Eiríkur Rögnvaldsson

Í fyrirsögn á mbl.is í gær stóð: „Maður er handan orða“. Þar var vitnað í orð þjálfara körfuboltaliðs karla í Grindavík sem sagði eftir að hafa unnið Íslandsmeistaratitil: „Maður er handan orða og það er mjög góður staður til að vera á.“ Ég kannaðist ekki við þetta orðalag í íslensku en tengdi það strax við beyond words í ensku sem getur merkt 'orðlaus (af undrun, áfalli, geðshræringu)' enda átti sú merking augljóslega við þarna. En þegar að var gáð reyndist orðalagið handan orða ekki vera alger nýjung í íslensku þótt það hafi aldrei verið algengt. Elsta dæmi sem ég finn um það er í kvæðinu „Sumarkvöld á heiði“ eftir Þorstein Valdimarsson í Tímariti Máls og menningar 1953: „ógnar handan orða / elds og bróðurmorða.“

Í Úrvali 1970 segir: „Þetta var allt ósköp einfalt, ósköp venjulegt og blátt áfram, handan rökræðna, handan hugsana, handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1980 segir: „Klaus Kinski sameinast einhverju ytra afli sem er handan orða.“ Í Morgunblaðinu 1990 segir: „þá kemur upp úr kafinu að það sem maður hélt að væri, er einhvers staðar handan orða sem ekki hafa enn verið sögð.“ Í Andvara 1995 segir: „Guð er handan orða og biblían notar því táknmál til að gefa þeim sem fjötraðir eru af tímanum hugmynd um hið eilífa.“ Í Morgunblaðinu 1995 segir: „Þótt sú veröld, sem þar bregður fyrir í svip, sé handan orða og handan okkar takmarkaða skilnings.“ Árið 1997 gaf Sigrún Guðmundsdóttir út ljóðabókina Handan orða.

Á tímarit.is eru 55 dæmi um sambandið, öll nema fjögur frá 1990 og síðar, og í Risamálheildinni eru 34 dæmi um það. Í öllum þessum dæmum hefur sambandið merkinguna 'ólýsanlegt – svo stórkostlegt, öfgafullt eða yfirþyrmandi að ekki er hægt að koma orðum að því'. Þá merkingu hefur sambandið líka í ensku, auk merkingarinnar 'orðlaus'. Vitanlega er þetta mjög skylt, en munurinn sá að annars vegar er vísað til atburðar eða fyrirbæris en hins vegar til ástands eða tilfinningar einstaklings, eins og í setningunni sem vitnað var til hér í upphafi, og sú notkun virðist vera nýjung í íslensku. Það er auðvitað ekki óvænt að íslenskan elti enskuna á þennan hátt, en smekksatriði hvort eigi að amast eitthvað við því.

Í gær skrifaði ég pistil um orðið súkkulaðikleina þar sem ég staðfesti það sem hafði komið fram í umræðu að þetta væri ekki nýtt orð heldur hefði tíðkast lengi í óformlegu máli ákveðinna hópa og væri alls ekki rasískt í eðli sínu. Hins vegar benti ég á að það skipti máli hvernig það væri notað og það væri óviðeigandi að nota það um fólk með dökka húð. Þess vegna fannst mér þetta mál tilefni til að ítreka það sem ég hef oft sagt áður, að ætlun mælanda og túlkun hlustenda þurfa ekki að fara saman. Eins og ég sagði hef ég enga trú á því að Hildur Björnsdóttir hafi lagt rasíska merkingu í orðið súkkulaðikleina – þetta er orð sem var notað án umhugsunar í óundirbúnu samtali og það getur vitanlega komið fyrir okkur öll að nota óviðeigandi orðalag.

En þrátt fyrir að ég telji ekki að ætlun mælanda í þessu tilviki hafi verið rasísk er nauðsynlegt og ekkert athugavert við að benda á að orðið er óheppilegt og óviðeigandi þegar það er notað um fólk með dökka húð vegna þess að það býður augljóslega upp á hugrenningatengsl við húðlitinn, sérstaklega hjá þeim fjölmörgu sem þekkja orðið ekki fyrir. Ýmsar hliðstæður má nefna – ég sá t.d. konu nefna á Facebook að hún gæti kallað son sinn apakött ef hann væri að klifra í tré, en það væri alveg útilokað að nota orðið um brúnan bekkjarbróður hans. Því miður kom í ljós – sem kom svo sem ekki alveg á óvart – að mörg þeirra sem skrifuðu athugasemdir við pistilinn í „Málspjalli“ skildu þetta ekki, eða vildu ekki skilja það.

„Ég sá aldrei neitt rasískt við þetta“ voru dæmigerð viðbrögð enda er ég nokkuð viss um að þau sem gerðu lítið úr því að um óviðeigandi málnotkun væri að ræða eru öll hvít á hörund og mörg þeirra sem ekki eru í þeim hópum sem verða fyrir slíkri málnotkun virðast eiga erfitt með – eða skorta vilja til – að setja sig í spor jaðarsettra. Í athugasemdum var sagt að ég væri að krefjast þess að þeim sem væru dökk á hörund væri sýnd meiri tillitssemi en öðrum fyrst ekki mætti nota tiltekin orð um þau. En það er misskilningur – þetta snýst ekki um að sýna meiri tillitssemi en öðrum, heldur einfaldlega um að sýna sömu tillitssemi og öðrum. Notkun tiltekins orðs um tiltekið fólk getur nefnilega verið tillitslaus þótt notkun þess um annað fólk sé saklaus.

Það er einn yfirlýstur tilgangur hópsins „Málspjall“ að vera vettvangur jaðarsetts fólks og standa á bak við það í málfarslegum efnum. Það er ljóst að stórir hópar í þjóðfélaginu – ekki síst hinsegin fólk og fólk með annað móðurmál en íslensku eða annan húðlit en hvítan – eiga undir högg að sækja í málfarslegum efnum og eru jaðarsettir, ýmist af tungumálinu sjálfu eða notendum þess. Mér finnst mikilvægt að þessir hópar hafi rödd og málfar þeirra hafi vettvang og hef reynt að skýra málstað þeirra og tala máli þeirra eftir mætti – og held því áfram. Þau sem setja sig upp á móti því að tillit sé tekið til þessara hópa eiga ekkert erindi í hópinn „Málspjall“ og ég legg því til að þau gangi úr honum og/eða segi upp áskrift að pistlum mínum á Substack.

Orðið súkkulaðikleina var mikið rætt í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum um helgina eftir að vakin var athygli á því að Hildur Björnsdóttir oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík notaði það um Sönnu Magdalenu Mörtudóttur oddvita Vinstrisins í hlaðvarpsviðtali – reyndar mun Hildur hafa notað orðið um fleiri oddvita í kappræðum. Sumum fannst liggja beint við að túlka orðið þannig að það vísaði til húðlitar Sönnu og væri þar með rasískt en öðrum fannst það fráleit túlkun og bentu réttilega á að orðið hefði lengi verið vel þekkt í ákveðnum hópum, og notað um þau sem fá að taka þátt í einhverjum leik eða keppni en er hlíft á einhvern hátt eða þurfa ekki að uppfylla allar kröfur eða skilyrði sem gerð eru til þátttakenda.

Það er ljóst að orðið er ekki nýtt. Elsta dæmi sem ég finn um það á prenti er í DV 1984, í viðtali við mann sem hafði verið skiptinemi í Argentínu. Spurningunni „Hvað lærðirðu í skólanum?“ svara hann „Aðallega tungumál. […] Annars var ég hálfgerð súkkulaðikleina þarna.“ Í Vikunni 1999 segir kona sem sögð hefur verið „sannur fjallagarpur“: „Ég er bara súkkulaðikleina í samanburði við alvöru fjallasportkonur.“ Í Fréttablaðinu 2008 segir: „Ísland hefur um árabil verið súkkulaðikleina í samfélagi þjóðanna. Við stöndum utan stóru efnahagssambandanna en höfum samt náð undragóðum samningum um fríverslun og aðgengi að mörkuðum Evrópu.“ Öll þessi dæmi vísa til þess að þau sem um er rætt fá að fljóta með á einhvers konar undanþágum.

Orðið súkkulaðikleina er vitanlega ekki rasískt í sjálfu sér, ólíkt t.d. orðinu negri sem er alltaf rasískt, og  þótt það tilheyri óformlegu málsniði og sé ekki að finna í orðabókum er ekkert við það að athuga (þótt vissulega megi deila um hversu smekklegt það sé) að nota það í pólitískri umræðu, enda hefur það verið gert áður. Í ræðu á Alþingi 2009 sagði Ragnheiður Elín Árnadóttir: „þrátt fyrir að vera mikill jafnréttissinni vil ég ekki sjá það að ég fái sæti í stjórn eða þingsæti eða hvað það sem ég er að sækjast eftir eingöngu á grundvelli þess að ég er kona. Mér finnst það vera það sem við í Keflavík kölluðum að vera súkkulaðikleina. Það er ef þú færð eitthvað vegna þess að þú átt bágt eða þú ert ekki jafngóður og hinir.“

En þótt súkkulaðikleina sé ekki rasískt orð í eðli sínu gildir sama um það og mörg önnur orð sem notuð eru um fólk að aðstæður skipta öllu máli – mælandi, viðfang og vettvangur. Ef orðið er notað um fólk með dökka húð er það óheppilegt og óviðeigandi, og ef mælandinn er þekktur að rasískum skoðunum liggur beint við að túlka orðanotkunina sem rasíska. Í slíkum tilvikum skiptir nefnilega ekki bara máli hver meining mælandans var – það þarf líka að huga að því hvernig hægt er að túlka það sem sagt er. Fyrir fólk sem þekkir ekki orðið súkkulaðikleina í þeirri merkingu sem hér hefur verið rakin – sem er örugglega meginhluti þjóðarinnar – liggur beint við að tengja notkun þess við húðlit þeirrar sem um var rætt.

Ég hef enga ástæðu til að ætla – og enga trú á – að um rasíska notkun orðsins hafi verið að ræða í því tilviki sem hér um ræðir, heldur hafi orðið verið notað í hugsunarleysi. En það þýðir ekki að ekki megi vekja athygli á því að þessi orðanotkun var óheppileg. Mörgum finnst það ofurviðkvæmni en það er yfirleitt fólk sem ekki hefur sjálft þurft að þola einhvers konar smánun. Fólk úr ýmsum jaðarsettum hópum er vant því að verða fyrir slíku og ekki óeðlilegt að það túlki óheppilegt orðalag af þessu tagi sem rasískt þótt það hafi ekki verið þannig meint. Þetta er áminning til okkar allra, ekki síst þeirra sem eru áberandi í opinberri umræðu, um að gæta þess að haga orðum okkar ekki þannig að þau gætu meitt fólk.

Ég var spurður um merkingu orðasambandsins kjósa með fótunum sem stundum sést og heyrist en virðist ekki vera í neinni íslenskri orðabók. Sambandið er væntanlega komið úr ensku þar sem vote with your feet merkir 'to show your opinion by leaving an organization or by no longer supporting, using, or buying something' eða 'að láta skoðun sína í ljósi með því að yfirgefa einhver samtök eða hætta að styðja, nota eða kaupa eitthvað'. Sambandið er talið eiga uppruna sinn í pedibus in sententiam ire eða 'ganga með fótunum í afstöðu' sem vísar til þess hvernig atkvæði voru greidd í rómverska senatinu. Nútímanotkun sambandsins er talin runnin frá Lenín en breiddist út eftir 1945 þegar farið var að nota það um fólk sem flýði Austur-Þýskaland.

Það á einmitt við um elstu dæmi sem ég finn um þetta samband á íslensku – þau vísa öll til Austur-Þýskalands. Í Vísi 1957 segir: „Í brezku blaði var í morgun kveðið svo að orði, að 2¼ millj. Austur-Þjóðverja hefði þegar greitt atkvæði gegn kommúnistum „með fótunum“, þ. e. með því að flýja landið og ógnarstjórn þeirra.“ Í Morgunblaðinu 1962 segir: „Blómin marka þá staði þar sem fólk, sem vildi „neyta almenns kosningaréttar síns með fótunum“ þ. e. velja um það hvort það vildi vera kyrrt í Austur-Berlín eða flýja vestur, hefir látið lífið.“ Í Vísi 1963 segir: „4 milljónir manna hafa „kosið með fótunum“.“ Í Vesturlandi 1964 segir: „Þetta fólk „hefur kosið með fótunum,“ eins og það hefur verið orðað. Og það kýs enn með fótunum.“

Smátt og smátt var svo farið að nota sambandið í víðari merkingu og um flutning fólks frá öðrum löndum en Austur-Þýskalandi. Í grein um íslenska pólitík í Alþýðublaðinu 1981 skrifar Jón Baldvin Hannibalsson: „Sumir stjórnmálaflokkar hafa verið að forheimska sig á því, að leggja til við háttvirta kjósendur, að þeir herði sultarólina, í nafni „baráttunnar gegn verðbólgunni“. Kjósendur hafa svarað fyrir sig með því að greiða atkvæði – með fótunum.“ Þarna virðist vísað til þess að fólk hafi flutt úr landi. Í Tímanum 1990 segir um hugsanlegan flóttamannastraum frá Sovétríkjunum til Finnlands: „Ef vöruskortur verður svo mikill að fólk sér fram á hungursneyð mun fólk kjósa með fótunum og flytja sig þangað sem mat er að fá.“

Sambandið hefur orðið töluvert algengt á seinni árum – í Risamálheildinni er hátt á fjórða hundrað dæma um kjósa (eða greiða atkvæði) með fótunum. En jafnframt hefur merking þess víkkað talsvert og virðist nú vera svipuð þeirri sem það hefur í ensku og lýst var hér að framan – það vísar sem sé ekki endilega til þess að flytja sig um set í landfræðilegum skilningi. Í Fréttablaðinu 2020 segir: „Lífeyriskerfið væri orðið of stórt, sjóðfélagar þyrftu að geta kosið með fótunum ef þeim mislíkar stjórn sjóða.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Viðskiptavinurinn mun mótmæla þessu með fótunum.“ Í Vísbendingu 2022 segir: „hluthafar myndu einfaldlega kjósa með fótunum og selja hlutabréf þeirra fyrirtækja sem stóðu sig illa á markaði.“

Í fyrirsögn á Vísi nýlega sagði „Tók debetkort af vitskertum vistmanni og eyddi rúmri milljón“ og á mbl.is var fyrirsögn fréttar um sama mál „Misnotaði debetkort vitskerts vistmanns“. Í „Málvöndunarþættinum“ og víðar voru gerðar athugasemdir við þessa málnotkun og haldið fram að lýsingarorðið vitskertur væri þarna ranglega notað. Í dómnum sem vísað er til í báðum fréttum er þetta orð ekki notað, heldur sagt að maðurinn sem um er rætt sé „með vitræna skerðingu“. Í fljótu bragði mætti vissulega ætla að það merkti sama og vitskertur, enda eru til hliðstæð orð eins og greindarskertur sem merkir 'sem hefur skerta greind, er með þroskahömlun' og þroskaskertur sem merkir 'með skertan vitsmunaþroska, þroskahamlaður'.

En vitskertur merkir samt ekki 'með skert vit' eða 'með vitræna skerðingu'. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skýrt 'genginn af vitinu, bilaður' og í Íslenskri orðabók er skýringin 'vitfirrtur, brjálaður'. Elsta dæmi um orðið er frá 1761, úr bréfi frá Jóni Ólafssyni úr Grunnavík, og þá þegar er það notað í merkingunni 'galinn'. Svipuð merking er í sambandinu ganga af vitinu. Orðið vit hefur ýmis merkingartilbrigði, og í vitskertur, vitfirrtur og ganga af vitinu vísar það fremur til skynsamlegrar hegðunar en til greindar eða þekkingar. Orðið vitskertur er líka stundum notað um annað en fólk – bandarískri kvikmynd var t.d. eitt sinn gefið heitið „Vitskert veröld“ á íslensku og „Vitskert veröld“ er einnig heiti á lagi og ljóði eftir Einar Vilberg.

Þetta er gott dæmi um það hvernig samsett orð þróast oft í átt frá gagnsæi og öðlast sjálfstætt líf. Orðin greindarskertur og þroskaskertur eru tiltölulega nýleg – elstu dæmi um þau bæði eru frá því kringum 1970. Þau eru enn fullkomlega gagnsæ eins og áður segir – merkja 'með skerta greind/þroska'. En vitskertur er margra alda gamalt orð sem hefur haft góðan tíma til að fjarlægjast uppruna sinn og fá sína eigin merkingu sem er ekki fullkomlega augljós út frá samsetningarliðunum. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að fólk skilji vitskertur sem 'með skert vit+ hliðstætt við greindarskertur og þroskaskertur, en sá skilningur er ekki í samræmi við málhefð og hér sem endranær er rétt að halda sig við hefðina nema ríkar ástæður séu til annars.

Í Vísi í dag er haft eftir efsta manni á lista Miðflokksins í Mosfellsbæ, í umræðu um gagnrýni á kosningamyndband flokksins: „Þetta er bara ritskoðun. Þetta er bara Sovét-Ísland í dag.“ Af þessu tilefni er rétt að rifja upp merkingu orðsins ritskoðun. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skilgreint sem 'eftirlit opinberrar nefndar með t.d. bókum og dagblöðum sem sker úr um hvort birta megi efnið óbreytt eða eigi að banna það af siðferðislegum eða pólitískum ástæðum' og skilgreiningin í Lögfræðiorðasafni í Íðorðabankanum er: 'Það að skoða rit fyrir prentun þess til að úrskurða um hvort það megi prenta.' Í 73. grein Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir: „Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.“

Strangt tekið vísar orðið eingöngu til þess þegar stjórnvöld eða einhverjir opinberir aðilar koma í veg fyrir að tiltekið efni sé birt. Orðið er þó vissulega oft notað í víðari merkingu um það þegar einhvers konar stjórnandi eða yfirboðari sem ræður yfir tilteknum miðli stöðvar eða reynir að stöðva birtingu einhvers efnis í miðlinum. Um það má nefna ýmis dæmi. Fyrir nokkrum árum skrifaði Sif Sigmarsdóttir pistil í Heimildina þar sem hún lýsti því hvernig dagskrárstjóri Ríkisútvarpsins hafnaði pistli sem hún skrifaði til birtingar í útvarpinu vegna þess um hvað pistillinn fjallaði. Sif notaði ekki orðið ritskoðun um þetta en það kom hins vegar fyrir í pistlinum og í umfjöllun annarra miðla um pistil hennar var talað um þetta sem ritskoðun.

Í Vísi sagði t.d.: „Pistlahöfundurinn þekkti Sif Sigmarsdóttir heldur því fram að hún hafi mátt sæta ritskoðun þegar hún lagði til pistla í Morgunútvarp Rásar 2 Ríkisútvarpsins.“ En í sömu frétt var haft eftir dagskrárstjóra Ríkisútvarpsins að „um hafi verið að ræða ritstjórn, ekki ritskoðun og á þessu tvennu sé munur“. Það má taka undir það að á þessu sé munur, en hins vegar má deila um hvort eigi að kalla þetta ritskoðun – þar getur skipt máli hvort litið er á Ríkisútvarpið og stjórnendur þess sem einhvers konar stjórnvöld. En það er hins vegar verið að teygja töluvert á merkingu orðsins ritskoðun ef það er notað um það þegar stjórnendur einkarekinna miðla hafna því að birta eitthvert tiltekið efni – það er eðlileg ritstýring.

Hvað sem líður einstökum markatilvikum er ljóst að forsenda fyrir því að hægt sé að tala um ritskoðun er sú að þau sem fordæma birtingu ákveðins efnis eða skoðana hafi vald yfir þeim sem setja þetta fram – vald til að stöðva birtinguna. Svo var ekki í því tilviki sem vísað var til í upphafi. Vegna þess að ritskoðun er alvörumál, og bönnuð sérstaklega í stjórnarskrá eins og áður segir, er það óábyrgur og villandi málflutningur að nota þetta orð á þann hátt sem gert var þarna. Það er til þess fallið að hamla eðlilegum skoðanaskiptum, fæla fólk frá því að andmæla málflutningi annarra og slá ryki í augu almennings – og það er misnotkun á íslensku máli sem okkur ber að vinna gegn. Notum orðið ritskoðun varlega og aðeins þegar það á við.

Notkun sagnarinnar spá í sambandinu spá í eitthvað/einhverju í merkingunni 'velta einhverju fyrir sér' er ekki ýkja gömul – virðist hafa komið fram upp úr 1960 eins og ég hef rakið í pistli. Ég hef aldrei séð þessa nýjung í notkun sagnarinnar gagnrýnda, en hins vegar hafa ótal sinnum verið gerðar athugasemdir við að notað sé þágufall með henni, spá í einhverju, frekar en þolfall, spá í eitthvað. Í Málfarsbankanum segir t.d.: „Sagt er spá í eitthvað, ekki „spá í einhverju“.“ Þolfallið er vissulega eldra, en þágufallið virðist koma fram upp úr 1990 og þess hefur verið getið til að það sé fyrir áhrif frá sambandinu pæla í sem alltaf tekur með sér þágufall. Hugsanlega stafar andstaðan við þágufall af (misskilinni) tengingu við „þágufallssýki“.

En fleiri nýjungar í notkun sagnarinnar spá hafa komið fram á síðustu áratugum. Ein er notkun hennar í spurningum eins og „Ég sagði nú bara hreint út; hvað ertu að spá?“ í Stúdentablaðinu 1998. Í DV 1999 segir: „Maður horfir á þær og spyr: hvað ertu að spá?“ Í DV 2001 segir: „Hann segir: „Hvað varstu að spá?“ þegar þú ert að koma úr klippingu.“ Í blaðinu 2006 segir: „Hvað ertu að spá, ekkert farinn að undirbúa þig?“ Þetta orðalag hefur verið mjög algengt í óformlegu máli a.m.k. síðan um aldamót – dæmin um það í Risamálheildinni eru hátt í fjögur hundruð, langflest af samfélagsmiðlum. Merkingin í því er svipuð og í sambandinu spá í, þ.e. 'velta fyrir sér', en þó virðist oft felast meiri undrun í þessu, í átt við 'hvað ertu eiginlega að hugsa?'.

Eðlilegt er að líta á spurnarfornafnið hvað í slíkum dæmum sem andlag sagnarinnar spá, eins og í hvað ertu að hugsa?, hvern varstu að hitta?, hverjum varstu að hjálpa?, hvers ertu að óska þér? o.s.frv. Eins og þessi dæmi sýna kemur spurnarfornafnið þá fram í því falli sem sögnin stýrir – þolfalli með hugsa og hitta, þágufalli með hjálpa og eignarfalli með óska. Nú stjórnar spá venjulega þágufalli á andlagi sínu, spá einhverju, og því mætti búast við að sagt væri hverju ertu að spá? Það er vissulega eðlileg setning, en í henni hefur spá eingöngu merkinguna 'segja fyrir óorðna hluti, mæla fram spádóm' en getur ekki merkt 'velta fyrir sér'. Sambandið hvað ertu að spá? virðist því hafa slitnað úr tengslum við venjulega hegðun sagnarinnar spá.

Önnur nýjung varðandi spá er notkun sagnarinnar í eins konar inngangssetningum, oftast að spurningum eða vangaveltum. Í DV 2004 segir: „ég var að spá. ef ég les blogg vil ég vera partur af þeim.“ Í Morgunblaðinu 2013 segir: „Ég er að spá … mun einhver muna eftir mér eftir minn dag?“ Í Fréttablaðinu 2015 segir: „Sko … ég er að spá … varðandi eina þjónustu … sem ég hef ekki keypt áður … en skilst að þið séuð alveg að sinna.“ Í Fréttablaðinu 2016 segir: „Ég er að spá, ert þú með einhver verkefni fyrir okkur sem við gætum sinnt gegn vægu gjaldi?“ Í sama blaði sama ár segir: „ég er að spá … hvenær byrja heilarnir í stelpum að virka?“ Öll dæmin nema það fyrsta eru úr þýðingum á myndasögum sem sýnir að þetta er mjög talmálslegt.

Þetta orðalag er mjög algengt í óformlegu máli og hefur verið það a.m.k. frá aldamótum – dæmin í Risamálheildinni eru á þriðja þúsund, nær öll af samfélagsmiðlum. Sjálfstæð inngangssetning af þessu tagi er í raun nýjung í málinu að ég held – í merkingarlega svipuðum dæmum eins og ég er að velta fyrir mér hvort … eða ég er að pæla í því hvenær … er framhaldið (sem hefst á spurnarorði) aukasetning (fallsetning), en það sem kemur á eftir ég er að spá hefur ekki bein setningafræðileg tengsl við undanfarann. Bæði hvað ertu að spá? og ég er að spá eru því athyglisverðar setningafræðilegar nýjungar, en ég minnist þess ekki að hafa séð fólk amast við þeim – enda engin ástæða til. Þetta eru sambönd sem greinilega nýtast vel í málinu.

Sambandið vera milli tannanna á (fólki) er oft notað í yfirfærðri merkingu og skýrt 'verða fyrir illu umtali' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Sambandið virðist ekki vera ýkja gamalt í málinu og er t.d. hvorki gefið í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 né í Íslenskri orðabók. Elstu öruggu dæmi sem ég hef fundið um þessa merkingu eru rúmlega aldargömul, flest með sögninni hafa en einnig eru dæmi um leggja. Í Morgunblaðinu 1922 segir: „Þú hefir föður minn og mig á milli tannanna í 2 blöðum Tímans.“ Í Verði 1923 segir: „sneri hann strax við blaðinu og hefir altaf síðan haft mig milli tannanna.“ Í Íslendingi 1924 segir: „Þá komum við að hinum þingmanninum – þeim sem Dagur hefir stöðugt milli tannanna og sér ekkert nýtilegt í.“

Dæmi með vera fara að sjást um áratug síðar. Í Skutli 1934 segir: „Bæjarbíóið hefir verið milli tannanna á Vesturlandsritstjóranum nú að undanförnu.“ Í Morgunblaðinu 1934 segir: „Jeg er altaf milli tannanna á róttæku vinstri blöðunum.“ Einnig eru sagnirnar komast og lenda stundum notaðar með þessu sambandi – í Þjóðviljanum 1939 segir: „Það ert ekki þú, sem verður fyrir skömminni og kemst á milli tannanna á fólkinu“ og í Alþýðublaðinu 1960 segir: „Það er margt verra til í þessum heimi en að lenda á milli tannanna á fólki.“ Sambandið virðist þó ekki hafa verið mikið notað lengi framan af eins og orðalagið og gæsalappirnar í Bæjarblaðinu 1954 sýna: „Þeir eru sannarlega á „milli tannanna“ á fólki, eins og kallað er.“

Sambandið var frekar sjaldgæft lengi vel en varð skyndilega algengt um 1980 og þúsundir dæma eru um það á tímarit.is. Nákvæm merking þess er ekki alltaf alveg ljós, en í áðurnefndri skýringu Íslenskrar nútímamálsorðabókar 'verða fyrir illu umtali' virðist þó oft of djúpt tekið í árinni – 'sæta gagnrýni' gæti oft verið nær lagi og jafnvel 'vera smjattað á'. Í dæminu „Allir þeir, sem ekki hafa ártalið 1943 sífelt svo mjög milli tannanna“ í Alþýðublaðinu 1927 virðist merkingin vera 'tönnlast á'. Oft virðist sambandið merkja einfaldlega 'vera til umræðu' eins og í Morgunblaðinu 1980: „En nú er eitt mál sem töluvert hefur verið milli tannanna á fólki undanfarið.“ Oftast er umræðan þó með einhvers konar neikvæðum formerkjum.

Stundum virðist sambandið þó alveg hlutlaust og sú notkun þess virðist fara vaxandi. Í DV 2000 segir: „Nanótæknin hefur ekki verið eins mikið milli tannanna á fólki.“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „Mörg þýsku félögin eru býsna stór þótt þau séu ekki eins mikið á milli tannanna á fólki hér norður í hafi og ensku félögin.“ Í dálknum „Málið“ í Morgunblaðinu 2020 segir að sambandið merki „helst að sæta slúðri, illu umtali, þótt það geti líka þýtt að vera bara „umtalaður“, frægur […]“. Sambandið var til umræðu í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ árið 2022 og þá voru skiptar skoðanir um merkingu þess – meirihlutinn tengdi það við illt umtal en öðrum fannst það einfaldlega vísa til mikils umtals en ekki endilega ills.

Það er athyglisvert að forsetningin í skuli vera notuð í þessu sambandi. Í dálknum „Málið“ í Morgunblaðinu 2022 var sagt „að eðlilegra (og betra?) væri að lenda/verða/vera á milli tannanna í e-m (vera umtalaður; verða fyrir slúðri) en á e-m. Nef og eyru væru á fólki og stæðu enda meira eða minna út í loftið en allt frá landnámi hefði enginn maður sagt „tennurnar á mér“.“ Það er rétt, en hins vegar gegnir öðru máli þegar forsetningin milli er notuð því að þetta er ekki bundið við yfirfærða merkingu sambandsins – forsetningin á er líka notuð þegar það er haft í bókstaflegri merkingu, eins og í „Hann hafði henzt yfir gaddavírsgirðingu með þvílíkum fádæma hraða, að taglið lenti milli tannanna á honum“ í Morgunblaðinu 1916.

Það er áhugavert að skoða stefnuskrár listanna sem bjóða fram við borgarstjórnarkosningarnar í Reykjavík í næsta mánuði með tilliti til þess sem þar segir um kennslu í íslensku sem öðru máli, sem er eitt mikilvægasta viðfangsefni bæði ríkis og sveitarfélaga um þessar mundir. Stefnuskrárnar eru reyndar mjög misjafnlega aðgengilegar og ég skal ekki ábyrgjast að ég hafi fundið allt sem máli skiptir, og tek fúslega við leiðréttingum og athugasemdum. En hér er það sem ég fann:

A – Vinstrið (https://vinstrid.is/stefnumal.html)

• Ekkert fannst.

B – Framsóknarflokkurinn (https://www.framsokn.is/sveitarfelog/reykjavik)

• Ekkert fannst.

C – Viðreisn (https://www.vidreisnreykjavik.is/fjolmenning)

• Við eigum að bjóða fólk velkomið og stuðla að raunverulegri inngildingu með því að gera íslenskukennslu og kennslu í íslenskri menningu mun aðgengilegri í samstarfi við ríkið. Hér þarf að huga að öllum hópum; börnum, foreldrum og ungu, barnlausu fólki sem kemur hingað. Tungumálið sem og aðgangur að réttum upplýsingum eru lykilatriði í aðlögun. Góð upplýsingagjöf stuðlar að jafnari tækifærum.
• Efla þarf móttöku barna með fjölbreyttan menningar- og tungumálabakgrunn innan grunnskólanna. Það viljum við gera með því að færa þjónustu fyrir börn og fjölskyldur inn í skólana sjálfa. Þá viljum við tryggja að til sé námsefni sem gerir börnunum kleift að læra íslensku og samfélagsfræði með það að markmiði að þeim séu tryggð jöfn tækifæri til þátttöku í íslensku samfélagi.
• Þá sýna rannsóknir að þegar þú kannt móðurmál þitt vel þá áttu auðveldara með að læra önnur tungumál. Í Reykjavík hefur það sýnt sig að innflytjendur nota frístundastyrk borgarinnar til þess að greiða fyrir móðurmálskennslu, og börn innflytjenda fara því síður í frístund, íþróttir og aðrar tómstundir. Viðreisn vill kanna leiðir til þess að færa móðurmálskennsluna í auknum mæli inn í grunnskólana svo tryggja megi að öll börn í Reykjavík hafi aðgang að fjölbreyttu frístundastarfi óháð búsetu og efnahag.

D – Sjálfstæðisflokkurinn (https://www.xdreykjavik.is/strax-d)

• Við ætlum að efla íslenskukennslu fyrir starfsfólk dagheimila og leikskóla.
• Við ætlum að innleiða móttökudeildir í grunnskólum fyrir börn sem flytja hingað til lands og þekkja hvorki íslenska tungu né íslenskt samfélag.

F – Flokkur fólksins (https://flokkurfolksins.is/reykjavik/aherslumal.html)

• Innleiðum árangursríkar lestraraðferðir á borð við Kveikjum neistann og stóreflum ÍSAT kennslu (íslensku sem annað tungumál).

G – Góðan daginn (https://gdf.is/stefnumalin/)

• Við viljum styrkja stuðning við nemendur með fjölbreyttan bakgrunn, þar á meðal þá sem ekki hafa íslensku að móðurmáli.

J – Sósíalistaflokkurinn (https://www.sosialistaflokkurinn.is/stefna/skola-og-fristundamal-kosningar, https://www.sosialistaflokkurinn.is/stefna/velferd-og-oryggi-kosningar)

• Efla þarf íslenskukennslu barna með erlendan bakgrunn. Aðgengi að tungumálinu er undirstaða inngildingar inn í samfélagið. Brýnt er að endurskoða fyrirkomulag kennslu í íslensku sem annars tungumáls (ÍSAT). Fjölga þarf íslenskuverum til þess að koma til móts við þörf. Öll börn sem eru byrjendur í íslensku skulu hafa aðgang að íslenskuverum, en ekki aðeins frá 5. bekk eins og nú er. Auka þarf umfang og sveigjanleika náms innan íslenskuveranna svo börn af erlendum uppruna séu betur undirbúin fyrir almennt skólastarf. Skilyrði um uppfyllt hæfniviðmið úr íslenskuverum þarf að endurspegla námskröfur sem gert er ráð fyrir í heimaskóla að loknu námi í íslenskuveri. Jafnframt er nauðsynlegt að koma af stað reglubundnu eftirliti á starfsemi íslenskuveranna og framkvæmd ÍSAT-kennslu í heimaskólum til að tryggja samræmi og þar með aukinn jöfnuð.
• Galopnar dyr að íslenskunni: Sósíalistaflokkurinn leggur áherslu á mikilvægi þess að galopna dyrnar að íslensku málsamfélagi fyrir innflytjendur: Að Reykjavíkurborg verði leiðandi á landsvísu í áherslu á mikilvægi íslenskukennslu og notkunar íslensku í samskiptum á vinnustöðum; að atvinnurekandinn Reykjavíkurborg bjóði öllum starfsmönnum sínum, sem ekki hafa íslensku að fyrsta máli, íslenskukennslu á vinnutíma. Kunnátta og færni í íslensku er og eitt öflugasta tækið til að ryðja úr vegi viðsjárverðum aðskilnaði í „við“ og „hina“. Aukin kunnátta og færni í tungumálinu opnar innflytjendum dyr, og ýtir undir samkeppnisfærni þeirra í skóla og á vinnumarkaði. Aukin færni í íslensku styrkir innflytjendur í að standa vörð um stöðu sína og réttindi.

M – Miðflokkurinn (https://midflokkurinn.is/reykjavik)

• Tungumál leikskólanna er íslenska. Gera á skýrar kröfur um að þeir sem starfa við umönnun barna á leikskólum í Reykjavík búi yfir viðunandi íslenskukunnáttu. Sífellt fleiri dæmi eru um hið gagnstæða og jafnvel um deildir þar sem fáir ef nokkur starfsmaður hefur íslensku að móðurmáli. Við þetta verður ekki unað á mikilvægu málþroskaskeiði barna, íslenskra jafnt sem erlendra.
• Þjóðlegt skólastarf. Margir skólar í Reykjavík þola orðið illa það álag sem fylgt hefur innflytjendastefnu síðustu áratuga. Farsælast fyrir alla er að innflytjendur og börn þeirra lagi sig að íslensku skólakerfi og íslensku gildismati. Auka þarf áherslu á Ísland, íslenska tungu og íslenska menningu og skal slíkt hafa forgang fram yfir kennslu annarra tungumála. Skipuleggja þarf móttöku erlendra barna með móttökudeildum og -skólum með markvissri tungumálakennslu, sem þarf að hafa borið árangur áður en farið er inn í almennt nám í venjulegum bekk.

P – Píratar (https://piratar.is/piratarireykjavik26)

• Ekkert fannst.

R – Okkar borg (https://www.okkarborg.is/)

• Fornám í íslensku fyrir börn sem ekki tala málið verður á ábyrgð ríkissins.

S – Samfylkingin (https://xs.is/setjum-bornin-i-fyrsta-saeti)

• Aukum til muna íslenskukennslu barna með annað móðurmál en íslensku til þess að skapa tækifæri og stuðla að jöfnuði.

Í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ var verið að hneykslast á því að háskólakennari hefði sagt „vinsældir hans jókust“ í sjónvarpsviðtali. Í skrifaðri gerð viðtalsins á vef Ríkisútvarpsins hefur þessu nú verið breytt í jukust sem er hin venjulega og viðurkennda mynd eins og fram kemur í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls, en þar er líka bent á ýmis tilbrigði í beygingu sagnarinnar: „Í Stafsetningarorðabókinni (2016) er viðtengingarháttur þátíðar af sögninni auka hafður yki: þótt ég auki/yki minn hlut. Hjá Valtý Guðmundssyni (Islandsk grammatik 1922) er þriðja kennimynd jukum (ukum) og viðtengingarháttur þátíðar jyki (yki). […] Dæmi um j-lausa fleirtölu í viðtengingarhættinum finnast líka […]“, svo sem jykust.

Þarna er myndin jókust þó ekki nefnd, og ekki heldur jókum í fyrstu persónu fleirtölu í þátíð, en hvort tveggja kemur þó fyrir á ýmsum tímum. Í Biskupasögum Jóns prófasts Halldórssonar frá fyrri hluta átjándu aldar segir: „Þann 29da Augusti jókust óhægindin fyrir hans brjósti.“ Í Árbókum Espólíns frá fyrsta hluta nítjándu aldar eru nokkur dæmi, m.a.: „Á þeim tíma jókust mjög harðindi í landi.“ Nokkur fleiri dæmi má finna í ýmsum ritum frá nítjándu öld. Á tímarit.is eru tæp þrjátíu dæmi um jókust, nokkuð jafnt dreifð yfir tímann frá lokum nítjándu aldar til dagsins í dag. Í Skírni 1898 segir: „Eftir stríðið jókust mjög fólksflutningar til landsins.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Hins vegar jókust tekjur af fraktflutningum um 48% milli ára.“

Myndin jókust er því ekki nýjung í málinu, og var það ekki heldur á átjándu öld. Þvert á móti – þetta er hin forna beyging sagnarinnar. Þriðja kennimynd hennar, fyrsta persóna fleirtölu í þátíð, var jókum í fornu máli sem hefði átt að koma fram sem jókust í miðmynd og slík dæmi eru til – „jókust svo jarðbönn víða á Íslandi“ segir í Gottskálksannál frá sextándu öld. Í Íslensku máli 2017 bendir Aðalsteinn Hákonarson á að orðmyndirnar jukum og jusum séu „þátíðarmyndir fleirtölu af sögnunum auka og ausa, sem komið hafa í stað eldri myndanna jókum og jósum“. Þær hljóti að hafa orðið til „fyrir áhrif frá þeim fjölda sagna (af 2. og 3. hljóðskiptaröð, sbr. bjóða og svelta) sem höfðu u í stofni þátíðar fleirtölu“ og geti í öllu falli „ekki verið hljóðréttar“.

Það er sem sé ljóst að myndirnar jókum og jókust eru upphaflegar, hljóðréttar og „eðlilegar“, en venjulegu og viðurkenndu myndirnar jukum og jukust eru „nýjungar“ – vissulega býsna gamlar, en ef þær væru að koma upp núna væru þær væntanlega kallaðar „málvillur“ og barist gegn þeim. Það er samt engin spurning að þær hafa fyrir löngu unnið sér hefð sem eðlilegt og rétt mál, og hafa verið það í margar aldir. Spurningin er hins vegar hvernig eigi að líta á upphaflegu myndirnar, jókum og jókust – eigum við að viðurkenna þær líka sem „rétt mál“ vegna þess að þær eru eldri, eða eigum við að segja að þær séu (nokkurn veginn) horfnar úr málinu, ekki málvenja neinna, og geti því ekki talist „rétt mál“ samkvæmt viðurkenndum viðmiðum.

Í þessu sambandi skiptir máli hvort myndirnar hafa lifað óslitið í málinu eða verið endurvaktar eins og Valtýr Guðmundsson virðist telja í Islandsk Grammatik – „I Skriftsproget forekommer ogsaa jókum og jósum, men disse Former er laant fra Oldsproget“ segir hann. Mér finnst þetta samt ekki ótvírætt – það er vel hugsanlegt að þessar myndir hafi lifað í talmáli. Hvort notkun myndarinnar jókust í talmáli á tuttugustu og fyrstu öld er dæmi um það er kannski vafasamt, en þar gætu einnig spilað inn áhrif frá eintölu í þátíð, jók – í sterkum sögnum sem hafa ó í þátíð eins og fara, taka o.fl. er það gegnumgangandi í öllum framsöguháttarmyndum. Það var eðlilegt að breyta jókust í jukust á vef RÚV en mér finnst samt varla hægt að telja jókust rangt.