinni á ári er allt véfengt og staðreyndaprófað?“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „hefðu fréttamennirnir haft fyrir því að rannsaka málið með því að staðreyndaprófa fullyrðingar eða afla auðfáanlegra upplýsinga hjá viðkomandi aðilum hefðu þeir getað séð sóma sinn í að forðast að fara með allt þetta fleipur.“ Á mbl.is 2020 segir: „Facebook hefur legið undir gagnrýni fyrir að neita að staðreyndaprófa pólitískar auglýsingar.“ Í DV 2025 segir: „Svarthöfði er skeptískur að eðlisfari og ákvað að gera tilraun til að staðreyndaprófa yfirlýsingar Hildar.“

Sögnin staðreyndaprófa er fleirsamsett, úr samsetta nafnorðinu stað-reynd og sögninni prófa. Þótt slík samsetning brjóti ekki í bága við íslenskar orðmyndunarreglur eru fleirsamsettar sagnir fáar í málinu, frekar stirðar og fara oft ekki sérlega vel. En við höfum reyndar í málinu sagnirnar sannreyna, sannprófa og staðreyna sem ég sé ekki betur en nái merkingunni sem um er að ræða fullkomlega. Þær eru (nokkurn veginn) samheiti – skýrðar 'láta reyna á (e-ð) af eigin raun, sannprófa (e-ð)', 'láta reyna á hvort e-ð stenst' og 'staðfesta vissu (um e-ð)' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Í stað nafnorðsins staðreyndaprófun má þá nota annaðhvort sannreynsla, sannprófun eða staðreynsla – öll orðin eru til í málinu. Það er óþarfi að elta enskuna í blindni.