Gagn hugvísinda*

Heimurinn er að breytast. Sem eru auðvitað engar fréttir – þannig hefur það alltaf verið og mun alltaf verða. Við erum líka stöðugt að breytast, bæði „við“ sem samfélag og „við“ sem einstaklingar. Breytingar munu eiga sér stað hvort sem við viljum eða ekki en hæfileikar okkar til að skilja og hafa áhrif á þessar breytingar eru misgóðir og alls ekki sjálfsagðir. Við þurfum að mennta okkur til að geta tekist á við breytingar og tekið breytingum.

Í síðustu viku kom út bókin Áhrif og framtíð hugvísinda (The Impact and Future of Arts and Humanities, Palgrave 2016) eftir þá Benneworth, Gulbrandsen og Hazelkorn. Niðurstaða höfunda er að hugvísindin geri samfélög hæfari til að taka breytingum og að í þessu felist ótvírætt gagn þeirra. Samfélög sem eru hæfari til að taka breytingum eru öflugri samfélög en þau sem eru breytingafælin. Samfélög sem rækta hugvísindi og listir eru hæfari til að taka breytingum en þau sem leggja hugvísindum og listum ekki lið. Þau eru því betri og öflugrin sem samfélög. Sama á við um einstaklinga.

Fólk getur augljóslega lært að takast á við lífið með eða án formlegrar menntunar. Hins vegar má spyrja um gæði menntunar með tilliti til hversu góð hún er í að efla hæfileika manna og samfélaga til að takast á við síbreytilegan heim. Maður getur auðveldlega orðið leiksoppur breytinga sem getur síðan leitt til þess að maður fer að berjast gegn breytingum, óháð því hvort þær séu til hins betra eða til hins verra. Menntun og rannsóknir sem auka skilning og þjálfa okkur í að meta breytingar á umhverfi okkar á gagnrýninn hátt gera okkur hæfari til að taka breytingum. Við vitum frekar hvað er að gerast og getum betur haft stjórn á því (en eins og Sjón benti á í vikunni er fólk veikt fyrir stjórnun og þarf að vinna í að láta ekki stjórna sér). Við getum líka orðið afl til breytinga samfélaginu til góða.

Páll Skúlason, heimspekingur og háskólarektor, var alla tíð sannfærður um að háskóli án hugvísinda væri merkingarlaus. Háskóli sem ekki ræktaði gagnrýna hugsun stæði ekki undir nafni og þar sem gagnrýnin hugsun lægi nær kjarna hugvísinda en annarra fræðasviða stæði háskóli án hugvísinda ekki undir nafni (sjá t.d. í síðasta verki Páls, Merking og tilgangur, sem kom út að honum látnum árið 2015). Þó gagnrýnin hugsun sé vissulega eitt af aðalsmerkjum hugvísindanna er hæfileikinn til túlkunur ekki síður mikilvægur hluti þeirra – jafnvel mikilvægari en gagnrýnin hugsun. Gagnið sem af þessu hlýst fyrir einstaklinga og samfélög verður seint metið til fjár. Í pólitísku landslagi þar sem peningar virðast eini mælikvarðinn á menntun og rannsóknir eiga rök um gagn hugvísinda sem ekki vísa í auknar ævitekjur eða þjóðarframleiðslu lítinn hljómgrunn. En einmitt þessi staðreynd um pólitískt ástand sýnir nauðsyn öflugra hugvísinda.

Tvö dæmi (af mörgum mögulegum) sýna hversu gagnleg íslensk hugvísindi eru í alþjóðlegu samhengi. Jafnréttisskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna er rekinn innan Hugvísindasviðs Háskóla Íslands. Hann hefur þegar útskrifað 68 nemendur úr alþjóðlegu diplómanámi í jafnréttisfræðum á meistarastigi. Nemendurnir eru frá þróunarríkjum eða stríðshrjáðum löndum og fara aftur til síns heimalands með reynslu og þekkingu úr náminu á Íslandi. Þeir snúa til baka með hæfileika til að taka breytingum og til að leiða breytingar. Hjá íslenska gestgjafanum skilja þeir eftir sömu hæfileika.

Hitt dæmið er Vigdísarstofnun – alþjóðleg miðstöð tungumála og menningar sem er hluti af stofnunum UNESCO. Vigdísarstofnun hefur að markmiði að stuðla að fjöltyngi til að „auka skilning, samskipti og virðingu milli menningarheima og þjóða“. Stofnunin lítur ekki fyrst og fremst inn á við heldur út í heim og mun leggja sitt fram til að efla skilning milli manna í gegnum öflugar rannsóknir á tungumálum.

Hvorug þessi stofnun væri möguleg ef ekki væri fyrir öflugar rannsóknir og kennslu í hugvísindum. Gagn hugvísinda er ótvírætt og ómetanlegt.

*Einnig birt á Vísi 9. desember 2016.

Birt í Hugvísindi Merkt |

Um Nýja sögu hugvísinda*

Hugvísindasvið er eitt af fimm sviðum Háskóla Íslands. Sviðinu er skipt upp í fjórar deildir sem skiptast aftur upp í námsbrautir. Innan námsbrauta eru kennd mörg fög. Þeir sem nema og starfa innan Hugvísindasviðs kenna sig almennt ekki við sviðið heldur við námsbraut eða deild. Fólk er í sagnfræði, guðfræði, íslensku, norsku eða einhverju öðru fagi en ekki í hugvísindum. Sama gildir um önnur svið háskólans. Fólk er ekki í heilbrigðisvísindum heldur í NewHistoryHumanitieslæknisfræði eða lyfjafræði. Enginn kennir sig við verk- og náttúruvísindi heldur við jarðfræði eða stærðfræði eða eitthað annað fag. Þegar skipulag háskóla annars staðar í heiminum er skoðað verður myndin enn óljósari því það sem telst til hugvísinda á Íslandi gerir það ekki alltaf annars staðar. Fornleifafræði er t.d. alls ekki alltaf hluti af hugvísindum í skipulagi háskóla. Mannfræði og þjóðfræði, sem tilheyra félagsvísindum á Íslandi, eru hins vegar oft hluti hugvísinda og sálfræði, sem við HÍ er innan Heilbrigðisvísindasviðs en var áður hluti af Félagsvísindasviði, er sums staðar meðal hugvísinda. Guðfræði er sjaldnast hluti af hugvísindum, eins og tilfellið er í Háskóla Íslands. Mörkin milli hugvísinda og annarra fagsviða eru því alls ekki augljós eða sjálfgefin. Það er ekki bara í skipulagi háskóla sem „hugvísindi“ eru notuð til afmörkunar heldur líka hjá rannsóknaráðum (Rannsóknasjóður hjá Rannís er t.d. með sérstakt fagráð fyrir hugvísindi) og víða um heim eru  sjálfstæðar rannsóknaáætlanir og stofnanir fyrir hugvísindi. Á Íslandi er Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Þjóðminjasafnið, Reykjavíkurakademían og fleiri. Í Bandaríkjunum National Endowment for the Humanities. Í tengslum við Sjónarrönd 2020 (Horizon 2020), rammaáætlun ESB um rannsóknir og nýsköpun, er rekið rannsóknanet í hugvísindum kallað HERA. Í mörgum löndum eru sérstök rannsóknaráð fyrir hugvísindi. „Hugvísindi“ skipta því talsverðu máli fyrir skipulag rannsókna og kennslu en það er ekki augljóst hver kjarnann í merkingu hugtaksins er eða hvort það eigi sér yfirhöfuð einhvern kjarna. Í nýlegri bók um gildi hugvísinda skilgreinir Helen Small þau svo: „The humanities study the meaning-making practices of human culture, past and present, focusing on interpretation and critical evaluation, primarily in terms of the individual response and with an ineliminable element of subjectivity.“[1] Hún viðurkennir að þetta sé mjög almenn skilgreining en telur allar tilraunir til að skilgreina þau nánar útiloka eina eða fleiri greinar hugvísindanna. Almennari skilgreining, eins og að hugvísindi „rannsaki tjáningu mannshugans“, hleypir hins vegar of miklu inn, t.d. stærðfræði (sem er þekkt umdæmisvandamál fyrir skilgreiningu á hugvísindum).

Í einhverjum skilningi hafa hugvísindi alltaf verið til en „hugvísindi“ sem afmarkað fyrirbæri sem við getum kallað þessu nafni eru nýleg. Elsta skráða notkun orðsins í ritmálssafni Orðabókar Háskólans er frá því upp úr miðri 20. öld. Íslenska orðið virðist tilkomið sem þýðing á humaniora eða humanities, sem höfðu einmitt nýlega verið tekin upp sem nöfn á því sem við í dag flokkum undir hatti hugvísinda í háskólum og rannsóknastofnunum.[2] Á 19. öld var þýska orðið Geisteswissenschaft notað á svipaðan hátt [3] og í Englandi og Skotlandi voru moral sciences og moral philosophy sambærileg safnheiti frá 18. öld og áfram. Það má rekja þessa sögu lengra aftur og skoða skipulag háskóla aftur til miðalda og hvernig þekkingin var flokkuð eftir eðli og aðferðum og jafnvel allt aftur til fornaldar, til Aristótelesar og flokkunaráráttu hans.[4] En það er erfitt að finna hugvísindin í þessari sögu. Heimspeki, guðfræði, sagnfræði, málvísindi og ýmislegt fleira er til en ekki hugvísindi. Um miðja 20. öld eru náttúruvísindi af ýmsu tagi hins vegar að ryðja sér til rúms innan háskóla, eðlisfræðin verður drottning vísindanna og „hugvísindin“ skilgreina sig í vörn og andstöðu við innreið þeirra.[5]

Ef við beinum sjónum að viðfangsefnum hugvísinda þá er ljóst að  þau eiga sér langa sögu. Maðurinn hefur lengi fengist við fortíð sína, bókmenntir, tónlist, tungumál og fleira sem hugvísindin fást við. Það mætti jafnvel halda því fram að hugvísindin væru hin upprunalegu vísindi (þ.e. heimspekin, ein af greinum hugvísindanna) og að öll önnur vísindi og fræði hafi orðið til sem angar hugvísinda sem smám saman öðluðust sjálfstæði. Úr heimspekilegum vangaveltum um uppruna og eðli heimsins varð eðlisfræðin til. Úr sambærilegum pælingum um eðli talna varð stærðfræðin til. O.s.frv. Þessi saga er vissulega falleg en hún hljómar meira eins og ævintýri en alvöru greining. Þegar Þales (eða Hesíodos eða einhver annar) hóf að velta fyrir sér uppruna og eðli heimsins þá var ekkert til sem hét hugvísindi eða heimspeki eða eðlisfræði og því má alveg eins halda því fram að hugvísindin hafi orðið til úr eðlisfræði eins og eðlisfræðin úr heimspeki. Þetta er innihaldslítill leikur að orðum.

Er þá einhver leið að skrifa sögu hugvísinda? Rens Bod gerir tilraun til að segja sögu hugvísinda frá upphafi skrifmenningar út frá skilgreiningu á eðli hugvísinda frekar en þeim hugtökum og skilgreiningum sem fólk hefur notað í gegnum aldirnar.[6] Þetta er hetjuleg tilraun - sagan spannar allan heiminn í næstum 3000 ár. Bod vill ekki nálgast hugvísindin sem huglægt fyrirbæri með skilning mannsins á eigin merkingarbæru verkum sem meginviðfangsefni (sbr. skilgreining Small hér að ofan). Hann nálgast hugvísindin í staðinn á empírískan hátt og lítur á þau sem aðferð til að finna reglu og mynstur í því sem maðurinn gerir. Kjarni hugvísinda er ekki skilningur mannsins heldur verkin sem hann lætur eftir sig. Til að finna reglu og mynstur beita hugvísindin, skv. Bod, ákveðnum aðferðum (eða forsendum). Það sem bindur hugvísindi allra tíma og allra staða saman er leit að aðferðum og mynstrum í því sem maðurinn gerir og hefur gert („ ... the quest for principles and patterns in the humanities is a continuous tradition.“ bls. 7). Hann lýsir markmiði bókarinnar svo: „Thus as a whole, this book is about the history of the methodological principles that have been developed and the patterns that have been found in the study of humanistic material (texts, languages, literature, music, art, theatre, and the past) with these principles.“ (bls. 9; sjá líka bls. 353).

Til að skilja hvað Bod á við er ágætt að taka dæmi. Kafli 2.2 fjallar um söguritun í fornöld og þar tekur hann Heródótos og Þúkýdídes fyrir sem upphafsmenn sögunnar. Þeir voru ólíkir en áttu sameiginlegt að beita aðferðum sem sýndu fram á mynstur í viðfangsefninu. Aðferð Heródótosar var að treysta líklegustu heimildinni („ ... the most probable source principle“ - bls. 22) en aðferð Þúkýdídesar var að notast bara við sjónarvotta - sig sjálfan eða aðra („ ... the eywitness account principle“ - sama síða). Báðir komust að sömu niðurstöðu um mynstur í viðfangsefninu, þ.e. sögunni sjálfri, sem þeir sáu sem endurtekna hringrás („They both believed they had recognized a cyclical pattern in history“ - bls. 23). Aðferðin leyfir Bod vissulega að finna samsvaranir milli staða í heiminum og samfellu í sögunni en kostnaðurinn er mikill. Þessi túlkun á upphafi og eðli sagnaritunar er grótesk einföldun á verkum þessara sagnaritara og einfaldlega ósönn um Þúkýdídes, sem sá reglu í sögunni en enga hringrás. Bókin er þessu marki brennd.

Bod tekur skýra afstöðu gegn annarri nálgun (í neðanmálsgrein 17 á bls. 6) eða þeirri að ganga út frá skilningi iðkendanna sjálfra og þeim hugtökum sem þeir notuðu til að lýsa og skilgreina það sem þeir voru að gera (í anda þess sem hefur verið nefnt „Cambridge hugmyndasaga“). Þetta er aðferð Geoffrey Lloyd í Disciplines in the Making.[7] Hér gerir hann tilraun til að greina hvernig fög eins og heimspeki, læknisfræði, stærðfræði og fleiri urðu til í deilum um yfirráð yfir þekkingu og hvaða áhrif fagvæðing (eða atvinnumennska) fræðanna hafði. Hann fjallar því alls ekki um  almenna flokka eins og hugvísindi í verki sínu enda gengi slík tilraun ekki upp miðað við aðferðina. Hugvísindin urðu fyrst til þegar einhverjum fannst ástæða til að greina þau sem heild frá öðrum stórum sviðum þekkingarleitar. Fyrstu skrefin í þá átt eru tekin á 19. öld og á þeirri 20. eru hugvísindi fest í sessi sem hluti af skipulagi háskóla og rannsóknastofnana. Tilraun eins og sú sem Bod gerir endar á yfirborðslegri greiningu sem bætir engur við það sem við þegar vitum um sögu einstakra greina hugvísindanna og það sem hann bætir við um almenna sögu hugvísinda er því miður of yfirborðskennt til að skipta máli. Tilraunin er djörf og lærdómsrík en hún mistekst.

*Einnig birt á Hugrás 10. mars 2015.

[1] Small, Helen. (2013). The Value of the Humanities. Oxford: Oxford University Press: 23.

[2] Collini, Stefan. (2012). What Are Universities For? London: Penguin Books: 63. Heimspeki hafði mun almennari merkingu sem líkist merkingu hugvísinda megnið af 20. öld, enda hét Hugvísindadeild HÍ lengst af Heimspekideild.

[3] Sérstaklega hjá Wilhelm Dilthey í Einleitung in die Geisteswissenschaften: Versuch einer Grundlegung für das Studium der Gesellschaft und der Geschichte, 1883, en orðið er þekkt frá seinni hluta 18. aldar.

[4] Sjá yfirlit yfir sögu háskóla hjá Sverri Jakobssyni (2011). „Háskólar. Valdastofnanir eða viðnámsafl?“, Ritið 1/2011: 77-90.

[5] Collini, bls. 63.

[6] Bod, Rens. (2013). A New History of the Humanities. The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present. Oxford: Oxford University Press.

[7] Lloyd, Geoffrey E. R. (2009). Disciplines in the Making. Cross-Cultural Perspectives on Elites, Learning, and Innovation. Cambridge: Cambridge University Press.

Birt í Hugvísindi Merkt , , |

Gera hugvísindi gagn?*

Við sem leggjum stund á hugvísindi erum almennt ekki upptekin við að svara  spurningunni um gagnsemi þeirra og virðumst oft í raun forðast hana. Hugvísindi, eða hluti þeirra (í mínu tilfelli heimspeki og fornfræði), voru okkar val og við höldum áfram að leggja stund á hugvísindi af áhuga – einfaldlega vegna þess að við brennum fyrir því sem við gerum og teljum væntanlega flest að það sé okkur sjálfum fyrir bestu. Spurningin um gagn hugvísinda snýr hins vegar ekki bara að því af hverju við hvert og eitt leggjum stund á hugvísindi heldur að því hvaða gagn hugvísindin gera fyrir samfélagið. Hugvísindi eru að mestu leyti fjármögnuð af skatttekjum og það er eðlilegt að spurt sé um gagnsemi þeirra. En spurningin er oft sett fram á einfeldningslegan hátt þar sem efnahagslegur ávinningur er í fyrirrúmi en það eru margar aðrar tegundir af gagnsemi sem eru jafnvel mikilvægari en hinn efnahagslegi.[1]

Hugvísindin þurfa að hafa svar við spurninginni um til hvers þau eru, um hvaða gagn þau gera, en til þess þarf að skilja betur og skilgreina hvers konar spurning þetta er. Okkur ber engin skylda til að gangast undir skilgreiningar annarra á gagnsemi.[2] Ég vel orðið „gagn“ sem almennt hugtak til að ramma umræðuna inn en það mætti eins spyrja um „gildi“ hugvísinda eða „árangur“ af því að stunda hugvísindi. Þegar upp er staðið snýst spurningin um réttlætingu. Stefan Collini, prófessor í hugmyndasögu og enskum bókmenntum við háskólann í Cambridge, helgar hugvísindum einn kafla í bók sinni What are Universities for?[3] Lokaorðin eru: „In trying to ‘justify’ the humanities, as in trying to live a life, what may turn out to matter most is holding one’s nerve.“ („Það sem gæti reynst best þegar við reynum að 'réttlæta' hugvísindin, eins og þegar við reynum að lifa lífinu, er að fara ekki á taugum.“; bls. 85) Besta aðferðin er að sýna hvað við gerum og segja: „Er þetta ekki flott?“ (bls. 84) Að mati Collinis eru hugvísindin að mörgu leyti sérstök. Niðurstöður hugvísinda eru t.d. almennt ekki eins skýrar og afgerandi og niðurstöður í öðrum greinum. Niðurstaða, hvort sem hún er birt í grein, bók eða á annan hátt, er sjaldan meira en framvinduskýrsla og höfundurinn er oft sjálfur fyrstur til að gagnrýna eigin niðurstöður og þoka umræðunni áfram (bls. 66). Platon, sem stofnaði Akademíuna – fyrstu „háskólastofnun“ vesturlanda -, er gott dæmi um þetta. Helsta framlag hans til sögu heimspekinnar er frummyndakenningin (sem hann leggur skýrast fram í Fædoni og Ríkinu) en hann var sjálfur fyrsti gagnrýnandi hennar (t.d. í Parmenídesi og Sófistanum).

Þetta einkenni hugvísinda getur vafist fyrir fólki sem skilur ekki hvernig er hægt að rannsaka og skrifa endalaust um sömu fyrirbærin án þess að komast að niðurstöðu. Við komumst ekki einu sinni að niðurstöðu um aðferðir hvað þá annað. Klárast þetta aldrei? Svarið er einfaldlega „nei“. Hugvísindi eru ekki þess eðlis að við komumst nokkurn tíma að endanlegri niðurstöðu um frummyndakenningu Platons eða um Njálu eða hvers eðlis réttlætið er, til að nefna dæmi af handahófi. Ástæðan er sú, að mati Collinis, að hugvísindin hafa ekki þekkingu sem markmið heldur skilning (sjá t.d. bls. 77 þar sem hann leikur sér ábyrgðarlaust með jöfnur: hugvísindi eru ekki „hæfni + upplýsingar = þekking“ heldur „reynsla + íhugun = skilningur“). Skilningur er alltaf háður samhengi og samhengi okkar sem skiljum breytist stöðugt. Við getum ekki skilið Njálu í dag á sama hátt og fólk gerði um miðja 20. öld eða fyrr. Þess vegna er Njála alltaf ný. Það sem við lærum í hugvísindum er að nota reynslu okkar og þroska hana. Við lærum að velta fyrir okkur, íhuga (með alls kyns kenningar, tæki og tól okkur til aðstoðar), það sem hugur okkar beinist að. Með þessu móti öðlumst við skilning. Þessi skilningur er oft á viðfangsefnum sem eru í eðli sínu mjög flókin. Það er erfitt að afmarka þau og skilgreina, það liggur ekki fyrir hvaða aðferðir duga best til að vinna með þau. Þess vegna er þjálfun í hugvísindum svo mikils virði. Við lærum að takast á við óreiðuna sem mætir okkur í heiminum, í lífinu. Þess vegna er tilraun til að réttlæta hugvísindi (sem heita á flestum öðrum tungumálum „mannvísindi“) sambærileg við að réttlæta lífið sjálft. Við gerum það með því að sýna hvað við getum.

Margar aðrar tilraunir hafa verið gerðar til að greina gagn og gildi hugvísinda á undanförnum árum og á Hugvísindasviði Háskóla Íslands höfum við nú ákveðið að taka fyrirbærið gagn til umræðu og skoða hversu gagnleg íslensk hugvísindi eru. Umræðan verður sem mest opin og á þessum síðum munum við næstu vikur og mánuði birta pistla sem fjalla um eðli og gagn hugvísinda.

*Einnig birt á Hugrás 23. febrúar 2015.

[1] Belfiore, Eleonora. (2015). 'Impact', 'value' and 'bad economics': Making sense of the problem of value in the arts and humanities. Arts & Humanities in Higher Education, 14(1), 95-110.

[2] Small, Helen. (2013). The Value of the Humanities. Oxford: Oxford University Press: 21-22.

[3] Collini, Stefan. (2012). What Are Universities For? London: Penguin Books.

Birt í Hugvísindi Merkt , , , |

Heimasíða

Hér birti ég upplýsingar vegna starfa minna hjá Hugvísindastofnun Háskóla Íslands og efni sem tengist kennslu við háskólann og annars staðar.

Birt í Uncategorized