Search: Laxdal

Skáldskaparfræði Eiríks Laxdals

Jón Karl Helgason, 18/12/2023

Í nýútkominni Griplu birti ég fræðigrein um frásagnarfræðileg einkenni Sögu Ólafs Þórhallasonar eftir Eirík Laxdal. Greinin er skrifuð á ensku og ber titilinn "“Should she tell a story …” In Quest of Eiríkur Laxdal’s Poetics". Á það er bent að sagan eigi ýmislegt sameiginlegt með frásagnarbókmenntum fyrri alda og í því sambandi gerður samanburður á henni og hinni forngrísku Ódysseifskviðu, arabíska  sagnasafninu  Þúsund  og  einni  nótt  og  franska  miðaldatextanum  Leitin að  hinum  helga  gral.  Þegar  tekið  er  tillit  til  efniviðar,  uppbyggingar  og  jafnvel  persónusköpunar  Ólafssögu  má  líta  á  hana sem skilgetið afkvæmi aldalangrar bókmenntahefðar lagskiptra frásagna þar sem ekki er aðeins unnið úr munnlegri sagnahefð heldur er sú hefð beinlínis sett á svið.

Skáldskaparfræði Eiríks Laxdals

Jón Karl Helgason, 12/03/2023

Í framhaldi af fyrirlestri mínum á Hugvísindaþingi tek ég þátt í ráðstefnu í Zurich 23.til 24. mars um frásagnarbókmenntir átjándu aldar. Ráðstefnan er hluti af viðamiklu rannsóknarverkefni sem Lena Rohrbach og fleiri fræðimenn við háskóla í Zurich og Basel hafa staðið að undanfarin ár og beinist þar athyglin að þróun skáldsögunnar sem bókmenntagreinar á Norðurlöndum á viðkomandi tímabili. Ég hyggst fjalla um tengsl Ólafssögu við sígildar frásagnarbókmenntir fyrri alda, einkum Odysseifskviðu, Þúsund og eina nótt og Leitina að hinum helga gral. Sæki ég í þessari umfjöllun mjög til skrifa búlgarsk-franska fræðimannsins Tzvetans Todorov í verkinu The Poetics of Prose. Nefnist fyrirlesturinn "Saga Ólafs Þórhallasonar and the Literary Tradition" og er á dagskrá föstudaignn 24. mars kl. 11.30.

Listasmiðurinn Eiríkur Laxdal

Jón Karl Helgason, 10/03/2016

saga ólafs"Margt smátt ...." er yfirskrift málstofu sem ég tek þátt í á Hugvísindaþingi föstudaginn 11. mars kl. 15.15-17.15 í stofu 220 í aðalbyggingu Háskóla Íslands. Þar verða kannaðir snertifletir smásögunnar við aðrar skyldar bókmenntagreinar, svo sem örsögur, þjóðsögur, nóvellur og skáldsögur. Rúnar Helgi Vignisson fjallar um breytileg birtingarform smásagna, Ástráður Eysteinsson ræðir um sagnaheim Franz Kafka, Kristín Guðrún Jónsdóttir varpar ljósi á bókmenntahugtökin örsaga, smáprósi og prósaljóð en sjálfur hyggst ég kanna tengsl einnar elstu og jafnframt merkust skáldsögu íslenskrar bókmenntasögu við íslenska þjóðsagnahefð. Fyrirlestur minn ber titilinn "Listasmiðurinn Eiríkur Laxdal. Frásagnarrammar og þjóðsögur í Sögu Ólafs Þórhallasonar." Ég mun sérstaklega skoða þjóðsöguna „Selmatseljan“, sem birtist í þjóðsagansafni Jóns Árnasonar árið 1862. Um hana hef ég nýverið birt stutta grein á Hugrás. Frumgerð sögunnar er að finna í Sögu Ólafs Þórhallasonar sem er talin vera skrifuð í kringum aldamótin 1800. Dæmið sem hér um ræðir varpar skýru ljósi á listræn tök Eiríks á því flókna frásagnarformi sem hann velur skáldsögu sinni.

Óland kortlagt

Jón Karl Helgason, 08/02/2024

"Óland kortlagt - Skáldskapur Eiríks Laxdals í íslensku og alþjóðlegu samhengi" er titill á ráðstefnu usem haldin verður í Eddu - Húsi íslenskunnar dagana 30. og 31. ágúst 2024. Dagskráin er farin að mótast og mun verða uppfærð hér næstu vikurnar.

  • Aðalheiður Guðmundsdóttir: Um heima og geima í Ólafs sögu Þórhallasonar
  • Ásdís Rósa Magnúsdóttir: Um Ólafs sögu Þórhallasonar og rammafrásagnir á 18. öld.
  • Jón Karl Helgason: Eiríkur Laxdal og Baldvin Einarsson: Frumkvöðlar í skáldsagnagerð?
  • Katelin Marit Parson: Gáðu að því að Gvendur hér ei gelur kvæði: Kortlagning áhrifavalda í rímnakveðskap Eiríks Laxdals
  • Kristján Bjarki Jónasson: Andupplýsing á Skaga? – Frásagnarlist alþýðunnar í Ólafs sögu Þórhallasonar eftir Eirík Laxdal í ljósi fagurfræði Sturm und Drang
  • Lena Rohrbach: Genre memory and novelization: Laxdal and the saga tradition
  • Madita Knöpfle: The materiality of storytelling: Eiríkur Laxdal's sagas in manuscript and print
  • Margrét Eggertsdóttir:
  • María Anna Þorsteinsdóttir: Leitin að réttu formi: Formtilraunir- ævintýri-samþætting ævintýra- rímur -skáldsaga. Af Hermóðsrímum og Ingibjargarrímum alvænu og sama efni Ólandssögu.
  • Pétur Húni Björnsson:
  • Romina Werth: Sagnagerðin ATU 706 Stúlkan án handa og birtingarmynd hennar í Ólandssögu
  • Rósa Þorsteinsdóttir: Ólensk, íslensk og erlend ævintýri
  • Sjón: Af álfum var þar nóg – Samtal nýsúrrealista við neðanjarðarbókmenntir Eiríks Laxdals
  • Sveinn Yngvi Egilsson: Kóngafólk og kynjaverur í ímyndaðri Evrópu: Sagnaheimur Ólandssögu

Ráðstefnan verður haldin undir merkjum Árnastofnunnar og Bókmennta- og listfræðastofnunar. Undirbúningsnefnd skipa: Romina Werth, Margrét Eggertsdóttir og Jón Karl Helgason. Hér fyrir neðan má finna skrá yfir efni sem tengist Eiríkum og verkum hans:

Handrit að sögum

  • Ólandssaga. Lbs 554 4to. Ísland, 1820.
  • Ólafs saga Þórhallasonar. Lbs 152 fol. Ísland, 1800.
  • Ólafs saga Þórhallasonar. Lbs 151 fol. Ísland, 1800-1899.
  • Þjóðsögur teknar upp úr Ólafs sögu. ÍB 51 8vo. Þjóðsögur. Ísland, 1856.

Handrit að rímum

  • Heiðbjartsríma. JS 51 4to. Rímur af Reinald og Rósu. Ísland, 1770.
  • Heiðbjartsríma. JS 52 4to. Ísland, 1798.
  • Heiðbjartsríma. ÍB 783 8vo. Samtíningur. Ísland, 1801-1875.
  • Heiðbjartsríma. Lbs 188 8vo. Rímnakver. Ísland, 1850-1870.
  • Rímur af Belflor greifa og Leónóra. JS 585 4to. Rímur eftir Eirík Laxdal. Ísland, 1777-1786.
  • Rímur af Ingibjörgu alvænu. JS 585 4to. Rímur eftir Eirík Laxdal. Ísland, 1777-1786.
  • Rímur af Ingibjörgu alvænu. Lbs 2300 8vo. Rímnabók. Ísland, 1822-1823.
  • Rímur af Ingibjörgu alvænu. Lbs 4848 8vo. Rímnabók. Ísland, 1898-1898.
  • Rímur af Hálfdani Barkarsyni. ÍB 392 8vo.Upsabók. Ísland, 1750-1799.
  • Rímur af Hálfdani Barkarsyni. Lbs 540 8vo. Rímnakver. Ísland, 1810-1841.
  • Rímur af Hálfdani Barkarsyni. Lbs 2300 8vo. Rímnabók. Ísland, 1822-1823.
  • Rímur af Hálfdani Barkarsyni. ÍB 505 8vo. Ísland, 1867.
  • Rímur af Hálfdani Barkarsyni. Lbs 4848 8vo. Rímnabók. Ísland, 1898-1898.
  • Rímur af Hermóði og Hlaðvöru. JS 585 4to. Rímur eftir Eirík Laxdal. Ísland, 1777-1786.
  • Rímur af Hermóði og Hlaðvöru. Lbs 2300 8vo. Ísland, 1822-1823.
  • Rímur af Hermóði og Hlaðvöru. Lbs 4848 8vo. Rímnabók. Ísland, 1898-1898.
  • Rímur af Norna Gesti. Lbs 247 8vo. Rímnasafn X. Ísland, 1700-1899.
  • Rímur af Pólenstator og Möndulþvara. ÍB 622 8vo. Ísland, 1852.

Handrit með stökum kvæðum, sálmum og ljóðabréfum 

Útgáfur

  • Eiríkur Laxdal. Saga Ólafs Þórhallasonar. Álfasagan mikla, Útg. Þorsteinn Antonsson og María Anna Þorsteinsdóttir. Reykjavík: 1987.
  • Eiríkur Laxdal. Ólandsaga. Útg. Þorsteinn Antonsson og María Anna Þorsteinsdóttir. Reykjavík: 2006 og 2018.

Fræðileg umfjöllun

  • Einar Ól. Sveinsson. Um íslenzkar þjóðsögur. Reykjavík: Sjóður Margrétar Lehmann-Filhés, 1940.
  • Einar Ólafur Sveinsson. Verzeichnis isländischer Märchenvarianten. Mit einer einleitenden Untersuchung. Folklore Fellows’ Communications 83. Helsingfors; Leipzig: Suomalainen Tiedeakatemia; [O. Harrassowitz], 1929, s. LXXII og áfram.
  • Einar Ól. Sveinsson. The Folk-Stories of Iceland. Þýð. Benedikt S. Benedikz. London: Viking Society for Northern Research, 2003.
  • Guðbrandur Vigfússon. “Formáli að 1. útgáfu.” Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. Safnað hefur Jón Árnason. 2. bindi. Útg. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1954, xv−xxxviii.
  • Jón Karl Helgason. “Should she tell a story…” In Quest of Eiríkur Laxdal's Poetics." Gripla 34 (2023): 347-374.
  • Jón Özur Snorrason. "„Ófrumlegir síðalingar“ og „herfilegur samsetningur“." Lesbók Morgunblaðsins 24. apríl 1993, 8-9.
  • Knöpfle, Madita. “Conceptions of Authorship. The Case of Ármanns rímur and Their Reworkings in Early Modern Iceland.” In Search for the Culprit. Aspects of Medieval Authorship. Ritstj. Stefanie Gropper og Lukas Rösli. Berlin and Boston: De Gruyter, 2021, 239−264.
  • Margrét Eggertsdóttir. „From Reformation to Enlightenment“. Í A History of Icelandic Literature. Ritstj. Daisy L. Neijmann. Histories of Scandinavian literatures 5. Lincoln; London: University of Nebraska Press, 2006, 174–250.
  • María Anna Þorsteinsdóttir. Tveggja heima sýn. Saga Ólafs Þórhallasonar og þjóðsögurnar. Studia Islandica 53. Reykjavík: Bókmenntafræðistofnun, Háskóli Íslands, 1996.
  • Matthías Viðar Sæmundsson. “Sagnagerð frá upplýsingu til raunsæis.” Íslensk bókmenntasaga, vol. 3, ed. by Halldór Guðmundsson. Reykjavík: Mál og menning, 1996, 495−588.
  • Rohrbach, Lena. "Romanhaftwerdungen. Isländische Prosaliteratur der späten Vormoderne, Mikhail Bakhtin und Ansätze einer historisch-mediologischen Narratologie". Í Medialität. Historische Perspektiven. Newsletter 23 (2021), 14-19.
  • Rohrbach, Lena. “Subversive Inscriptions. The Narrative Power of the Paratext in Saga Ólafs Þórhallasonar.” Væntanleg í Scandinavian Studies.
  • Rohrbach, Lena. “Weibliche Stimmen – männliche Sicht. Rekalibrierungen von Gender und Genre in der Ólafs saga Þórhallasonar.” Þáttasyrpa. Studien zu Literatur, Kultur und Sprache in Nordeuropa. Festschrift for Stefanie Gropper, ed. by Anna Katharina Heiniger, Rebecca Merkelbach, and Alexander Wilson, Beiträge zur Nordischen Philologie 72. Tübingen: Francke, 2022, 257−265.
  • Rósa Þorsteinsdóttir. “Íslensk og ólensk ævintýri.” Tímarit Máls og menningar 69/1 (2008): 131−135.
    Rósa Þorsteinsdóttir. “Middle Eastern Tales in Icelandic Tradition.” Narrative Culture 10/1 (2023): 151-173.
  • Stefán Einarsson. A History of Icelandic Literature. New York: Johns Hopkins Pr, 1957.
  • Stefán Einarsson. Íslensk bókmenntasaga 874−1960. Reykjavík: Snæbjörn Jónsson, 1962.
  • Steingrímur J. Þorsteinsson. Jón Thoroddsen og skáldsögur hans. 1. bindi. Reykjavík: Helgafell, 1943, 180 og áfram.
  • Sveinn Yngvi Egilsson. “Leiðin til nútímans.” Íslenskar bókmenntir. Saga og samhengi. 2. bindi. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 2022, 405−525.
  • Werth, Romina. “Inngangur.” Andlit á glugga. Úrval íslenskra þjóðsagna og ævintýra. Útg. Romina Werth og Jón Karl Helgason. Reykjavík: Mál og menning, 2021, 9−35.
  • Þorsteinn Antonsson. “Höfundurinn og sagan.” Í Eiríkur Laxdal, Saga Ólafs Þórhallasonar. Álfasagan mikla, ed. by Þorsteinn Antonsson and María Anna Þorsteinsdóttir. Reykjavík: Þjóðsaga, 1987, 373−427.
  • Þorsteinn Antonsson and María Anna Þorsteinsdóttir. Útsýni til Ólands. Um uppruna, hugmyndir, viðhorf og samhengi Ólandssögu eftir Eirík Laxdal. Reykjavík: Sagnasmiðjan, 2018.
  • Örn Ólafsson. "Upplýsing í gegnum þjóðsögur. Um Ólafs sögu Þórhallasonar eftir Eirík Laxdal." Tímarit Máls og menningar 60/2 (1999): 95−104.

Er unnt að lesa Ólafssögu eins og leynilögreglusögu?

Jón Karl Helgason, 12/03/2023

Í annað sinn á sjö árum held ég fyrirlestur um Sögu Ólafs Þórhallasonar eftir Eirík Laxdal á Hugvísindaþingi Háskóla Íslands laugardaginn 11. mars. Árið 2016 ræddi ég um tengsl verksins við þjóðsöguna "Selmatseljan" en að þessu sinni hyggst ég skoða réttarhöld sem fara fram í sögunni. Þau eru dæmi um þá tilhneygingu höfundar að lýsa sömu viðburðum oftar en einu sinni og varpa stöðugt nýju ljósi á þá. Sagan er að þessu leyti lík hefðbundinni leynilögreglusögu. Fyrirlesturinn er hluti af málstofu um lög og rétt sem er á dagskrá kl. 15-16.30 í stofu 304 í Árnagarði. Ps. Í framhaldi af fyrirlestrinum var ég í viðtali við Gunnar Smára Egilsson á Rauða borðinu um þetta efni.

Bókmenntir og lögfræði - annáll

Jón Karl Helgason, 05/01/2022

Í júní 2020 fékk ég styrk frá HÍ vegna stuðnings við samfélagsvirkni akademísks starfsfólks. Verkefnið, „Lög og bókmenntir“, miðaði að því að efla samræðu milli sviða lögfræði og bókmenntafræði um lög og bókmenntir, m.a. með námskeiðahaldi. Vegna COVID frestaðist upphaf verkefnis um rúmt ár en í millitíðinni hóf ég samstarf við Hafstein Þór Hauksson, dósent við Lagadeild, um þetta verkefni og hafa allir viðburðir verið skipulagðir af okkur í sameiningu. Alls hafa verið skipulögð þrjú tengd námskeið, hið fyrsta með þátttöku starfsfólks Héraðsdóms Reykjavíkur, og síðari tvö með félögum í Lögfræðingafélagi Íslands, og tvær málstofur, sú fyrri á Hugvísindaþingi og sú síðari á Þjóðarspegli. Einnig hefur verkefnið tengst ferð Lögfræðingafélagsins á söguslóðir Sjöundármála, þátttöku Jóns Karls á öðru Hugvísindaþingi og umfjöllun í Lögmannablaðinu. Hér á eftir eru viðburðirnir raktir í tímaröð.

  • 4. nóvember 2021, kl. 20-22. Starfsfólk úr Héraðsdómi ræddi skáldsöguna Svartfugl eftir Gunnar Gunnarsson. Fundarsalur LÍ við Álftamýri.
  • 1. desember 2021, kl. 20-22. Starfsfólk úr Héraðsdómi ræddi skáldsögurnar Svartfugl eftir Gunnar Gunnarsson og Vaðlaklerk eftir Steen S. Blicher og dómsskjöl Sjöundármála. Matsalur Héraðsdóms við Lækjartorg.
  • 9. febrúar 2022, kl. 20-22. Starfsfólk úr Héraðsdómi ræddi skáldsöguna Gott fólk eftir Val Grettisson. Fundarherbergi Lögfræðideildar í Lögbergi. (Fundur átti að vera 12. janúar en var frestað vegna COVID).
  • 13. mars 2022, kl. 13-14.30. Jón Karl Helgason, Ingibjörg Þorsteinsdóttir og Hafsteinn Þór Hauksson fluttu erindi á málstofunni Svartfugl: Vannýtt kennsluefni í lögfræði? en hún var hluti af Hugvísindaþingi. Stofa 202 í Odda.
  • 16. mars 2022, kl. 20-22. Starfsfólk úr Héraðsdómi ræddi skáldsöguna Ég heiti Ísbjörg, ég er ljón eftir Vigdísi Grímsdóttur. Fundarsalur LÍ við Álftamýri.
  • 26. apríl 2022, kl. 20-22. Starfsfólk úr Héraðsdómi ræddi leikritið Kaupmaðurinn í Feneyjum eftir William Shakespeare. Kaffistofa Héraðsdóms við Lækjartorg.
  • 27. apríl 2022, kl. 17.00. Jón Karl Helgason flutti erindi um Svartfugl fyrir félaga í Lögmannafélagi Íslands. Salur Blaðamannafélags Íslands við Síðumúla. Hluti af undirbúningi fyrir ferð félaga úr Lögfræðingafélagi Íslands viku síðar á söguslóðir Sjöundármála og málstofu á Patreksfirði um réttarhöldin yfir Bjarna Bjarnasyni og Steinunni.
  • 4. október 2022, kl. 17-18.30. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu skáldsöguna Útlendinginn eftir Albert Camus. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 28. október 2022, kl. 11-12.30. Jón Karl Helgason, Hafsteinn Þór Hauksson, Ástráður Eysteinsson og Guðrúnu Steinþórsdóttir fluttu erindi um skáldsögurnar Svartfugl, Réttarhöldin og Ég heiti Ísbjörg, ég er ljón á málstofunni Lög og bókmenntir en hún var hluti af Þjóðarspegli Félagsvísindasviðs. Stofa 101 Odda.
  • 1. nóvember 2022, kl. 17-18.30. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu skáldsöguna Réttarhöldin eftir Franz. Sérstakur gestur Ástráður Eysteinsson. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 5. desember 2022, kl. 17.-18.30. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu skáldsöguna Gott fólk eftir Val Grettisson. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 10. janúar 2023, kl. 17-19. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu skáldsöguna Að drepa hermikráku eftir Harper Lee. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 7. febrúar 2023, kl. 17-19. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu Hrafnkels sögu Freysgoða. Sérstakur gestur Viðar Pálsson. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 7. mars 2023, kl. 17-19. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu leikritið Kaupmanninn í Feneyjum eftir William Shakespeare. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 11. mars 2023, kl. 13-14.30. Jón Karl Helgason ræddi réttarhöld í Sögu Ólafs Þórhallasonar eftir Eirík Laxdal í málstofunni Í heimi laganna á Hugvísindaþingi. Stofa 304 í Árnagarði.
  • 5. september 2023, kl. 17-19. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu Sögu Natans Ketilssonar og Skáld-Rósu eftir Brynjúlf Jónsson frá Minna-Núpi. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 3. október 2023, kl. 17-19. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu skáldsöguna Kötu eftir Steinar Braga. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 31. október 2023, kl. 17-19. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu Njáls sögu. Sérstakur gestur Torfi H. Tulinius. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 5. desember 2023, kl. 17-19. Félagar úr Lögfræðingafélaginu ræddu Sögu þernunnar eftir Margaret Atwood. Fundarsalur LFÍ í Álftamýri.
  • 6. desember 2023, kl. 20-22.30. Félagar úr Lögfræðingafélaginu fór á leiksýninguna Orð gegn orði eftir Suzie Miller og hlýddu á pallborðsumræður í lok sýningar. Kassinn í Þjóðleikhúsinu.
  • 9. janúar 2024, kl. 17-19. Þrettándaboð leshrings félaga í Lögfræðingafélaginu þar sem litið verður um öxl og rætt um eftirminnilegustu verkin sem tekin hafa verið til umræðu, auk þess sem leikritið Orð gegn orði og kvikmyndin Anatomy of a Fall gætu komið við sögu.

Prentað efni sem tengist verkefninu

Lög og bókmenntir. Þemahefti Ritsins 18/1 (2018) í ritstjórn Jóns Karls Helgasonar og Láru Magnúsardóttur.

Glæpir og refsing í bókmenntum.“ Viðtal Eyrúnar Ingadóttur við Jón Karl Helgason um tengsl bókmenntafræði og lögfræði. Lögmannablaðið 28/2 (2022), s. 20-21.

Bókmenntir og lög.“ Lögmannablaðið 28/4 (2022) s. 20-21. Grein eftir Eyrúnu Ingadóttur um námskeið Hafsteins Þórs Haukssonar og Jóns Karls Helgasonar.